1. Ushbu modda birinchi xatboshisida ish joylari joylashtiriladigan binolar (inshootlar)ning tuzilishi va joylashuvi ishlab chiqarish jarayonlarining samaradorligini taʼminlashi, xodimlarning xavfsizligi va sogʻligʻini himoya qilish uchun muhimdir. Bunday binolarni loyihalashda va qurishda, mehnat xavfsizligi va mehnatni muhofaza qilishga oid amaldagi qonunchilik talablariga rioya qilinishi zarur. Jumladan, inshootlarning yongʻin xavfsizligi, havo almashinishi, yoritilish va evakuatsiya yoʻllarini taʼminlash kabi omillar hisobga olinadi. Shuningdek, binolarning funktsional maqsadi ularning ishlab chiqarish jarayonlari va xodimlarning faoliyatiga mos kelishi kerakligi belgilanadi.

2. Ikkinchi xatboshisida ishlash uchun moʻljallangan asbob-uskunalarning xavfsizligi ishlab chiqarish jarayonlarida mehnat muhofazasini taʼminlashning asosiy talablaridan biridir. Asbob-uskunalar xavfsizligini taʼminlash uchun ularning quyidagi jihatlariga eʼtibor qaratish lozim:

Xavfsizlik normalariga muvofiqlik: Asbob-uskunalar mehnat xavfsizligi va texnikasi boʻyicha milliy va xalqaro standartlarga (GOST, ISO, OHSAS) muvofiq boʻlishi kerak. Bu esa ularning xavfsiz ishlashini kafolatlaydi.

Texnik pasportlar va sertifikatlar: Har bir asbob-uskuna texnik pasport yoki sertifikatga ega boʻlishi kerak, bu hujjatda uskunaning ishlash xususiyatlari, texnik tavsifi va xavfsizlik choralari bayon etiladi. Ushbu hujjatlar uskunaning muvofiqligini tasdiqlaydi.

Ogohlantiruvchi belgilar: Asbob-uskunalarda xavfli zonalar va xavfsizlik choralari haqida maʼlumot beruvchi belgilar boʻlishi shart. Bu belgilar xodimlarni ehtiyot boʻlishga chaqirish va xavf-xatarlardan xabardor qilish uchun xizmat qiladi.

Himoya vositalari va toʻsiqlar: Asbob-uskunalar xodimlarning bevosita xavfli zonalarga kirishini cheklash uchun himoya toʻsiqlari va vositalari bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Bu xavfli harakatlanuvchi qismlar yoki yuqori haroratli yuzalardan himoya qilishga yordam beradi.

Texnik xizmat va nazorat: Asbob-uskunalarning muntazam texnik xizmat koʻrsatilishi, diagnostika va sinovlardan oʻtkazilishi ularning xavfsizligi va samaradorligini saqlash uchun muhimdir. Bu xodimlarning xavfsiz ishlashini taʼminlaydi.

Mazkur talablar mehnatni muhofaza qilishga oid normativ-huquqiy hujjatlarda, jumladan, "Mehnat muhofazasi toʻgʻrisida"gi qonunlarda ham belgilanishi va ularga amal qilish ishlab chiqarish jarayonlarida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan baxtsiz hodisalar va jarohatlanish xavfini kamaytiradi.

3. Uchinchi xatboshisida Avariya yoʻllari va chiqish joylari ishlab chiqarish va xizmat koʻrsatish binolarining muhim xavfsizlik elementlaridan biridir. Ular favqulodda vaziyatlarda xodimlarning binodan xavfsiz chiqishini taʼminlash uchun moʻljallangan. Avariya yoʻllari va chiqish joylariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

Belgilangan va aniq belgilangan yoʻllar: Har bir binoda avariya holatlarida ishlatilishi mumkin boʻlgan yoʻllar va chiqish joylari aniq belgilangan boʻlishi kerak. Bu joylar odatda yorugʻ rangdagi maxsus belgilar bilan ajratiladi va "Avariya chiqishi" yoki "Evakuatsiya yoʻli" yozuvlari bilan koʻrsatiladi.

Toʻsqinliksiz kirish va chiqish: Avariya chiqish yoʻllari va eshiklari doimiy ravishda boʻsh qolishi, yaʼni hech qanday narsa bilan toʻsilmasligi yoki yopilmasligi lozim. Bu xodimlarga favqulodda vaziyatlarda tez va xavfsiz chiqish imkonini beradi.

Ochiq havoga yoki xavfsiz hududga chiqarish: Avariya yoʻllari xodimlarni xavfsiz joyga yoki ochiq havoga olib chiqishi kerak. Bu chiqish yoʻllari binodan chetdagi xavfsiz hududga, evakuatsiya nuqtalariga olib borishi lozim.

Yorugʻlik va yoʻl koʻrsatuvchilar: Avariya yoʻllari va chiqish joylari quyoshsiz sharoitlarda ham koʻrinib turishi kerak. Buning uchun yorugʻlik belgilari va yorugʻlantiruvchi evakuatsiya koʻrsatkichlaridan foydalaniladi.

Mukammal texnik holat: Chiqish eshiklari va yoʻllari doimiy ravishda texnik koʻrikdan oʻtkazilishi, eshiklarning oson ochilishi va avtomatik yongʻin signalizatsiyasiga ulanganligi taʼminlanishi kerak.

Yongʻin xavfsizligi talablari: Avariya chiqish joylari va yoʻllari yongʻinga qarshi standartlarga muvofiq boʻlishi, yongʻinga chidamli materiallardan tayyorlangan va yopilib qolmasligi kerak.

Ushbu talablar mehnat muhofazasi, yongʻin xavfsizligi va favqulodda vaziyatlarda evakuatsiya qilishni taʼminlashga qaratilgan. Ularga rioya qilish xodimlarning hayotini himoya qilish, baxtsiz hodisalar va jabrlanishlarning oldini olishga xizmat qiladi.

4. Toʻrtinchi xatboshida xavfli zonalar ishlab chiqarish jarayonida xodimlar uchun yuqori xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan joylardir. Bunday zonalarni aniq belgilash va ularga xavfsizlik choralarini koʻrish mehnat muhofazasining asosiy talablaridan biridir. Xavfli zonalarga quyidagi talablar qoʻyiladi:

Aniq belgilangan xavfli zonalar: Xavfli zonalarni vizual belgilar, xavfsizlik belgilar yoki xavfli hududlar toʻgʻrisida ogohlantiruvchi yozuvlar bilan ajratib koʻrsatish kerak. Bunday belgilar xavfning turini (elektr, yuqori harorat, harakatlanuvchi qismlar va h.k.) aniq tushuntirishi lozim.

Fizik toʻsiqlar bilan jihozlash: Agar ish joylari xavfli zonalarda joylashgan boʻlsa, bu joylarga begona shaxslarning kirishini cheklash uchun fizik toʻsiqlar oʻrnatilishi kerak. Bu toʻsiqlar qurilmalar, panjaralar, himoya devorlari yoki maxsus avtomatik eshiklar koʻrinishida boʻlishi mumkin.

Ogohlantiruvchi belgilar va yorugʻliklar: Xavfli zonalar ogohlantiruvchi yorugʻliklar yoki sirenalar bilan taʼminlanishi kerak. Bu xodimlarni xavf tugʻdiradigan vaziyatlar haqida darhol ogohlantirishga yordam beradi.

Himoya vositalari: Xodimlar xavfli zonalarda ishlashda shaxsiy himoya vositalari (kaska, quloqchinlar, koʻzoynaklar, respiratorlar) bilan taʼminlangan boʻlishi kerak. Bunday vositalar ularni jarohatlanish yoki salomatlikka zarar yetkazilishidan himoya qiladi.

Texnik nazorat va monitoring: Xavfli zonalar doimiy ravishda texnik nazorat ostida boʻlishi, ulardagi xavf darajasi muntazam tekshirib turilishi lozim. Bu jarayon xavfsizlik sensorlari, videokuzatuv tizimlari yoki avtomatlashtirilgan signalizatsiyalar orqali taʼminlanishi mumkin.

Ishchilarni oʻqitish va yoʻriqnomalar: Xodimlar xavfli zonalarda ishlash boʻyicha muntazam yoʻriqnoma va oʻquv kurslaridan oʻtishi kerak. Ular xavfsiz ishlash qoidalari, xavflarni tanib olish va favqulodda vaziyatlarda qanday harakat qilishni bilishi zarur.

Favqulodda vaziyatlarda evakuatsiya: Xavfli zonalarda xodimlar uchun xavfsiz evakuatsiya yoʻllari aniq belgilanishi va yoritilgan boʻlishi kerak.

Bu talablar xavfli zonalarda mehnat muhofazasini taʼminlashga va xodimlarning jarohatlanish xavfini kamaytirishga qaratilgan. Ularga rioya qilish ishlab chiqarish jarayonining xavfsizligini taʼminlaydi va xodimlarning sogʻligʻini himoya qiladi.

5. Beshinchi xatboshida Tashkilot hududida piyodalar va texnologik transport vositalari xavfsiz harakatlanishini taʼminlash ishlab chiqarish jarayonlarida mehnat muhofazasining asosiy talablaridan biridir. Bu xavfsizlikni taʼminlash uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak:

Alohida harakat yoʻllarini tashkil etish: Piyodalar va texnologik transport vositalari uchun alohida harakat yoʻllari belgilab qoʻyilishi kerak.

Piyodalar yoʻllari alomatlar yoki xavfsizlik chizmalari bilan belgilanishi lozim.

Transport vositalari uchun harakatlanish yoʻnalishlari va cheklovlar aniq koʻrsatilishi zarur.

Harakat tezligini cheklash: Texnologik transport vositalari uchun harakat tezligi cheklangan boʻlishi kerak.

Bu cheklovlar maxsus belgilari yoki yozuvlar bilan koʻrsatilishi lozim.

Yoʻl belgilari va xavfsizlik chizmalari: Hududda xavfsizlik yoʻl belgilari oʻrnatilishi kerak.

Piyodalar oʻtish joylari, toʻxtash joylari va yoʻl kesishmalari aniq belgilanishi lozim.

Yoritish va koʻrsatkichlar: Harakat yoʻllari yaxshi yoritilgan boʻlishi kerak, ayniqsa tungi vaqtda yoki yoritilishi yetarli boʻlmagan joylarda.

Xavfsizlik koʻrsatkichlari va ogohlantiruvchi yozuvlar tushunarli va ravshan boʻlishi kerak.

Ogohlantiruvchi signalizatsiya va yoʻl harakati qoidalari: Texnologik transport vositalari harakatlanishida ogohlantiruvchi signallardan foydalanish (xushkoʻrsatkichlar, signallar) zarur.

Harakatlanishga masʼul shaxslar yoʻl harakati qoidalariga rioya qilishlari kerak.

Xodimlarni oʻqitish: Barcha xodimlar piyodalar xavfsiz harakatlanishi va texnologik transport vositalaridan xavfsiz foydalanish boʻyicha oʻqitilishi kerak.

Har yili xodimlar uchun xavfsizlik boʻyicha yoʻriqnoma va testlar oʻtkazilishi lozim.

Nazorat va monitoring: Hududdagi harakat xavfsizligi videokuzatuv yoki dispetcherlik tizimi orqali nazorat qilinadi.

Yoʻl harakati qoidalariga rioya qilish doimiy ravishda tekshirib turilishi kerak.

Favqulodda vaziyatlarda evakuatsiya: Yoʻllarda va harakat yoʻllarida favqulodda vaziyatlarda evakuatsiya qilish uchun aniq yoʻnalishlar koʻrsatilgan boʻlishi kerak.

Bu talablar mehnatni muhofaza qilish va tashkilot hududida xodimlarning xavfsiz harakatlanishini taʼminlashga qaratilgan. Ularga rioya qilish ishlab chiqarish jarayonining xavfsizligini va xodimlarning salomatligini himoya qilishga yordam beradi.

6. Oltinchi xatboshida ish oʻrinlaridagi harorat, yorugʻlik va ventilyatsiyaning sanitariya normalariga mos boʻlishi xodimlarning sogʻlom va xavfsiz mehnat sharoitlarini taʼminlashda muhim ahamiyatga ega. Bu talablar mehnat muhofazasi va sanitariya-gigiyena qoidalarida belgilangan boʻlib, ish jarayonida xodimlarning salomatligini himoya qilishga qaratilgan.

Haroratning sanitariya normalariga muvofiqligi: Harorat ishlab chiqarish yoki xizmat koʻrsatish turiga bogʻliq ravishda muayyan darajada saqlanishi kerak.

Odatda, ofis xonalarida harorat +18°C dan +25°C gacha boʻlishi kerak.

Jismoniy mehnat talab etiladigan joylarda harorat mos ravishda pasaytirilishi yoki koʻtarilishi mumkin.

Harorat yuqori boʻlgan ish joylarida (pechxonalar, poʻlat eritish tsexlari) havoni sovitish yoki konditsionerlar oʻrnatilishi talab etiladi.

Yorugʻlikning sanitariya normalari: Ish oʻrinlari yetarli darajada yoritilgan boʻlishi kerak. Yorugʻlikning darajasi (lyukslarda) ish turiga bogʻliq.

Kompyuter bilan ishlashda monitorlar orqali koʻz charchashining oldini olish uchun yorugʻlik normaga muvofiq boʻlishi kerak.

Yorugʻlik sunʼiy yorugʻlik (lampalar) va tabiiy yorugʻlik (oyna orqali tushadigan yorugʻlik) orqali taʼminlanishi mumkin.

Oynalarning tozaligi va sunʼiy yoritish uskunalarining texnik holati muntazam nazorat qilinadi.

Ventilyatsiyaning sanitariya normalari: Ventilyatsiya tizimi xonalarda havoning yangilanishini taʼminlashi kerak. Bu xodimlarning sogʻlom havo bilan taʼminlanishiga yordam beradi.

Tabiiy ventilyatsiya (oyna yoki eshiklarni ochish) yoki mexanik ventilyatsiya (ventilyatorlar, konditsionerlar) orqali havo almashinuvi taʼminlanadi.

Ishlab chiqarishda havoning kimyoviy tarkibi (gazlar, bugʻlar, chang) nazorat qilinadi va sanitariya meʼyorlaridan oshmasligi taʼminlanadi.

Ventilyatsiya tizimlari muntazam ravishda texnik koʻrikdan oʻtkazilishi va tozalanishi lozim.

Sanitariya normalarining meʼyoriy hujjatlari: Harorat, yorugʻlik va ventilyatsiyaga oid talablar mehnatni muhofaza qilishga oid normativ-huquqiy hujjatlarda (GOST, SanPiN) belgilangan.

Tashkilot rahbariyati ushbu hujjatlarga amal qilishni taʼminlashi, sanitariya sharoitlari doimiy ravishda tekshirilishi va monitoring qilinishini tashkil qilishi lozim.

Xodimlarning salomatligiga taʼsiri: Haroratning meʼyordan oshishi yoki pasayishi ishchilarda jismoniy charchoq, bosh ogʻrigʻi, nafas olish qiyinchiligi kabi alomatlarni keltirib chiqarishi mumkin.

Yorugʻlikning kamligi yoki ortiqcha boʻlishi koʻz charchashi, koʻrish qobiliyatining yomonlashishiga olib keladi.

Ventilyatsiya yetishmasligi esa havo tarkibining yomonlashishi, uglerod dioksidi yoki zararli moddalarning toʻplanishiga sabab boʻladi.

Sanitariya talablariga rioya qilishning ahamiyati: Tashkilot rahbariyati sanitariya normalariga rioya qilishni taʼminlashi shart. Bu xodimlarning sogʻlom va xavfsiz ish sharoitlarini taʼminlaydi.

Xodimlar sanitariya normalariga muvofiqlik boʻyicha oʻz shikoyatlarini bildirish huquqiga ega.

Sanitariya normalariga rioya qilmaslik mehnat inspektsiyasi tomonidan jarima yoki maʼmuriy javobgarlikka olib kelishi mumkin.

Bu talablar xodimlarning ish vaqtida samarali va xavfsiz faoliyat yuritishini taʼminlashga qaratilgan. Ularga amal qilish mehnat unumdorligini oshiradi va sogʻliqqa xavf-xatarlarni kamaytiradi.

7. Yettinchi xatboshida ish oʻrinlarini attestatsiyadan oʻtkazish mehnat muhofazasining muhim qismi boʻlib, ishlab chiqarishda xodimlarning mehnat sharoitlarini baholashga qaratilgan. Attestatsiya jarayonida ish joylarining xavfsizlik darajasi, ish sharoitlari, shuningdek xodimlarga taqdim etilishi mumkin boʻlgan imtiyozlar va kompensatsiyalar belgilanadi.

Attestatsiyaning maqsadi va ahamiyati: Attestatsiya ish oʻrinlarida mehnat sharoitlarini baholash va ularning xavfsizligini tekshirishga qaratilgan.

U xodimlarning sogʻlom va xavfsiz mehnat sharoitlarini taʼminlashga, ularning mehnat huquqlarini himoya qilishga yordam beradi.

Attestatsiya natijalariga koʻra, ish beruvchi xodimlarga imtiyozlar, kompensatsiyalar yoki mehnat sharoitlarini yaxshilash boʻyicha choralar belgilaydi.

Attestatsiyadan oʻtkaziladigan ish oʻrinlari: Attestatsiya asosan quyidagi ish oʻrinlariga tatbiq etiladi:

a) Mehnat sharoitlariga koʻra imtiyozlar va kompensatsiyalar nazarda tutilgan ish oʻrinlari:

Bu turdagi ish oʻrinlari yuqori xavfli, ogʻir yoki zararli sharoitlardagi ishlarni oʻz ichiga oladi.

Xodimlarga qonunchilikka muvofiq qoʻshimcha taʼtillar, qisqartirilgan ish vaqti, pensiyaga imtiyozli shartlarda chiqish kabi imtiyozlar beriladi.

Masalan, kimyoviy moddalar bilan ishlovchi xodimlar, yuqori haroratli joylarda ishlovchilar.

b) Nogironligi boʻlgan shaxslar band boʻlgan ish oʻrinlari:

Bu ish oʻrinlari nogironligi boʻlgan shaxslarga moslashtirilgan, ularning jismoniy imkoniyatlariga muvofiqlashtirilgan boʻlishi kerak.

Attestatsiya jarayonida bunday ish oʻrinlarining xavfsizligi va qulayligi tekshiriladi.

Masalan, maxsus kirish yoʻllari, erkin harakatlanish uchun keng joylar, maxsus moslamalar.

v) Imtiyozli shartlarda pensiya olish huquqini beradigan ish oʻrinlari:

Bunday ish oʻrinlari xavfli, ogʻir yoki zararli sharoitlarda mehnat faoliyatini amalga oshiradigan xodimlar uchun belgilangan.

Ularning roʻyxati davlat tomonidan tasdiqlangan va qonunchilikda koʻrsatilgan.

Masalan, konchilar, metallurglar, radiatsiya bilan ishlovchi mutaxassislar.

g) Xavfli ishlab chiqarish obʼyektlaridagi ish oʻrinlari:

Bu turdagi ish oʻrinlari toʻgʻridan-toʻgʻri inson hayoti va salomatligiga xavf tugʻdiruvchi ishlab chiqarish obʼyektlari bilan bogʻliq.

Attestatsiya jarayonida bunday ish joylarining xavfsizligi, yongʻin va portlash xavfi darajasi baholanadi.

Masalan, yonilgʻi-energetika sanoati, portlovchi moddalarni saqlash va qayta ishlash obʼyektlari.

Attestatsiya jarayoni: Attestatsiya maxsus tashkil etilgan komissiya tomonidan oʻtkaziladi, uning tarkibiga ish beruvchi, mehnat muhofazasi boʻyicha mutaxassislar va xodimlar vakillari kirishi mumkin.

Attestatsiya jarayonida ish oʻrinlarining xavfsizlik darajasi, sanitariya-gigiyena talablari, havo tarkibi, yorugʻlik, shovqin darajasi va boshqa omillar baholanadi.

Har bir ish oʻrni uchun maxsus protokol tuziladi, unda mehnat sharoitlari va xavfsizlikka oid maʼlumotlar qayd etiladi.

Attestatsiya natijalari: Attestatsiya natijalariga koʻra, ish beruvchi xavfli ish sharoitlarini kamaytirish, muhofaza vositalarini yangilash yoki xodimlarga qoʻshimcha imtiyozlar berish choralarini koʻrishi kerak.

Xodimlarga beriladigan imtiyozlar va kompensatsiyalar attestatsiya protokoli asosida belgilanadi.

Agar attestatsiya jarayonida xavfli yoki zararli mehnat sharoitlari aniqlansa, ularni bartaraf etish boʻyicha choralar belgilanadi.

Qonunchilik asoslari: Ish oʻrinlarini attestatsiyadan oʻtkazish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 263-son 15.09.2014 yio qarori 1-ilovasi va "Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida"gi Qonuniga muvofiq amalga oshiriladi.

Jamoa shartnomalari va kelishuvlar orqali ham attestatsiya tartibi va mezonlari belgilab qoʻyilishi mumkin.

Davlat inspektsiyasi ish oʻrinlarini attestatsiyadan oʻtkazishni nazorat qiladi va qonunbuzarliklarni bartaraf etishni talab qiladi.

Attestatsiyaning ahamiyati: Ish oʻrinlarini attestatsiyadan oʻtkazish xodimlar uchun xavfsiz mehnat sharoitlarini taʼminlashga, ularning sogʻligini himoya qilishga yordam beradi.

Attestatsiya orqali ish beruvchi mehnat muhofazasi boʻyicha oʻz majburiyatlarini aniqlaydi va amalga oshiradi.

Xodimlar attestatsiya natijalari asosida oʻz huquqlarini himoya qilishlari, qoʻshimcha imtiyozlar va kompensatsiyalar olishlari mumkin.

Bu talablar ishlab chiqarish jarayonining xavfsizligini oshirish, xodimlarning sogʻligini himoya qilish va ularning mehnat huquqlarini taʼminlashga qaratilgan.

8. Sakkizinchi xatboshida ish joylariga qoʻyiladigan talablar oid qonunchilik va jamoa kelishuvlarining ahamiyatini tasdiqlaydi. Bu yerda ish joylariga qoʻyiladigan talablar qonunchilik talablariga, shuningdek jamoa kelishuvlari va shartnomalariga asoslanishi mumkinligi taʼkidlangan. Bunday yondashuv mehnat muhofazasi sohasida ish joylarini xavfsiz va samarali qilishni taʼminlaydi.

Jamoa kelishuvlari va shartnomalarning roli: Jamoa kelishuvlari va shartnomalari ish beruvchi va xodimlar oʻrtasida tuziladigan hujjatlar boʻlib, ularda mehnat sharoitlari, xavfsizlik talablari va i ish joylariga qoʻyiladigan talablar aniq belgilanishi mumkin.

Jamoa kelishuvlarida ish beruvchi oʻz zimmasiga qoʻshimcha majburiyatlar olishi mumkin:

Ish joylariga qoʻyiladigan talablar oʻrganishni oʻtkazish.

Xodimlarga qoʻshimcha himoya vositalari berish.

Attestatsiya jarayonida xodimlar vakillarini jalb qilish.

Jamoa shartnomalarida ish joylariga qoʻyiladigan talablarni baholash mezonlari va xavfsizlik talablari koʻrsatilishi mumkin.

Jamoa kelishuvlari orqali ish joylariga qoʻyiladigan talablarni kengaytirish: Jamoa kelishuvlarida ish beruvchi va xodimlar oʻrtasida kelishuvga koʻra qoʻshimcha ish joylari ham attestatsiyadan oʻtkazilishi mumkin.

Jamoa shartnomalarida xavfsizlik talablari, ish joylariga qoʻyiladigan talablar mezonlari va xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha qoʻshimcha choralar belgilanishi mumkin.

Ushbu izoh ish joylariga qoʻyiladigan talablar oʻrganishni oʻtkazish tartibi, uning huquqiy asoslari va jamoa kelishuvlari orqali xavfsizlikni taʼminlash imkoniyatlarini tushuntirishga yordam beradi.