Xodim ichki mehnat tartib qoidalariga, smenalarga boʻlinib ishlash (ish) jadvallariga, boshqa ichki hujjatlarga yoki mehnat shartnomasi shartlariga muvofiq mehnat majburiyatlarini qaysi vaqt mobaynida bajarishi kerak boʻlsa, oʻsha vaqt ish vaqtidir.
Ish vaqtiga quyidagilar kiradi:
xodim mehnat majburiyatlarini haqiqatda bajargan vaqt;
ushbu Kodeksda nazarda tutilgan vaqt davrlari (xodimning aybisiz bekor turib qolingan vaqt, texnologiya hamda ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etish bilan bogʻliq boʻlgan tanaffuslar, bolani ovqatlantirish uchun tanaffuslar va boshqalar), shuningdek mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan boshqa vaqt davrlari, shu jumladan asosiy va tayyorgarlik-yakuniy ishlarni bajarish vaqti (kiyim, materiallar, asbob-uskunalar olish, texnika, hujjatlar bilan tanishish, ish oʻrnini tayyorlash va tozalash, tayyor mahsulotni topshirish va boshqalar).
Ish vaqtining turlari quyidagilardan iboratdir:
ish vaqtining normal davomiyligi;
ish vaqtining qisqartirilgan davomiyligi;
toʻliqsiz ish vaqti.
1. Sharhlanayotgan normaga koʻra, ish vaqti tushunchasi xodimning ish beruvchi belgilagan ichki mehnat tartib qoidalari, smenalarga boʻlingan ish jadvali, boshqa ichki meʼyoriy hujjatlar yoki mehnat shartnomasida nazarda tutilgan shartlarga muvofiq mehnat majburiyatlarini bajarishi kerak boʻlgan vaqt bilan belgilanadi.
Ish vaqti turlari xodimlar manfaatlari va ishlab chiqarish ehtiyojlariga qarab normal ish vaqti, qisqartirilgan ish vaqti va toʻliqsiz ish vaqtiga boʻlinadi.
Ish vaqti deganda xodimning mehnat vazifalarini bajarish uchun ish beruvchi tomonidan belgilangan va mehnat qonunchiligida belgilangan meʼyorlarga muvofiq tartibga solingan vaqt hisoblanadi. U mehnat shartnomasi va ichki mehnat tartib qoidalari orqali aniqlanadi.
Zero, xodim faqat oʻziga yuklatilgan mehnat vazifalarini bajarishi kerak boʻlgan davr ish vaqti hisoblanadi. Shuning uchun ishdan tashqari vaqt (masalan, dam olish, bayram kunlari, xizmat safarida yoʻl vaqti) alohida tartibda belgilanadi va tegishli hollarda ish vaqtiga tenglashtirilishi mumkin.
Smenali ish jadvali — bu korxona yoki tashkilotda xodimlarning ishga kelishi va ketishi vaqti, smenalar davomiyligi, dam olish kunlari, ish haftasi rejimi (2 smena, 3 smena, sutkalik smena va h.k.) hamda ish vaqtining cheklangan normalari koʻrsatilgan mehnatni tashkil etishga oid ichki hujjat hisoblanadi.
2. Sharhlanayotgan norma ish vaqti tarkibini belgilab beradi. Unga koʻra, ish vaqti faqat mehnat vazifalarini bajarish vaqti bilan cheklanib qolmaydi, balki mehnat qonunchiligida va boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan qator holatlarni ham oʻz ichiga oladi.
Mazkur normaga muvofiq, ish vaqtiga quyidagilar kiradi:
xodim mehnat majburiyatlarini haqiqatda bajargan vaqt. Bu ish vaqtining eng asosiy qism hisoblanadi;
Kodeksda nazarda tutilgan vaqt davrlari. Xodimning aybisiz bekor turib qolgan vaqti elektr energiyasi oʻchishi, xom-ashyo yoki material yetkazib berilmasligi kabi xodimga bogʻliq boʻlmagan holatlar ham ish vaqtiga kiradi;
texnologik va ishlab chiqarish bilan bogʻliq tanaffuslar. Masalan, stanok qizishi, dastgohning avtomatik tsiklda ishlashi vaqti ham ish vaqtiga kiradi;
bolani ovqatlantirish uchun tanaffuslar ham ish vaqtiga hisoblanadi (MKning 407-moddasi sharhiga qarang).
Ish vaqti tarkibi keng qamrovli tushuncha boʻlib, xodimning ish beruvchi uchun foydali mehnat faoliyatiga tayyorgarlik koʻrishi, toʻgʻridan-toʻgʻri ishlashi va ayrim hollarda ish beruvchining tashkiliy yoki ishlab chiqarish sharoitiga bogʻliq ravishda toʻgʻri keladigan tanaffuslar ham kiritiladi.
Xodim mehnat majburiyatlarini haqiqatda bajargan vaqt — bu xodim ish beruvchi belgilagan vazifalarni amaliy tarzda bajarib turgan, ish vaqti deb eʼtirof etiladigan davrdir.
Xodimning aybisiz bekor turib qolingan vaqti — bu xodimning oʻz aybi bilan emas, balki ish beruvchi tomonidan yaratilgan sharoitlar yoki ish vaqtidagi toʻxtashlar tufayli ishni bajara olmagan, ammo mehnat munosabatlari saqlangan davr hisoblanadi.
Dam olish sifatida mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan boshqa vaqtga oʻqituvchilarni dars tugagandan keyingi 5-15 daqiqalik tanaffuslarni misol qilish mumkin.
Asosiy va tayyorgarlik-yakuniy ishlarni bajarish vaqti deganda xodimning mehnat majburiyatlarini bajarishiga xizmat qiladigan ishlar tushuniladi. Masalan, maxsus kiyimni olish va almashtirish, materiallar, asbob-uskunalar olish, texnika, hujjatlar bilan tanishish, ish oʻrnini tayyorlash va tozalash, tayyor mahsulotni topshirish va boshqalar.
3. Ish vaqti huquqiy jihatdan bir necha turlarga boʻlinadi va har biriga xos qoidalar mavjud.
Mehnat qonunchiligiga koʻra, ish vaqtining normal davomiyligi haftasiga 40 soatdan ortiq boʻlmasligi kerak. Odatda 5 kunlik (kuniga 8 soat) yoki 6 kunlik (kuniga taxminan 7 soat) ish haftasi shaklida joriy qilinadi (MK 182-modda sharhiga qarang).
Agar qonun yoki shartnomada boshqacha hol nazarda tutilmagan boʻlsa, bu turi umumiy meʼyor hisoblanadi va barcha xodimlar uchun tatbiq etiladi.
Zero, qonun bilan muayyan toifadagi xodimlar uchun meʼyoriy ish vaqtidan kamroq soat belgilanadi, lekin ularga toʻliq ish haqi toʻlanadi.
Masalan, 16 yoshga toʻlmaganlar uchun – haftasiga 24 soatdan oshmasligi shart, 16–18 yoshdagilar uchun – haftasiga 36 soatdan ortiq boʻlmaydi, ogʻir va zararli sharoitlarda ishlovchilar uchun ham qisqartirilgan ish vaqti belgilanishi mumkin (MKning 183-moddasi sharhiga qarang).
Toʻliqsiz ish vaqti bu ish beruvchi va xodim kelishuviga asosan joriy qilinadi va xodimlarga boʻlgan imtiyoz hisoblanadi (MKning 186-moddasi sharhiga qarang).
Odatda toʻliqsiz ish vaqti bolali ayollar va ota-onalar, nogironligi bor xodimlar va vaqtinchalik iqtisodiy qiyinchiliklarda korxonalarda qoʻllaniladi.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi