Moslashuvchan ish vaqti rejimi ish vaqtini tashkil etish usuli boʻlib, bunda ayrim xodimlar yoki tashkilot tarkibiy boʻlinmalarining xodimlar guruhlari uchun ish kunining boshlanishini, tugashini va umumiy davomiyligini muayyan doirada ularning oʻzi tartibga solishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda xodim uchun belgilangan ish soatlarining jamlangan miqdorini qabul qilingan hisobga olish davri (ish kuni, haftasi, oyi va boshqalar) ichida toʻliq ishlab berish talab etiladi.
Moslashuvchan ish vaqti quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
oʻzgaruvchan (moslashuvchan) vaqt — ish kunining (smenaning) boshlanishi va tugashidagi vaqt boʻlib, uning doirasida xodim oʻz xohishiga koʻra ishni boshlashga va tugatishga haqlidir;
qatʼiy belgilangan vaqt — ish vaqtining moslashuvchan rejimiga koʻra ishlovchilar ishda hozir boʻlishi shart boʻlgan vaqt;
ushbu Kodeksning 204-moddasiga muvofiq, qoida tariqasida qatʼiy belgilangan ish vaqtini taxminan ikkita teng qismga ajratadigan dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus. Uning haqiqiy davomiyligi ish vaqtiga kiritilmaydi;
kalendar vaqtni (ish kunini, haftasini, oyini, choragini va boshqalarni) belgilovchi hisobga olish davrining davomiyligi boʻlib, ushbu vaqt ichida xodim oʻzi uchun belgilangan ish soatlari normasini ishlab berishi kerak.
Hisobga olish davrining davomiyligi bir ish kuni boʻlgan moslashuvchan ish vaqti rejimida ishlash chogʻida xodim uchun belgilangan ish vaqti normasi har kuni ishlab berilishi kerak.
Agar hisobga olish davrining davomiyligi ish kunidan oshadigan boʻlsa, xodim uchun belgilangan ish vaqtining normasi tegishli hisobga olish davri uchun (hafta, oy, chorak va boshqalar) xodim tomonidan ishlab berilishi kerak.
Hisobga olish davrining davomiyligi bir haftadan oshgan hollarda ushbu Kodeksning 199-moddasiga muvofiq belgilanadigan ish vaqtini jamlab hisobga olish nazarda tutilishi kerak.
Ish kuni davomidagi moslashuvchan vaqtning eng koʻp davomiyligi dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus vaqti bilan birga oʻn ikki soatdan oshmasligi kerak, hisobga olish davri uchun ish vaqti soatlarining summasi esa ushbu davrda xodim uchun belgilangan soatlar normasiga teng boʻlishi kerak.
1. Moslashuvchan ish vaqti rejimi mehnat huquqidagi zamonaviy tashkiliy-huquqiy institut sifatida baholanadi. Yaʼni, u mehnat huquqining individualizatsiya va insonparvarlik printsiplari asosida amalga oshiriladi.
Zero, ish vaqti barchaga bir xil emas, balki xodimning shaxsiy ehtiyojlari va hayotiy sharoitlariga qarab belgilanishi mumkin.
Moslashuvchan ish vaqti rejimida xodim uchun ish kunining boshlanishini, tugashini va umumiy davomiyligini muayyan doirada ularning ish beruvchi bilan kelishgan holda boshqa odatiy ish rejimidan farqli ravishda belgilanishi tushuniladi.
Bunda xodim uchun belgilangan ish soatlarining jamlangan miqdorini qabul qilingan hisobga olish davri (ish kuni (masalan 8 soat, haftasi (masalan 40 soat) oyi va boshqalar) ichida toʻliq ishlab berish talab etiladi.
Ish vaqti va dam olish oʻrtasidagi muvozanat psixologik va fiziologik jihatdan xodimning samaradorligiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
Xalqaro mehnat huquqi nuqtai nazaridan bu rejim ishchi kuchining harakatchanligi va mehnat bozorida teng imkoniyatlar yaratishning samarali yoʻli hisoblanadi.
Mazkur norma, ish beruvchi uchun ish jarayonini samarali tashkil qilish, mehnat intizomini kuchaytirish va turli ijtimoiy guruhlar (masalan, talaba, nogironligi boʻlgan shaxs, bolali ota-ona) mehnatidan foydalanish imkonini yaratadi.
Xodim uchun esa kun tartibini mustaqil belgilash, oilaviy hayot va ish faoliyatini uygʻunlashtirish imkonini beradi.
Amalda bu quyidagicha koʻrinadi: xodim ish kunini 8:00 da boshlashi yoki 10:00 da boshlashi mumkin, ammo ish kuni soatlari yigʻindisi (masalan, haftasiga 40 soat) hisob davri oxiriga qadar toʻliq bajarilishi shart.
Demak, moslashuvchan ish vaqti rejimi – bu mehnat huquqidagi innovatsion va insonparvar usul, u xodimga shaxsiy ehtiyojlariga koʻra vaqtdan foydalanish imkoniyatini beradi, biroq ish beruvchi tomonidan belgilangan umumiy ish soatini toʻliq bajarish majburiyatini saqlab qoladi.
2. Moslashuvchan ish vaqti quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
Oʻzgaruvchan (moslashuvchan) vaqt. Bunda xodim ushbu vaqt oraligʻida ish kunini yoki smenasini qaysi soatda boshlash va tugatishni mustaqil tanlaydi. Yaʼni, bu erkinlik xodimning shaxsiy hayoti va mehnat faoliyatini uygʻunlashtirishga yordam beradi. Psixologiya va mehnat fiziologiyasi nuqtai nazaridan erkin vaqtda ishni boshlash xodimning ish unumdorligini oshiradi.
Qatʼiy belgilangan vaqt. Bu davrda barcha xodimlar ish joyida boʻlishi shart. Yaʼni, ish jarayoni uzluksizligini taʼminlaydi va jamoaviy faoliyatni muvofiqlashtiradi.
Masalan, soat 11:00 dan 15:00 gacha ishchi jamoa majlislari, hamkorlikdagi ish jarayonlari uchun barcha xodim ishda boʻlishi lozim.
Dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus. Mehnat qonunchiligiga koʻra, ish kuni davomida dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus ajratiladi. Yaʼni, bu fiziologik ehtiyoj va mehnat qobiliyatini tiklash uchun zarurdir.
Dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus ish vaqtiga kiritilmaydi, lekin mehnat intizomi va sogʻliq muhofazasi uchun majburiy hisoblanadi.
Hisobga olish davri. Bu kalendar davr (kun, hafta, oy, chorak) boʻlib, unda xodim oʻzining ish vaqti meʼyorini toʻliq ishlab berishi shart.
Zero, bu rejim mehnat huquqidagi hisobga olish mexanizmi sifatida ishchi soatlari meʼyordan oshmasligi yoki kam boʻlib qolmasligini taʼminlaydi.
Masalan, hisob davri – oy boʻlsa, xodim oy davomida 168 soat ishlab berish majburiyatini oladi, qaysi kunlarda va qaysi soatlarda ishlashi esa oʻz ixtiyoriga bogʻliq boʻlishi mumkin.
3. Agar hisobga olish davri bir ish kuni boʻlsa, xodim har kuni qonunchilikda belgilangan ish vaqti normasini (masalan, 8 soat) toʻliq ishlab berishi shart. Yaʼni, xodim kunni ertaroq yoki kechroq boshlashi mumkin, lekin har bir kun uchun belgilangan ish soatlari bajarilishi majburiy hisoblanadi.
Bu tartib mehnat huquqidagi ijtimoiy adolat va barqarorlik printsiplarini taʼminlaydi, chunki ish vaqti meʼyori kunma-kun hisobga olinadi.
U mehnat fiziologiyasi nuqtai nazaridan ham maqbul, chunki xodimning kunlik “ish-dam olish ritmi” buzilmaydi.
Shuningdek, bu rejim ishchi-xodimlarning mehnat intizomini kuchaytiradi, chunki har kuni belgilangan normani bajarish shart.
Mazkur normada xodim uchun – kun tartibini erkinroq belgilash imkoniyati saqlanib qoladi, biroq har kuni ish vaqti soatlari toʻliq bajarilishi zarur. Masalan, xodim ishni 9:00 da boshlab 18:00 da tugatishi yoki 10:00 da boshlab 19:00 da tugatishi mumkin.
Ish beruvchi uchun esa, ish jarayonining uzluksizligi taʼminlanadi, chunki har kuni belgilangan ish soatlari toʻliq ishlanadi.
Xalqaro mehnat tashkilotining asosiy talablariga koʻra, ish vaqti meʼyori hisobga olish davridan qatʼi nazar toʻliq taʼminlanishi shart. Kunlik hisobga olish davri eng qatʼiy va oddiy shakl hisoblanadi.
Chunonchi, hisobga olish davri bir kun boʻlgan moslashuvchan ish vaqti rejimi — bu anʼanaviy ish vaqti rejimiga yaqin tartib boʻlib, xodimga faqat ish boshlash va tugatish soatlarini oʻzgartirish imkoniyatini beradi, lekin kunlik ish vaqti normasi oʻzgarmaydi.
4. Agar hisobga olish davri bir kun emas, balki hafta, oy, chorak yoki boshqa davr etib belgilansa, xodim har kuni bir xil soat ishlamasligi mumkin.
Asosiy talab – hisobga olish davri oxiriga kelib qonunchilikda belgilangan ish vaqti normasi toʻliq ishlab berilishi shart.
Bu rejim ish vaqtini diversifikatsiya qilish imkonini beradi, yaʼni ishchi-xodimlar ish yukini kunlar boʻyicha erkin taqsimlaydi.
Iqtisodiy jihatdan – ish jarayonida ishchi kuchi samaradorligi oshishi mumkin, chunki ish hajmi kam boʻlgan kunlarda qisqartiradi, koʻp boʻlgan kunlarda esa uzaytiradi.
Mehnat huquqi printsiplariga koʻra – asosiy mezon "meʼyoriy ish vaqti davrida toʻliq ishlanishi" hisoblanadi.
Mazkur norma orqali, xodim uchun shaxsiy hayotini va ish yukini yaxshiroq muvofiqlashtirish imkoniyati yaratiladi.
Ish beruvchi uchun esa ish jarayonidagi oʻzgaruvchan yuklamalarni toʻgʻri taqsimlash imkoni paydo boʻladi. Bu ayniqsa mavsumiy, loyihaga asoslangan yoki ishlab chiqarish jarayonlarida juda foydali hisoblanadi.
5. Agar hisobga olish davri bir haftadan koʻp muddat (oy, chorak, yarim yil va h.k.) qilib belgilansa, ish vaqtining hisobini jamlab yuritish talab qilinadi.
Yaʼni, har bir kun yoki hafta kesimida emas, balki umumiy hisobga olish davri davomida ish vaqti normasi bajarilganligini tekshirish asos qilinadi.
Mazkur tartib MKning 199-moddasi bilan uygʻun holda amal qiladi. Ushbu moddada ish vaqtini jamlab hisobga olish qoidalari belgilangan.
Huquqiy jihatdan – ish vaqtining jamlab hisobga olinishi xodimning kunma-kun ish soatini qatʼiy cheklashdan koʻra koʻproq erkinlik beradi.
Iqtisodiy jihatdan – ishlab chiqarish jarayonining mavsumiy yoki loyiha asosidagi talablariga moslashish imkoniyatini yaratadi. Masalan, qurilishda yoz oylarida ish hajmi ortib, qishda kamayishi mumkin.
Xalqaro mehnat tashkilotining ish vaqtiga oid konventsiyalarida ham ish vaqtini jamlab hisobga olish mumkinligi nazarda tutilgan.
Ammo kunlik va haftalik ish vaqtining eng yuqori chegarasi saqlanishi shart, xodimning haftalik dam olish huquqi buzilmasligi kerak va hisobga olish davrida ish vaqti normasi umumiy hisobda bajarilgan boʻlishi zarur.
6. Ish kuni (smena) davomida moslashuvchan vaqt (xodim oʻz xohishiga koʻra ishni boshlaydigan va tugatadigan vaqt oraligʻi) 12 soatdan oshmasligi kerak.
Bu 12 soat ichiga ovqatlanish va dam olish uchun tanaffuslar ham kiradi. Shu bilan birga, hisobga olish davri (kun, hafta, oy va h.k.) yakunida ishchi meʼyoriy ish soatini toʻliq ishlab berishi shart.
Huquqiy jihatdan – bu qoida mehnat huquqining asosiy printsipi boʻlgan “xodimning sogʻligʻini muhofaza qilish” va “mehnat va dam olish vaqtini muvofiqlashtirish”dan kelib chiqadi.
Zero, odam organizmi uchun kun davomida uzoq ishlash salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Shuning uchun moslashuvchan vaqtning maksimal chegarasi 12 soat bilan belgilangan.
Hatto moslashuvchan ish vaqti sharoitida ham xodimning kunlik ortiqcha ishlashidan himoya qilish – umumiy xalqaro standart hisoblanadi.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi