1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida tashkilot rahbarining huquqiy maqomi koʻrsatilgan boʻlib, unga koʻra MKga, boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga, tashkilotning taʼsis hujjatlariga, ichki hujjatlarga muvofiq mazkur tashkilotga rahbarlikni amalga oshiruvchi, shu jumladan uning yagona ijro etuvchi organi vazifalarini bajaruvchi jismoniy shaxsdir.

Tashkilot rahbari tashkilot nomidan qaror qabul qiladi, boshqaruv vazifalarini amalga oshiradi. Uning vazifasi: tashkilotning barcha faoliyatini muvofiqlashtirish, strategik yoʻnalishni belgilash, ichki ishlar va tashqi munosabatlarda tashkilotni ifodalashdan iborat.

MK va boshqa normativ-huquqiy hujjatlardan tashqari tashkilot rahbariga tashkilotning taʼsis hujjatlari boʻlgan ustav, taʼsis shartnomasi va boshqa asosiy hujjatlar hamda ichki hujjatlar — lavozim yoʻriqnomalari, ichki nizomlar, ichki tartib qoidalarga asosan ham vakolatlar beriladi.

Tashkilot rahbari koʻp hollarda tashkilotning yagona ijro etuvchi organi hisoblanadi. Yaʼni u tashkilotning barcha amaldagi boshqaruv vakolatlarini bajaradi, tashkilot nomidan shartnomalar tuzadi, buyruqlar chiqaradi, moliyaviy va boshqa qarorlarni qabul qiladi. Agar tashkilotda kollegial boshqaruv organi (masalan, direktorlar kengashi) mavjud boʻlsa ham, tashkilot rahbari yagona ijro etuvchi organ sifatida alohida vakolatlarga ega boʻladi.

Amaliy jihatdan ahamiyati tashkilot rahbari tashkilotning boshqaruv markazi hisoblanadi. Uning qarorlari tashkilot faoliyati uchun majburiy kuchga ega. Uning vakolatlari va masʼuliyati mehnat shartnomasi, ustav va qonunchilikda aniq belgilanadi.

Tashkilot rahbari tashkilotning umumiy faoliyati uchun shaxsan javob beradi, xodimlar esa oʻz lavozimi doirasidagi vazifalar uchun javobgar. Rahbarning mehnat shartlari koʻp hollarda alohida kelishuvlar asosida belgilanadi, xodimlarniki esa standart tartibda. Mehnat qonunchiligi rahbar uchun ham, xodim uchun ham umumiy asos yaratsa-da, rahbarga nisbatan qoʻshimcha huquqiy talablar va moliyaviy javobgarliklar belgilanadi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida 2 ta norma belgilangan:

birinchisi, MK 28-bobning 1-paragrafdagi qoidalar tashkilotlarning tashkiliy-huquqiy shakllaridan, mulk shakllaridan va idoraviy boʻysunuvidan qatʼi nazar, tashkilotlar rahbarlariga nisbatan tatbiq etilishi;

ikkinchisi, MK 28-bobning 1-paragrafdagi qoidalarini istisno qiluvchi holatlar koʻrsatilgan.

Istisno holatlarda, ikkita asosiy holatda bu paragrafdagi qoidalar tatbiq etilmaydi:

tashkilot rahbari yagona ishtirokchi (taʼsis etuvchi), tashkilot mol-mulkining yagona mulkdori boʻlsa, yaʼni mulkdorning oʻzi tashkilot rahbari sifatida faoliyat yuritsa, bu qoidalar unga toʻliq tatbiq etilmaydi;

MISOL

Agar fuqaro A 100% aktsiyalarga egalik qiluvchi yagona muassis boʻlsa va oʻzini direktor etib tayinlagan boʻlsa, unga bu moddadagi ayrim qoidalar qoʻllanilmasligi mumkin.

tashkilotni boshqarish boshqa tashkilot (boshqaruvchi tashkilot) bilan shartnoma asosida amalga oshirilsa, yaʼni tashkilotning rahbarlik vazifalari boshqa tashkilotga berilgan boʻlsa, boshqaruv shartnoma asosida amalga oshirilsa, bu paragraf qoidalari shu shartnoma tuzilgan shaxslarga tatbiq etilmaydi. Bu holatda asosiy javobgarlik boshqaruvchi tashkilot zimmasiga yuklanadi.

3. Tashkilot rahbarining oʻrinbosari — bu rasman tayinlangan mansabdor shaxs hisoblanadi. Uning vazifalari va vakolatlari mehnat shartnomasi va lavozim yoʻriqnomasida yoki ichki nizomda belgilanadi. U rahbarning yordamchisi emas, balki rahbarlik vakolatlarini amalga oshiruvchi shaxs hisoblanadi.

Oʻrinbosarning vazifalari ikki asosiy holatda yuzaga chiqadi:

rahbar yoʻqligida uning vazifasini vaqtincha bajarish, yaʼni agar rahbar taʼtilda, xizmat safarida, kasallikda yoki boshqa sabablarga koʻra ishda boʻlmasa, uning vazifasini oʻrinbosar vaqtincha bajaradi.

Bu holatda oʻrinbosar rahbarning barcha vakolatlarini toʻliq amalga oshirishi mumkin, agar ichki hujjatlarda boshqacha belgilanmagan boʻlsa;

MISOL

Agar direktor bir hafta xizmat safarida boʻlsa, oʻrinbosar direktorning barcha buyruq va qarorlarini imzolash huquqiga ega boʻladi.

ayrim masalalar boʻyicha rahbar vazifasini bajarish, yaʼni baʼzan rahbar bilan oʻrinbosar oʻrtasida lavozim vazifalari taqsimoti amalga oshiriladi. Bu holatda oʻrinbosar faqat belgilangan yoʻnalishlar boʻyicha rahbarning vazifasini bajaradi.

Masalan: bir oʻrinbosar moliya masalalari boʻyicha, ikkinchisi kadrlar va personal masalalari boʻyicha, uchinchisi ishlab chiqarish masalalari boʻyicha rahbar vakolatini amalga oshirishi mumkin.

Oʻrinbosarning huquqiy javobgarligi: oʻrinbosar rahbar vazifasini bajargan vaqtda uning barcha masʼuliyatini ham oʻz zimmasiga oladi, agar qarorni oʻrinbosar qabul qilsa va u qonunbuzarlikka olib kelsa, javobgarlik oʻrinbosar zimmasiga yuklanadi. Biroq doimiy rahbar ishga qaytganidan keyin, uning vakolati avtomatik ravishda tiklanadi.

Xulosa qilinganda oʻrinbosar tashkilotda muhim rahbarlik lavozimi hisoblanadi, u rahbar yoʻqligida uni toʻliq almashtirishi mumkin. Shuningdek, lavozim taqsimoti boʻyicha ayrim sohalarda mustaqil qaror qabul qilish huquqiga ega boʻladi. Uning vakolatlari aniq lavozim yoʻriqnomasida yoki ichki nizomda belgilanishi shart.

4. Bosh buxgalter (bosh hisobchi) tashkilotda shtatdagi lavozimni egallaydigan mansabdor shaxs hisoblanadi. Uning maqomi tashkilotdagi asosiy boshqaruv lavozimlaridan biri sifatida qonunchilikda mustahkamlangan. U mehnat shartnomasi asosida ishlaydi va tashkilot rahbariyatiga toʻgʻridan-toʻgʻri boʻysunadi.

Bosh buxgalterning asosiy vazifalari:

hisob siyosatini shakllantirish, bunda tashkilotda moliyaviy hisoblarni yuritishning yagona qoidalarini belgilaydi. Buxgalteriya hisobotlarini toʻgʻri va qonuniy asosda tayyorlash uchun hisob siyosatini ishlab chiqadi va amalga joriy qiladi;

buxgalteriya hisobini yuritish, yaʼni barcha moliyaviy operatsiyalarni qonunchilik talablariga muvofiq ravishda qayd etish, daromadlar, xarajatlar, aktivlar va majburiyatlar hisobini yuritish hamda har oylik, choraklik va yillik moliyaviy hisobotlarni tayyorlash;

hisobotlarni tayyorlash va taqdim etish, shu jumladan buxgalteriya hisobotlari – tashkilotning moliyaviy holatini koʻrsatadi, soliq hisobotlari – soliq organlariga belgilangan muddatlarda taqdim etiladi, statistika hisobotlari – statistika organlariga belgilangan tartibda yuboriladi. Bosh buxgalter ushbu hisobotlarning haqqoniyligi, toʻliqligi va oʻz vaqtida taqdim etilishi uchun shaxsan javob beradi;

xoʻjalik operatsiyalarining qonuniyligini taʼminlash, yaʼni barcha moliyaviy va tijorat operatsiyalari amaldagi qonunchilikka muvofiq boʻlishini nazorat qiladi. Notoʻgʻri, soxta yoki qonunga xilof moliyaviy operatsiyalarni oldini oladi;

mol-mulk va majburiyatlar harakati ustidan nazorat, shu jumladan tashkilot aktivlari, pul mablagʻlari va moddiy boyliklari harakatini nazorat qiladi, debitorlik va kreditorlik qarzdorligi yuzasidan hisobot yuritadi, majburiyatlarni oʻz vaqtida bajarilishini taʼminlaydi.

Bosh buxgalter tashkilotning moliyaviy boshqaruvida rahbar bilan bir qatorda tashkilotning moliyaviy barqarorligi uchun shaxsiy javobgar. Barcha moliyaviy hisobotlar, soliq hisobotlari va statistika maʼlumotlari uning nazoratida boʻladi.

5. Agar tashkilotda alohida bosh buxgalter lavozimi yoʻq boʻlsa, buxgalteriya hisobi, hisobotlar va moliyaviy nazorat uchun masʼullik boshqa mansabdor shaxs zimmasiga yuklanadi, lekin bosh buxgalterga nisbatan belgilangan barcha qoidalar aynan shu shaxsga ham tatbiq etiladi.

Yaʼni, bosh buxgalter boʻlmasa ham, uning vazifalarini bajarayotgan shaxsga qonun oldida bir xil javobgarlik va vakolatlar qoʻllaniladi.

Agar tashkilotda buxgalteriya boʻlimi yoʻq yoki bosh buxgalter tayinlanmagan boʻlsa, ushbu vazifalarni quyidagi shaxslar bajarishi mumkin:

moliya direktori — agar tashkilotda shunday lavozim mavjud boʻlsa;

hisobchi — buxgalteriya boʻlimisiz ishlaydigan tashkilotlarda;

tashkilot rahbarining oʻzi — kichik tashkilotlarda bu vazifani direktor bajarishi mumkin.

boshqa masʼul shaxs — rahbar tomonidan buxgalteriya hisobini yuritish uchun maxsus tayinlangan xodim.

6. MKning 19-moddasida tashkilotlarning filiallari, vakolatxonalari yoki boshqa alohida tarkibiy boʻlinmalari bundan buyon matnda tashkilotlarning alohida boʻlinmalari deb yuritilishi belgilangan. Shu sababli sharhlanayotgan moddaning oltinchi qismidagi tashkilotning alohida boʻlinmalari deganda tashkilotlarning filiallari, vakolatxonalari yoki boshqa alohida tarkibiy boʻlinmalari tushunilishi kerak. Ushbu qismda tashkilotning alohida boʻlinmalari rahbarlarining huquqiy maqomi koʻrsatilgan.

Unga koʻra tashkilotning alohida boʻlinmalari rahbarlari tarkibiy boʻlinmalarni tashkil etgan tashkilot (yaʼni yuqori turuvchi, boʻysunuvchi tashkilot) tomonidan (yaʼni yuqori turuvchi tashkilot rahbari yoki kollegial organi tomonidan) lavozimga tayinlanadigan va mazkur alohida boʻlinmani tashkil etgan tashkilot tomonidan berilgan ishonchnoma asosida faoliyat koʻrsatuvchi mansabdor shaxslardir.

Tashkilot rahbarining buyrugʻi yoki qaroridan soʻng rahbar lavozimiga rasman tayinlanadi.

Alohida boʻlinmalar rahbarlari oʻz faoliyatini ishonchnoma asosida amalga oshiradilar. Bu ishonchnoma bosh tashkilot tomonidan beriladi va unda rahbarning vakolatlari va cheklovlari; shartnomalar tuzish va bekor qilish huquqi; moliyaviy operatsiyalar oʻtkazish imkoniyatlari; davlat organlari va boshqalar oldida tashkilot nomidan vakillik qilish vakolatlari belgilanadi.

Alohida boʻlinma rahbarining maqomi va javobgarligi:

tashkilot tomonidan tayinlangan mansabdor shaxs hisoblanadi;

u mustaqil yuridik shaxs emas, balki bosh tashkilotning vakilidir;

qabul qilgan qarorlari uchun bosh tashkilot oldida javobgar hisoblanadi;

uning vakolatlari ishonchnoma va lavozim yoʻriqnomasida belgilanadi.

MISOLLAR

Filial rahbari

Agar Toshkent shaharda joylashgan korxonaning Buxorodagi filiali boʻlsa, filial rahbari tashkilot boshqaruvi buyrugʻi bilan tayinlanadi. Uning vakolatlari va majburiyatlari tashkilot bergan ishonchnomada yozib qoʻyiladi.

Vakolatxona rahbari

Agar tashkilot Toshkentdagi vakolatxonasini ochsa, uning rahbari bosh ofis buyrugʻi bilan tayinlanadi va tashkilot nomidan shartnoma tuzish huquqi faqat ishonchnoma bilan beriladi.

Umumiy xulosa qilinganda alohida boʻlinmalar rahbarlari mustaqil yuridik shaxs hisoblanmaydi. Ular tashkilot boshqaruv organi tomonidan tayinlanadi. Faoliyatini bosh tashkilot bergan ishonchnoma asosida yuritadi. Ularning vakolatlari cheklangan va asosan lavozim yoʻriqnomasi hamda ishonchnomada aniq belgilanadi. Majburiyat va javobgarlik tashkilot oldida boʻladi.

Aksariyat hollarda ishonchnomada tashkilotning alohida boʻlinma rahbariga boʻlinma xodimlari uchun ish beruvchiga tegishli boʻlgan barcha huquq va majburiyatlar beriladi.

7. Ushbu normaga koʻra tashkilot rahbarining, uning oʻrinbosarlarining, tashkilot bosh buxgalterining va tashkilot alohida boʻlinmasi rahbarining mehnatga oid munosabatlar sohasidagi huquq va majburiyatlari ushbu Kodeksda, boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda, tashkilotning, alohida boʻlinmaning taʼsis hujjatlarida, mehnat shartnomasida belgilanadi.

Tashkilotning taʼsis hujjatlari — ustav va taʼsis shartnomasi rahbar va boshqaruvchi shaxslarning vakolatlarini aniq belgilaydi. Masalan, shartnomalar tuzish huquqiga egaligi, moliyaviy operatsiyalarni tasdiqlash tartibi, boshqaruv organlari bilan munosabatlar va hokazo.

Alohida boʻlinmaning taʼsis hujjatlari — filiallar, vakolatxonalar nizomlari orqali ularning rahbarlari uchun alohida huquq va majburiyatlar belgilanadi. Masalan, filial rahbarining shartnoma tuzish huquqi, moliyaviy operatsiyalar vakolatlari, bosh tashkilot oldidagi hisobot berish tartibi.

Tashkilot rahbarining, uning oʻrinbosarlarining, tashkilot bosh buxgalterining va tashkilot alohida boʻlinmasi rahbari bilan ham ularning ish beruvchilari oʻrtasida mehnat shartnoma tuziladi va bu mehnat shartnomada ular xodim sifatida ishtirok etadi (MKning 486-modda sharhiga qarang).

8. Ushbu paragrafda tashkilot rahbarlari, ularning oʻrinbosarlari, bosh buxgalterlar va alohida boʻlinma rahbarlariga tegishli umumiy qoidalar belgilangan. Biroq qonunlarda qoʻshimcha maxsus qoidalar ham boʻlishi mumkin.

Bu qoidalar ushbu moddada koʻrsatilgan umumiy normalarga qoʻshimcha ravishda amal qiladi.

Qonunlarda tashkilot rahbarlariga nisbatan alohida belgilanishi mumkin boʻlgan qoidalar quyidagilar boʻlishi mumkin:

Tayinlash va lavozimdan ozod etish tartibi, yaʼni ayrim davlat tashkilotlari rahbarlari qonun yoki Prezident farmoni bilan tayinlanishi mumkin. Masalan, davlat organlari rahbarlari Prezident yoki Vazirlar Mahkamasi qarori bilan tayinlanadi, mehnat shartnoma tuzish talab etilmaydi.