1. Mehnat munosabatlari korxonadagi ichki mehnat tartib qoidalari doirasida, xodimning ish beruvchiga boʻysunishiga asoslangan holda, xodim mehnat jamoasi tarkibiga kiritilishi orqali va bu jarayonning u bilan mehnat shartnomasi tuzilishi yoʻli bilan amalga oshirilishi kabi jihatlari bilan bogʻliq boʻladi. Yollanishga (mehnat shartnomasi tuzishga) asoslangan mehnat munosabatlarigina mehnat qonunchiligi taʼsir doirasida boʻladi.

Xodimlarga mehnatni muhofaza qilish talablariga mos keladigan sharoitlarda mehnat qilish huquqi himoya qilinishini “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunidagi “Ish beruvchining mehnatni muhofaza qilish sohasidagi huquqlari va majburiyatlari” toʻgʻrisidagi 23-moddasida har bir ish beruvchi oʻz xodimlariga xavfsiz va qulay mehnat sharoitlari yaratib berishligi taʼkidlangan.

2. Undan tashqari qulay mehnat sharoitlari yaratish borasida ish beruvchi va xodimlar oʻrtasida tuziladigan jamoa shartnomalarida ham qoʻshimcha ravishda mehnatni muhofaza qilish talablariga mos keladigan mehnat sharoitlarini yaratish boʻyicha qoʻshimcha kelishuvlarda ham kafolatlanadi.

Mehnat shartnomasi tuzish, uni oʻzgartirish, bekor qilish, ish vaqti va dam olish vaqti belgilanishi, mehnatga haq toʻlash, mehnat intizomini taʼminlash kabi sohalardagi mehnat huquqiy munosabatlar bevosita mehnat huquqiy munosabatlardan boʻlib, xodim tomonidan bevosita mehnat huquqlaridan foydalanish va bu sohadagi majburiyatlarni bajarilishiga qaratiladi.

3. MKning 144-moddasiga asosan, agar mehnat shartnomasida belgilangan mehnat vazifasiga doir ishni xolisona sabablarga koʻra davom ettirish imkoni boʻlmasa, ish beruvchi xodimga uning mutaxassisligi va malakasiga muvofiq keladigan boshqa ishga oʻtkazishni, bunday ish boʻlmagan taqdirda esa ish beruvchida mavjud boʻlgan boshqa ishni taklif etishi shart.

Xodim malakasi yetarli boʻlmaganligi sababli bajarayotgan ishiga (egallab turgan lavozimiga) muvofiq boʻlmagan taqdirda, ish beruvchi xodimga xodimning mutaxassisligiga mos keladigan, birmuncha kam malaka talab etiladigan ishni, bunday ish mavjud boʻlmaganda esa ish beruvchida mavjud boʻlgan boshqa ishni taklif etishi shart.

4. Agar tibbiy xulosaga muvofiq xodimga mehnat shartnomasida shart qilib koʻrsatilgan ishni bajarishga qarshi koʻrsatma boʻlsa, ish beruvchi xodimni tibbiy xulosaga mos keladigan boshqa ishga oʻtkazishni taklif etishi kerak. Bunda xodimga oʻzida mavjud boʻlgan mutaxassislik va malaka boʻyicha ish taklif etilishi, ish beruvchida bunday ish mavjud boʻlmagan taqdirda esa boshqa ish taklif etilishi kerak.

5. Agar xodimga obʼyektiv sabablarga koʻra boshqa ish berishning imkoni boʻlmasa, xodimning oʻz hayoti va sogʻligʻi uchun xavf bartaraf etilguniga qadar bekor turib qolgan vaqti uchun ish beruvchi tomonidan ushbu Kodeks 266-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq haq toʻlanadi.

6. Xodim belgilangan normalarga muvofiq shaxsiy va jamoaviy himoya vositalari bilan taʼminlanmagan taqdirda, ish beruvchi xodimdan mehnat majburiyatlarini bajarishni talab qilishga haqli emas va shu sababdan ishda yuzaga kelgan bekor turib qolganlik uchun ushbu Kodeks 266-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq haq toʻlashi shart.

7. MKning xodimni intizomiy javobgarlikka tortish asosi toʻgʻrisidagi 301-moddasida nazarda tutilganidek:

Intizomiy qilmish deganda xodim tomonidan oʻz mehnat majburiyatlarini aybli tarzda, gʻayriqonuniy ravishda bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi (mehnat (lavozim) majburiyatlarining buzilishi) tushuniladi.

Agar xodimning oʻz mehnat (lavozim) majburiyatlarini bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi xodimga bogʻliq boʻlmagan sabablarga koʻra yuz bergan boʻlsa (xodimning oʻz mehnat vazifalarini bajarish uchun ish beruvchi tomonidan zarur shart-sharoitlar taʼminlanmaganligi, fors-major holatlari va hokazolarda), xodimni intizomiy javobgarlikka tortishga yoʻl qoʻyilmaydi.

8. Xodimning oʻz mehnat majburiyatlarini bajarishi munosabati bilan hayotiga va sogʻligʻiga ziyon yetkazilgan taqdirda, ushbu ziyonning oʻrnini qoplash qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi.

Vazirlar Mahkamasining 2005 yil 11 fevraldagi 60-son qaroriga 1-ilovasidagi “Xodimlarga ularning mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda jarohatlanishi, kasb kasalliklariga chalinishi yoki salomatlikning boshqa xil shikastlanishi tufayli yetkazilgan zararni toʻlash Qoidalari”ga asosan xodimning hayotiga va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni ish beruvchi tomonidan toʻlab berilishi nazarda tutilgan.

9. Mehnatni muhofaza qilishga doir talablar buzilishlarining oldini olish va ularni bartaraf etish maqsadida davlat mazkur talablarga rioya etilishi ustidan davlat nazorati va tekshiruvi tashkil etilishini hamda amalga oshirilishini taʼminlaydi va ish beruvchi hamda uning mansabdor shaxslarining mazkur talablarni buzganlik uchun javobgarligini belgilaydi.

Mehnatni muhofaza qilishga doir talablari buzilishida aybdor boʻlgan mansabdor shaxslar Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik kodeksini 49-moddasiga, hamda Jinoyat kodeksining 257-moddasiga asosan davlat nazorati va tekshiruvi organlari tomonidan javobgarlikka tortiladilar.

XALQARO STANDART

Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 23-moddasida mehnat qilish huquqi ushbu huquqdan kelib chiquvchi boshqa huquqlar bilan birgalikda umumiy tarzda bayon etilsa, Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar haqidagi xalqaro Paktda bu huquq har bir shaxsning mehnat orqali oʻzi va oilasi uchun yetarli mablagʻ ishlab topish, farovon turmush kechirishini taʼminlash nuqtai nazaridan taʼriflanadi.

Xalqaro Pakt davlat zimmasiga oʻz fuqarolarining mehnat qilish va u bilan bogʻliq boshqa huquqlarga ega boʻlishga haqli ekanliklarinigina emas, balki bu huquqlar toʻla roʻyobga chiqarilishi uchun zarur sharoitlar yaratish, ularni samarali muhofaza qilish majburiyatini ham yuklaydi. Davlat zimmasiga yuklanayotgan majburiyat uning tomonidan aniq yoʻnaltirilgan iqtisodiy ijtimoiy siyosat yuritish, bu siyosat tarkibiy qismi sifatida kasbiy tayyorgarlik, kasbga yoʻnaltirish, samarali ravishda ish bilan bandlikni taʼminlash kabi elementlarni oʻzida mujassamlashtirishini taqozo qiladi.

Modda qismlari qisqa sharhlangan.