1. MKning 361-moddasida ish joylari joylashtiriladigan binolar (inshootlar) tuzilishiga koʻra ularning belgilangan funktsional maqsadiga hamda mehnat xavfsizligi va mehnatni muhofaza qilish talablariga mos boʻlishi kerak.

Ishlash uchun moʻljallangan asbob-uskunalar mazkur turdagi asbob-uskunalar uchun belgilangan xavfsizlik normalariga mos boʻlishi, tegishli texnik pasportlarga (sertifikatga), ogohlantiruvchi belgilarga ega boʻlishi va ish joylarida xodimlar xavfsizligini taʼminlash uchun toʻsiqlar yoki himoya vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

Xodimlarning binodan chiqishi uchun avariya yoʻllari va chiqish joylari belgilangan boʻlishi, boʻsh qolishi hamda ochiq havoga yoxud xavfsiz hududga olib chiqishi kerak.

Xavfli zonalar aniq belgilangan boʻlishi kerak. Agar ish joylari ishning xususiyati tufayli xodim uchun xavf mavjud boʻlgan xavfli zonalarda joylashgan boʻlsa, bunday joylar begona kishilarning bu zonalarga kirishiga toʻsiq boʻladigan qurilmalar bilan jihozlanishi kerak.

Tashkilot hududida piyodalar va texnologik transport vositalari xavfsiz sharoitlarda harakatlanishi kerak.

Ish vaqti davomida ish oʻrinlari joylashgan xonada harorat, yorugʻlik, shuningdek ventilyatsiya sanitariya normalari va qoidalariga mos boʻlishi kerak.

Quyidagilar mehnat sharoitlari boʻyicha ish oʻrinlari attestatsiyasidan oʻtkaziladi:

qonunchilikda belgilangan tartibda xodimlarga mehnat sharoitlariga koʻra imtiyozlar va kompensatsiyalar nazarda tutilgan ish oʻrinlari;

nogironligi boʻlgan shaxslar band boʻlgan ish oʻrinlari;

imtiyozli shartlarda pensiya olish huquqini beradigan ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar, lavozimlar va koʻrsatkichlar roʻyxatlarida koʻrsatilgan ish oʻrinlari;

xavfli ishlab chiqarish obʼyektlaridagi ish oʻrinlari.

Qonunchilikda, shuningdek jamoa kelishuvlarida va jamoa shartnomasida mehnat sharoitlariga koʻra boshqa ish oʻrinlarini ham attestatsiyadan oʻtkazish nazarda tutilishi mumkin.

Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 15 sentyabrdagi 263-son qarori bilan tasdiqlangan “Ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari va asbob-uskunalarning jarohatlash xavfliligi yuzasidan attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomga asosan ish oʻrinlari mehnat sharoitlari boʻyicha attestatsiyadan oʻtkazilishi kerak.

Attestatsiya natijalariga koʻra ish oʻrinlarining mehnat sharoitlari toʻgʻrisida, shu jumladan kasb kasalliklariga va boshqa kasalliklarga chalinish xavfi, imtiyozlar va kompensatsiyalar, shuningdek, shaxsiy va jamoaviy himoya vositalari toʻgʻrisida maʼlumotlar aniqlanadi va bu haqda xodim tilxat asosida tanishtiriladi.

MKning 363-moddasiga asosan shaxsiy himoya vositalarini normalari, taʼminot tartibi va shartlari jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomasida, agar ular tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra qonunchilikda belgilangan normativlarga muvofiq belgilanadi.

Xodimlarning shaxsiy himoya vositalarini olish, saqlash, yuvish, tozalash, taʼmirlash, dezinfektsiya qilish va zararsizlantirish ish beruvchining mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.

Shuningdek, ish oʻrinlarida mehnat sharoitlari boʻyicha oʻtkaziladigan attestatsiya natijalariga koʻra xodimga beriladigan shaxsiy himoya vositalari roʻyxati aniqlashtiriladi va shu roʻyxat asosida ish beruvchining mablagʻlari hisobidan xodim shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlanadi.

MKning 25-moddasiga asosan ish beruvchi xodimlarning ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalardan va kasb kasalliklaridan majburiy davlat ijtimoiy sugʻurtasini, shuningdek ish beruvchining fuqarolik javobgarligi majburiy sugʻurtasini taʼminlashi shartligi belgilab qoʻyilgan.

Ushbu holatda davlat ijtimoiy sugʻurtasi hamda ish beruvchining fuqarolik javobgarligi majburiy sugʻurtasini bir-biridan farqlarini ajratib olish muhim hisoblanadi.

2. Xodim qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin. Jumladan:

1) Davlat ijtimoiy sugʻurtasi tartibi Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 20 sentyabrdagi “Davlat ijtimoiy sugʻurta tizimini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi 515-son qarori bilan tartibga solingan. Mazkur qarorga asosan, davlat ijtimoiy sugʻurtasi homiladorlik va tugʻish nafaqasini toʻlash va nafaqalarni toʻlash va notoʻgʻri toʻlangan mablagʻlarni qaytarish bilan bogʻliq xarajatlarni qoplash nazarda tutilgan;

2) Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish toʻgʻrisidagi qonunning 4-moddasiga asosan xodim oʻz mehnat vazifalarini bajarishi bilan bogʻliq holda mehnatda mayib boʻlishi, kasb kasalligiga chalinishi yoki sogʻligʻining boshqacha tarzda shikastlanishi munosabati bilan uning hayoti yoki sogʻligʻiga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash boʻyicha ish beruvchi oʻz fuqarolik javobgarligini qonunchilik hujjatlarida belgilangan shartlar asosida va tartibda sugʻurtalashi shartligi belgilangan.

MKning 358-moddaga asosan xodim ish jarayonida oʻz hayotiga va sogʻligʻiga tahdid soladigan holatlar yuzaga kelganligi toʻgʻrisida ish beruvchini darhol xabardor qilib, oʻz hayotiga va sogʻligʻiga tahdid soluvchi holatlar bartaraf etilguniga qadar tegishli ishni bajarishni rad etishga haqli. Ana shu davr mobaynida xodimning oʻrtacha ish haqi saqlanadi.

Shuningdek, MKning 356-moddasida xodimning mehnatni muhofaza qilish talablari buzilganligi oqibatida oʻz hayotiga va sogʻligʻiga xavf yuzaga kelgan taqdirda yoxud mehnat shartnomasida nazarda tutilmagan zararli va (yoki) xavfli mehnat sharoitlarida ishlarni bajarishni rad etishi uni intizomiy javobgarlikka tortishga sabab boʻlmaligi belgilab qoʻyilgan.

MISOL

Korxonada tokar uskunasida ishlayotgan tokar uskunaning harakatlanayotgan qismining himoya toʻsigʻi yaroqsiz holga kelganligini koʻrib, mavjud kamchilik bartaraf etilgunga qadar lavozim majburiyatga kiradigan ishni bajarishni toʻxtatishi mumkin. Bu haqda xodim albatta oʻzining bevosita rahbarini yoki ish beruvchini ogohlantirish kerak.

Ushbu davrda xodimning ish oʻrni, ish haqqi va boshqa mehnat munosabatlariga oid huquqlari saqlanib qolishi lozim.

Xodimning oʻz ish joyidagi mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishini tekshirishni davlat nazorati organlaridan soʻrash huquqi, mehnat xavfsizligi va sogʻligʻini muhofaza qilishning muhim kafolatlaridan biridir. Bu huquq xodimlarga ish joyida xavfsiz va sogʻlom shart-sharoitlarda mehnat qilish imkonini beradi.

MKning 362-moddasi talabiga koʻra, tashkilotlarning xodimlari, shu jumladan rahbarlari mehnatni muhofaza qilishning davlat boshqaruvini amalga oshiruvchi organlar tomonidan ushbu xodimlar va rahbarlarning kasbi hamda ish turlari uchun belgilangan tartibda va muddatlarda mehnatni muhofaza qilish boʻyicha oʻqitilishi, yoʻl-yoʻriq olishi, bilimlarining tekshiruvidan oʻtkazilishi shart.

Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha oʻqitishi ish joyida xavfsizlik va sogʻliqni saqlash talablariga rioya etilishini taʼminlashda muhim ahamiyatga ega. Oʻqitishning samarali tashkil etilishi baxtsiz hodisalarning kamayishiga, kasb kasalliklarining oldini olishga va ish joyidagi ishchanlikning oshishiga olib keladi. Shuning uchun ish beruvchilar xodimlarning mehnat xavfsizligi boʻyicha oʻqitishini muntazam ravishda tashkil etishlari shart.

3. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha huquqlaridan tashqari bir qator majburiyatlari ham mavjud. Jumladan:

normativ-huquqiy hujjatlar talablariga va mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etishi;

shaxsiy himoya vositalarini toʻgʻri qoʻllashi;

mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻl-yoʻriqdan oʻtishi, mehnatni muhofaza qilish masalalari boʻyicha oʻqishi hamda malaka oshirishi;

majburiy tibbiy koʻriklardan oʻtishi;

odamlarning hayoti va sogʻligʻiga bevosita tahdid solayotgan har qanday vaziyat toʻgʻrisida, shuningdek ish jarayonida yoki unga bogʻliq holda ishlab chiqarishda yuz bergan har qanday baxtsiz hodisa haqida ish beruvchini darhol xabardor qilishi shart.

Xodimning mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etmasligi baxtsiz hodisalarning koʻpayishi, kasb kasalliklarining oshishi, huquqiy va moliyaviy zararlar, ishchanlikning pasayishiga sabab boʻladi. Shu sababli har bir xodim mehnat xavfsizligi qoidalariga qatʼiy rioya etishi va oʻz majburiyatlarini bajarishi shart.

4. Xodimning zimmasida qonunchilikka muvofiq boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin.

XALQARO STANDART

Xalqaro mehnat tashkilotning 155-son Konventsiyaning 6-moddasida mehnatni muhofaza qilish sohasida davlat siyosatini ishlab chiqishda davlat organlari, ish beruvchilar, xodimlar va boshqa shaxslarning mehnat xavfsizligi va gigiyenasi sohasidagi tegishli funktsiyalari va majburiyatlari koʻrsatilishi, bunday majburiyatlarning yordamchi xususiyati ham, milliy sharoit va amaliyot ham hisobga olinishi belgilab qoʻyilgan.

1,3-qism xatboshilari sharhlanmagan.