1. Ushbu modda tarmoq va kasbiy toifalar uchun maxsus qoidalar toʻplamini ochib beradi hamda transport xodimlari tushunchasini, ularga qoʻyiladigan malaka va tibbiy-sanitariya talablarini, oʻrindoshlik boʻyicha cheklovlarni belgilaydi, shuningdek ish vaqti va dam olishning alohida tartiblari hamda intizomiy nizomlarga havola qiladi.

Mazkur moddadagi transport xodimlari mehnatini huquqiy jihatdan tartibga solishning oʻziga xos xususiyatlari Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 9 sentyabrdagi 456-son qarori bilan tasdiqlangan Transport vositalarini boshqarish yoki transport vositalarining harakatlanishini boshqarish bilan bevosita bogʻliq ishlar, kasblar va lavozimlar Roʻyxatida koʻrsatilgan transport xodimlariga tegishli boʻlib, ushbu Roʻyxat Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasi bilan kelishilgan holda tasdiqlangan.

Transport xodimlari toifaga kiritish mezoni - transport vositalarini boshqarish yoki transport vositalari harakatini boshqarish bilan bevosita bogʻliqlik, shuningdek hukumat roʻyxatida koʻrsatilgan boshqa xodimlardir.

Ushbu roʻyxatda transport turlari (avtomobil, temir yoʻl, shahar elektr transporti, sanoat transporti, daryo transporti, fuqaro aviatsiyasi va boshqalar) boʻyicha maʼlumotlar keltirilgan. Amalda bu kadrlar bilan bogʻliq barcha qarorlar (ishga qabul qilish, boshqa lavozimga oʻtkazish, ishdan boʻshatish; oʻrindoshlikni taqiqlash; tibbiy koʻrikdan oʻtkazish) lavozimning ushbu Roʻyxatga kiritilganligiga asoslanishi lozim.

2. Chunonchi, transportni boshqarish bilan bogʻliq ishlarga ishga qabul qilishga faqat tasdiqlangan kasbiy tayyorgarlik (diplom, guvohnoma, shahodatnoma va boshqalar) mavjud boʻlganda yoʻl qoʻyiladi. Sohalar uchun maxsus qoidalar amal qiladi: masalan, avtomobil transportida - haydovchilik kompetentsiyasiga va xalqaro yoʻnalishlarga ruxsat berishga qoʻyiladigan talablar, shu jumladan kasbiy kompetentlik guvohnomasining mavjudligi; fuqaro aviatsiyasida - aviatsiya xodimlarini aviatsiya qoidalari boʻyicha sertifikatlash va ruxsat berish tizimi. Ish beruvchi hujjatlarning nusxalarini saqlashi va ularni muntazam ravishda yangilab turishi kerak (amal qilish muddati, sinfi/toifasi).

Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi direktorining buyrugʻi bilan tasdiqlangan (24.02.2025 yilda roʻyxatdan oʻtgan, roʻyxat raqami 3609) “Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari (OʻZR AQ-61) bilan guvohnomaning mazmuni, shakllari va seriyalari, “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan nomzodga guvohnoma berish, xorijiy davlat tomonidan berilgan aviatsiya xodimi guvohnomasini tan olish, aviatsiya xodimining guvohnomasi amal qilish muddatini uzaytirish va toʻxtatib turish, guvohnoma egasining huquq va majburiyatlari, aviatsiya xodimlarining guvohnomalarini hisobga olish va ularning reyestrini yuritish kabi masalalar tartibga solinadi.

3. Ushbu moddada ishga qabul qilish paytida va ish jarayonida majburiy tibbiy koʻriklar toʻgʻridan-toʻgʻri mustahkamlangan. Alohida sohalar uchun batafsil qoidalar koʻzda tutilgan:

Avtotransport sohasi uchun: Oʻzbekiston avtomobil va daryo transporti agentligi, Oʻzbekiston Respublikasi sogʻliqni saqlash vazirligi,

Oʻzbekiston Respublikasi ichki ishlar vazirligining qoʻshma qarori bilan tasdiqlangan “Yoʻnalishga chiqish oldidan avtotransport vositalarini texnik koʻrikdan oʻtkazish hamda yoʻlovchilar, bagaj va yuklar tashuvlarini amalga oshiradigan haydovchilarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishni tashkil qilish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom; 2017 va 2023 yillarda oʻzgartirishlar kiritilgan. Bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining qoʻshma qarori bilan tasdiqlangan (27.06.2013 yilda roʻyxatdan oʻtgan, roʻyxat raqami 2472) “Haydovchi va haydovchilikka nomzodlarni transport vositalarini boshqarishga yaroqliligini tekshirish uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom (2013 yil, keyingi oʻzgartirishlar bilan) amal qiladi. 2024 yildan boshlab yoʻlga chiqishdan oldingi tibbiy koʻriklarga qoʻyiladigan talablar yangi “Yoʻl harakati xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonunda ham tasdiqlangan (qonunning 12-moddasi).

Temir yoʻl transporti sohasi uchun: Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligining 2022 yil 31 avgustdagi 19 va 15-son qoʻshma qarori bilan tasdiqlangan (30.09.2022 yilda roʻyxatdan oʻtgan, roʻyxat raqami 3390) Temir yoʻl transporti xodimlarining tibbiy koʻrigini tashkil etish va oʻtkazish qoidalari. Mazkur qoidalar poyezd dispetcherlari, lokomotiv brigadalari va boshqalarga taalluqli.

Fuqaro aviatsiyasi sohasi uchun: faoliyatga ruxsat berish va aviatsiya xodimlarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish Havo kodeksi (49-modda) va Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspektsiyasi boshligʻining 2004 yil 26 martdagi 49-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari” Oʻzbekiston Respublikasi Aviatsiya qoidalari (OʻZR AQ-61) bilan tartibga solinadi.

Amaliy jihatdan uchta holat muhim:

1) tibbiy koʻriklarni oʻtkazadigan tibbiyot punkti yoki tibbiyot muassasasining litsenziyasi mavjudligi;

2) natijalarni shaxsan aniqlash (JSHSHIR, reys/smena);

3) jurnallar va bayonnomalarni belgilangan tartibda va muddatlarda saqlash.

Bular reysga yoki smenaga ruxsat berishning qonuniyligi haqidagi bahslarda hal qiluvchi dalillar toʻplami hisoblanadi.

4. Agar qoʻshimcha ish bevosita transport vositasini boshqarish yoki harakatni boshqarish bilan bogʻliq boʻlsa, oʻrindoshlik asosida ishlash taqiqlanadi. Taqiq ham tashqi ham ichki oʻrindoshlikni qamrab oladi.

Maqsad haddan tashqari charchash va xavfsizlik uchun xatarlarni bartaraf etish. Bunda boshqa sohalarda (transport vositasi/harakatni boshqarish bilan bogʻliq boʻlmagan) oʻrindoshlik taqiqlanmagan; oʻrindoshlik asosida ishlash uchun ruxsat berilishi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 9 sentyabrdagi 456-sonli qarori bilan tasdiqlangan Transport vositalarini boshqarish yoki transport vositalarining harakatlanishini boshqarish bilan bevosita bogʻliq ishlar, kasblar va lavozimlar Roʻyxati va haqiqiy funktsional orqali amalga oshirish lozim. Shartnomada taqiqni va ish beruvchini har qanday qoʻshimcha ishlar haqida xabardor qilish tartibini qayd etish tavsiya etiladi.

5. Ish beruvchilar qonun hujjatlarida va sanitariya normalarida belgilangan mehnat qilishning va dam olishning maxsus rejimlariga rioya etishlari shart.

Shaharlararo transport vositasini boshqaruvchi haydovchilar va ekipajlar uchun qoʻshimcha cheklovlar va nazorat vositalari mavjud (masalan, 2023-2024 yillarda avtobus tashuvlari uchun taxograflar (Oʻzbekiston avtomobil va daryo transporti agentligining 2012 yil 27 fevraldagi 35-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan “Raqamli nazorat qurilmalaridan foydalanish toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnomaga muvofiq); tabellar va yoʻl varaqalari taxograf koʻrsatkichlariga mos kelishi kerak).

Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirining 2013 yil 23 avgustdagi 64-B-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan “Avtotransport vositalari haydovchilarining ish vaqti va dam olish vaqti toʻgʻrisida”gi Nizomiga (roʻyxat raqami 2506, 2013 yil 9 sentyabr) muvofiq haydovchining ish vaqti tarkibiga quyidagilar kiritiladi:

liniyaga chiqish oldidan va liniyadan qaytgandan soʻng ishlarni bajarish vaqti;

shaharlararo tashishlarda borish yoki qaytish maskanida, smena boshlanishi oldidan va yakunlanganidan soʻng yoʻlda (toʻxtab turish joyida) ishlarni bajarish uchun tayyorgarlik va yakunlash ishlarini bajarish vaqti;

haydovchilarni bir smenada besh daqiqaga qadar reysoldi tibbiy koʻrikdan oʻtish vaqti;

avtotransport vositasining liniyada harakatlanish vaqti;

toʻxtab turish vaqti: yuk ortish va tushirish punktlarida, yoʻlovchilarni chiqarish va tushirish joylarida, maxsus avtotransport vositalaridan foydalanish joylaridagi vaqti;

haydovchining aybisiz boʻsh turib qolingan vaqti;

yoʻnalishdagi yakuniy punktlarda qatnov jadvalida koʻzda tutilgan qisqa muddatli toʻxtagan vaqti.

Shu bilan birga MKning ish vaqtiga doir umumiy normalari (40 soatlik hafta, tungi vaqt 22:00-06:00, ish vaqtidan tashqari ishlarning chegaralari va boshqalar) ushbu maxsus talablarni hisobga olgan holda qoʻllaniladi va shartnoma bilan “kesib tashlanishi” mumkin emas.

Dam olish vaqtiga doir haydovchilar quyidagi huquqlarga ega:

ish smenasi mobaynida dam olish va ovqatlanish uchun tanaffusga chiqish (tushlik tanaffusi);

har kunlik (smenalararo) dam olish;

har haftalik dam olish (dam olish kunlari);

bayram kunlarida dam olish;

oʻrnatilgan tartibda taʼtilga chiqish.

Haydovchilarning har haftalik dam olishi uzluksiz qirq ikki soatdan kam boʻlmasligi kerak.

Bir haftadan ortiq davomiylikdagi shaharlararo tashishlarda band boʻlgan haydovchilarga, safar davrida har haftalik dam olish kunidan foydalanish imkoniyatiga ega boʻlmasa, haydovchi doimiy ish joyiga qaytib kelganidan soʻng ishlangan vaqt uchun dam olish kuni (otgul) berilishi lozim.

Ish vaqtini jamlab hisobga olishda haydovchilarga, har kunlik dam olish kunlari smena grafiklariga asosan haftaning turli kunlarida belgilanishi mumkin.

Haydovchilar bayram (ishlanmaydigan) kunlari ishlashlari man etiladi. Haydovchilarni shu kunlari ish beruvchining buyrugʻi bilan ishga jalb etishga alohida hollardagina Oʻzbekiston Respublikasi MKning 210 va 212-moddalarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha va tartibda yoʻl qoʻyiladi.

Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspektsiyasi boshligʻining (15.09.2010 yilda roʻyxatdan oʻtgan, roʻyxat raqami 2141) buyrugʻi bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining havo kemalari ekipaj aʼzolarining ish vaqti va dam olish vaqtini normalashtirish” aviatsiya qoidalariga (UZR AQ-94) muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining havo kemalari ekipaj aʼzolarining ish vaqti yerdagi ish vaqti va parvozdagi ish vaqti yigʻindisidan jamlanadi. Mazkur qoidalar bilan belgilangan asosiy kafolat - parvozlar orasidagi minimal dam olish vaqti: agar parvoz ish vaqti 12 soatgacha boʻlsa va asosan “kunduzgi” vaqtga toʻgʻri kelsa, dam olish muddati kamida 12 soat; agar parvoz ish vaqtining yarmidan koʻpi “tungi” vaqtga toʻgʻri kelsa, dam olish muddati kamida 24 soat boʻlishi kerak. Oʻzbekiston Respublikasi Aviatsiya Qoidalari-94, shuningdek parvoz navbatchiligining maksimal davomiyligini, sektorlar sonini, kunlik/haftalik/oylik chegaralarni va vaqt mintaqalari oʻzgarishidagi tuzatishlarni batafsil koʻrsatib beradi. Bu parametrlarning barchasi aviakompaniyalarning jadvallari va mahalliy ish grafiklariga kiritilishi majburiydir.

Temiryoʻlchilar uchun rejimning oʻziga xos xususiyatlari tarmoq hujjatlarida (texnik tartibga solish, tashuvchining mahalliy meʼyorlari) va tibbiy taʼminotning ixtisoslashgan qoidalarida, masalan, Temir yoʻl transporti xodimlarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazish qoidalarida (roʻyxat. (30.09.2022-y., 3390-son) Mehnat/dam olish vaqti qismida tasdiqlangan jadvallar qoʻllaniladi, ular uzluksiz smenalararo dam olishni taʼminlashi va harakat xavfsizligi normalarini qanoatlantirishi shart. Aniq raqamlar (masalan, lokomotiv brigadalarining smenalararo dam olish davomiyligi) TKda emas, balki tashuvchining tarmoq/mahalliy hujjatlarida va texnik reglamentlarda belgilanadi. Tasdiqlangan jadvallarga va temiryoʻl stantsiyaning texnik-boshqaruv hujjatlarini havola qilish, shuningdek smena tabellari/naryadlari va topshirish-qabul qilish dalolatnomalarini saqlash tavsiya etiladi.

6. Transport xodimlarining intizomi MK, boshqa qonunlar va intizom toʻgʻrisidagi ustavlar (nizomlar) bilan tartibga solinadi.

Shunday qilib, mehnat intizomini tartibga solishning uchta qatlami amal qiladi:

a) MKning imperativi (18-bob: intizomiy javobgarlik choralari, tartibi va muddatlari),

b) tarmoq ustavlari/nizomlari (transportning alohida kichik tarmoqlari uchun),

v) ish beruvchining ichki hujjatlari (ichki mehnat tartib qoidalari, yoʻriqnomalar) va ular tarmoq ustavlariga muvofiq boʻlgan holda, MK kafolatlarini yomonlashtirishga haqli emas.

Tarmoqlar boʻyicha maxsus aktlar amal qiladi, masalan:

temir yoʻl transporti sohasida - “Temir yoʻl transporti xodimlarining intizomi toʻgʻrisida”gi Nizom (Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 17.01.2014 yildagi 8-son qarori bilan tasdiqlangan).

Hujjatda maqsadlar (harakat xavfsizligi, yuklarning butligi), xodimlar va rahbarlarning majburiyatlari, ragʻbatlantirish choralari va intizomiy javobgarlik aniq koʻrsatilgan.

Amaliyot uchun asosiy xususiyatlari:

nojoʻya xatti-harakat majburiyatlarni bajarish paytida intizomni aybli ravishda buzishdir;

jazo qoʻllashdan oldin sabablarni aniqlash va yozma tushuntirish talab etiladi.

Fuqaro aviatsiyasi sohasida - Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 19.04.2019 yildagi 337-son qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi toʻgʻrisida”gi nizom.

Ustavlar nojoʻya xatti-harakatlar tarkibini, javobgarlikka tortish tartibini, komissiyalar va mansabdor shaxslarning vakolatlarini aniqlashtiradi va koʻpincha MKning umumiy intizomiy normalariga nisbatan maxsus aniqlashtiruvchi normalar vazifasini bajaradi.