1. Ishga joylashtirish bilan bogʻliq munosabatlar. Bu munosabatlar fuqarolar oʻzlarining mehnat qilishga boʻlgan konstitutsiyaviy huquqlari amalga oshirilishida koʻmak soʻrab vakolatli davlat organlariga murojaat qilganlarida yuzaga keladi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 42-moddasida Har kim munosib mehnat qilish, kasb va faoliyat turini erkin tanlash, xavfsizlik va gigiyena talablariga javob beradigan qulay mehnat sharoitlarida ishlash, mehnati uchun hech qanday kamsitishlarsiz hamda mehnatga haq toʻlashning belgilangan eng kam miqdoridan kam boʻlmagan tarzda adolatli haq olish, shuningdek ishsizlikdan qonunda belgilangan tartibda himoyalanish huquqiga ega.

Mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori insonning munosib turmush darajasini taʼminlash zarurati hisobga olingan holda belgilanadi.

Homiladorligi yoki bolasi borligi sababli ayollarni ishga qabul qilishni rad etish, ishdan boʻshatish va ularning ish haqini kamaytirish taqiqlanadi.

Salomatligi yomonlashuvi tufayli, yaʼni sogʻligʻi holatiga koʻra yengilroq yoki noqulay ishlab chiqarish omillarining taʼsiridan holi boʻlgan ishga oʻtkazishga muhtoj boʻlgan xodimlar ish beruvchi tomonidan tegishli tibbiy xulosalarga muvofiq vaqtinchalik yoki doimiy muddatga boshqa ishga oʻtkazishlari lozim. Bunday boshqa yengilroq yoki ishlab chiqarish omillarining taʼsiridan holi boʻlgan ishga oʻtkazish xodimning roziligiga koʻra amalga oshiriladi.

Xodimni sogʻliq holatiga koʻra yengilroq yoki noqulay ishlab chiqarish omillarining taʼsiridan holi boʻlgan ishga oʻtkazish xodimning roziligiga koʻra ish beruvchi tomonidan bu haqda buyruq chiqarish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Ushbu sababga koʻra doimiy boshqa ishga oʻtkazilayotgan xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasiga belgilangan tartibda oʻzgartirish kiritiladi va xodimni doimiy boshqa ishga oʻtkazishga ushbu oʻzgartirish asos qilib olinadi. Xodim vaqtincha boshqa ishga oʻtkazilganida mehnat shartnomasiga oʻzgartirish kiritilishi talab qilinmaydi.

Xodimni ishlab chiqarishda shikastlanishi yoki kasb kasalligiga chalinishi tufayli uni boshqa ishga doimiy yoki vaqtincha oʻtkazish masalalari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2005 yil 11 fevraldagi 60-son Qarori bilan tasdiqlangan “Xodimlarga ularning mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda jarohatlanishi, kasb kasalliklariga chalinishi yoki salomatligining boshqa xil shikastlanishi tufayli yetkazilgan zararni toʻlash Qoidalari”da batafsil koʻrsatib qoʻyilgan.

Sogʻligʻi holatiga koʻra yengilroq yoki noqulay ishlab chiqarish omillarining taʼsiridan holi boʻlgan kamroq, haq toʻlanadigan ishga ish bilan bogʻliq boʻlmagan, turmushdagi jarohatlanish yoki umumiy kasallikka chalinish tufayli doimiy yoki vaqtincha oʻtkazilgan xodimlarning avvalgi ish haqi, xuddi shunday ishga oʻtkazilgan kunidan boshlab, ikki haftadan oldin saqlab qolinadi.

Sil kasalligi yoki kasb kasalligiga chalingan shaxslar boshqa kamroq haq, toʻlanadigan ishga oʻtkazilganlari taqdirda ularga kam haq toʻlanadigan ishdagi ish haqi bilan avvalgi ish haqi oʻrtasidagi farq avvalgi ish joyidagi oʻrtacha oylik ish haqidan ortib ketmasligi sharti bilan vaqtincha mehnatga yaroqsizlik varaqasi boʻyicha nafaqa toʻlash yoʻli bilan qoplab beriladi. Ish beruvchi sil kasaliga yoki kasb kasaliga chalingan shaxsni kasallik varaqasida koʻrsatilgan vaqt davomida boshqa yengilroq yoki noqulay ishlab chiqarish omillarining taʼsiridan holi boʻlgan ish bilan taʼminlay olmasa, u holda vaqtincha mehnatga yaroqsizlik varaqasi asosida nafaqa umumiy asoslarda toʻlanadi. Ish bilan bogʻliq, holda mehnatda kasallanganlik yoki sogʻligʻiga boshqacha tarzda shikast yetkazilganligi munosabati bilan bogʻliq, holda vaqtincha kam haq toʻlanadigan ishga oʻtkazilgan xodimlarga avvalgi ish haqlarini toʻlash muddati bilan cheklanmagan boʻlib, boshqa yengilroq ishga oʻtkazilguniga qadar olib kelgan ish haqi xodimning mehnat qobiliyati toʻla tiklanguncha yoki nogironligi belgilanguniga qadar toʻlanaveradi.

2. Sogʻligʻi holatiga koʻra yengilroq yoki noqulay ishlab chiqarish omillari taʼsiridan holi ishlarga oʻtkazilgan xodimining avvalgi oʻrtacha oylik ish haqi saqlab qolinadigan yoki davlat ijtimoiy sugʻurtasi boʻyicha nafaqa toʻlanadigan boshqa hollar ham nazarda tutilishi mumkin.

XALQARO STANDART

Yoshlarni mehnatga tayyorlash uchun umumtaʼlim maktablari, oʻrta maxsus, kasb-hunar oʻquv yurtlarining oʻquvchilarini ularning sogʻligʻiga hamda maʼnaviy va axloqiy kamol topishiga ziyon yetkazmaydigan, taʼlim olish jarayonini buzmaydigan yengil ishni oʻqishdan boʻsh vaqtida bajarishi uchun - ular oʻn besh yoshga toʻlganidan keyin ota-onasidan birining yoki ota-onasining oʻrnini bosuvchi shaxslardan birining yozma roziligi bilan ishga qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi. Oʻzbekiston Respublikasining 2008 yil 4 apreldagi qonuni bilan XMTning “Ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh toʻgʻrisida”gi 138-Konventsiyasi va 2008 yil 8 apreldagi Qonuni bilan “Bolalar mehnatining ogʻir shakllarini taqiqlash va yoʻq qilishga doir shoshilinch choralar toʻgʻrisida”gi 182-Konventsiyasi ratifikatsiya qilindi. Shu munosabat bilan 14 yoshga toʻlgan shaxslarni istisno tariqasida ham ishga qabul qilish taqiqlab qoʻyildi.

MILLIY QONUNCHILIK

Yoshlar salomatligi va axloqini ishlab chiqarish jarayonida muhofaza qilish maqsadida, ayrim kasb va vazifalarga qabul qilish yoshi oʻn olti yoshdan ham kattaroq qilib belgilab qoʻyilgandir. “Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning Roʻyxati”da (Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 14 iyuldagi 290-son qarori) nazarda tutilgan ishlar (vazifalar, lavozimlar)ga mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, 18 yoshga yetmagan shaxslarni ishga qabul qilish taqiqlanadi.