1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 42-moddasiga asosan xavfsizlik va gigiyena talablariga javob beradigan qulay mehnat sharoitlarida ishlash fuqarolarning eng muhim konstitutsiyaviy huquqlaridan biridir. Oʻzbekiston Respublikasida inson hayoti va sogʻligʻi eng bebaho boylik sifatida qadrlanadi hamda mehnat jarayonlarida birinchi darajada muhofaza etiladi.

Xodim, uning hayoti va salomatligi birlamchi boʻlib, korxonaning, ish beruvchining manfaatlari ikkinchi darajalidir. Shu sababli inson uchun xavf-xatar tugʻdiradigan mehnat sharoitlarini tashkil etilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

2. Mehnatni muhofaza qilishga oid boʻlgan talablar hamda qoidalarni nazarda tutuvchi qonunchilik tizimi Oʻzbekiston Respublikasining MK (351-366-moddalar), “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida” gi Qonuni, “Xavfli ishlab chiqarish obʼyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida” gi Qonun va boshqa qonunlar hamda ular asosida qabul qilinadigan qonunchilik hujjatlarini oʻz ichiga oladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari ushbu sohadagi qonunchilik tizimining muhim tarkibiy qismlari boʻlib hisoblanadi. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 20 avgustdagi "Mehnat organlari tuzilmasini takomillashtirish va fuqarolarning mehnat huquqlarini himoya qilish va mehnatini muhofaza qilish tizimini kuchaytirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida"gi PQ-3913-son qarori, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 31 dekabrdagi "Oʻzbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida"gi 1066-sonli qarori.

Mehnatni muhofaza qilishga oid normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi standartlar hamda boshqa qonunchilik hujjatlari vakolatli davlat idoralari tomonidan ishlab chiqiladi va joriy etiladi.

3. Korxonalardagi xavfsizlik talablari mehnat jarayonining oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda belgilanib, mashinalar, uskunalar, asboblardan foydalanish paytida inson hayotiga hamda salomatligiga ziyon yetkazishi mumkin boʻlgan texnikaviy omillarni, boshqa xavfsizlik choralarini oʻz ichiga oladi.

Har bir korxonada xavfsizlik talablari ishlab chiqarish, ish joyi ishlab chiqarish vositalari va uskunalarning oʻziga xos xususiyatlari hisobga olingan holda ishlab chiqilishi, korxonaning ichki hujjatlarida belgilanishi lozim.

Ishlab chiqarish jarayonidagi gigiyena talablari oʻz ichiga ish joyi, asbob-uskuna, bajariladigan mehnat operatsiyalarining tozaligi, kishi organizmiga zararli taʼsir etishi mumkin boʻlgan tashqi omillar kuchini zararsizlantirishga yoki pasaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar yigʻindisini qamrab oladi.

Kimyoviy moddalar, chang, yorugʻlik, mikroiqlim, shovqin va ranglar darajasi, radiaktiv va boshqa nurlanishlar taʼsirini yoʻqotish yoki boshqalarga qaratilgan tadbirlar gigiyena talablaridir.

Ish beruvchi mehnatni muhofaza qilish talablarini buzganlik uchun javobgar boʻladi. Ushbu qoida eng avvalo korxona, tashkilotning xoʻjalik yurituvchi subʼyekt, yuridik shaxs sifatidagi javobgarligini belgilaydi.

Bunday javobgarlik ikki xil xususiyatga ega: birinchidan, korxonaning davlat va uning vakolatli organlari oldidagi iqtisodiy (moliyaviy) javobgarligi (iqtisodiy sanktsiyalar qoʻllanilishi), ikkinchidan esa, mehnatni muhofaza qilish talablariga amal qilmaganligi oqibatida eng avvalo ushbu korxonaning xodimlariga, qolaversa boshqa jismoniy yoki yuridik shaxslarga yetkazilgan moddiy-mulkiy zarar oʻrnini toʻla hajmda qoplab berish majburiyati tarzidagi huquqiy javobgarligi kabilarni oʻz ichiga oladi.

Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qoidalariga amal qilmaganlik bu qoidalarning buzilishiga yoʻl qoʻyganlik uchun qoʻllaniladigan iqtisodiy (moliyaviy) jazo choralari, ularning miqdori, qoʻllanilish tartiblari tegishli qonun hujjatlarida belgilab qoʻyiladi.

4. MK va mehnatni muhofaza qilishga oid qonunlarga muvofiq, ish beruvchi xodimlarning mehnat sharoitlariga qarab shaxsiy himoya vositalari (masalan, kaska, qoʻlqop, koʻzoynak, maxsus kiyim va poyabzal) va jamoaviy himoya vositalari (masalan, ventilyatsiya tizimlari, ishlab chiqarishdagi xavfli zonalarda signalizatsiya tizimlari) bilan taʼminlashi shart.

5. Shaxsiy va jamoaviy himoya vositalari mehnat xavfsizligi talablariga mos boʻlishi kerak. Bu vositalarning texnik jihatdan xavfsizligi, ishlab chiqarishdagi xavfli omillarga qarshi samaradorligi va ularning ishlab chiqarishdagi xavfsizlik standartlariga mosligi taʼminlanishi zarur.

Mehnat xavfsizligi talablariga mos keluvchi shaxsiy va jamoaviy himoya vositalari, shu jumladan import qilingan mahsulotlar, davlat organlari tomonidan belgilangan texnik reglamentlarga muvofiq boʻlishi va muvofiqlik sertifikatiga ega boʻlishi shart. Bu sertifikat mahsulotning xavfsizligi va sifatini tasdiqlaydi.

6. Mehnatni muhofaza qilishga doir talablarni va mehnatni muhofaza qilish qoidalarini oʻz ichiga olgan qonunosti hujjatlarini ishlab chiqish, tasdiqlash va oʻzgartirish kiritish Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasining, yaʼni Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi, Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi hamda Oʻzbekiston ish beruvchilar konfederatsiyaning takliflari inobatga olingan holda Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

XALQARO STANDART

Xalqaro mehnat tashkilotining 155-sonli Konventsiyasining 4-moddasida tashkilotning har bir aʼzosi milliy sharoit va amaliyotga muvofiq, ish beruvchilar va xodimlarning eng vakolatli tashkilotlari bilan maslahatlashib, mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda ishlab chiqarish muhiti boʻyicha kelishilgan milliy siyosatni ishlab chiqishi, amalga oshirishi va vaqti-vaqti bilan qayta koʻrib chiqishi;

Shuningdek, mehnatni muhofaza qilish talablari ish paytida yoki u bilan bogʻliq boʻlgan baxtsiz hodisalar va sogʻliqqa zarar yetkazishning oldini olish, ishlab chiqarish muhitiga xos boʻlgan xavf-xavflarning sabablarini amalda qanchalik oqilona minimallashtirish mumkinligini anglatishi koʻrsatib oʻtilgan.

MILLIY QONUNCHILIK

Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonunning 19-moddasida Mehnatni muhofaza qilish masalalari boʻyicha texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar va normativ-huquqiy hujjatlar talablariga javob bermaydigan obʼyektlarni loyihalashtirish, qurish, rekonstruktsiya qilish va ulardan foydalanishga, ishlab chiqarish vositalarini ishlab chiqarish va taʼmirlashga, texnologiyalarni joriy etishga, shu jumladan xorijdan olinganlarini joriy etishga yoʻl qoʻyilmasligi;

yoʻl qoʻyiladigan eng yuqori normativlari (kontsentratsiyalari) belgilangan tartibda ishlab chiqilmagan va tegishli ekspertizalardan oʻtkazilmagan zararli moddalarning ishlab chiqarishda qoʻllanilishi taqiqlanishi belgilab qoʻyilgan.