Bajariladigan ishning oʻziga xos xususiyatlari sababli zarur boʻlgan ishlarda, shuningdek ish kuni (smena) davomida jadalligi bir xil boʻlmagan ishlar amalga oshirilganda ish kuni qismlarga boʻlinishi mumkin. Agar ish kuni davomida xodim uchun ikki soatdan oshadigan tanaffus nazarda tutilgan boʻlsa, ish kuni qismlarga boʻlingan deb eʼtirof etiladi.
Ish kuni qismlarga boʻlinganda ish vaqtining umumiy davomiyligi har kunlik ishning belgilangan davomiyligidan oshmasligi kerak.
Ish kunining qismlarga boʻlinganligi munosabati bilan beriladigan ish kuni davomidagi tanaffuslar vaqti ish vaqtiga kiritilmaydi.
Ish kunini qismlarga boʻlish, ushbu ish vaqtining rejimi joriy etilayotgan ishlar roʻyxati, ish kuni qismlarga boʻlingan holda mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan xodimlarga beriladigan ustama haqning miqdori toʻgʻrisidagi qaror jamoa shartnomasida, kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra ish beruvchi tomonidan qabul qilinadigan ichki hujjatlarda belgilanadi.
1. Sharhlanayotgan norma ish vaqtining maxsus holatlariga taalluqli boʻlib, ayniqsa xizmat koʻrsatish sohasida va jadalligi bir tekis boʻlmagan ishlar uchun juda dolzarb hisoblanadi.
Ayrim turdagi ishlar shunday xususiyatga egaki, ularda sutkaning muayyan soatlarida ishga ehtiyoj katta, boshqa vaqtlarda esa talab kamayadi. Shuning uchun ish kuni (smena) qismlarga boʻlinishi mumkin.
Agar ish kuni davomida xodim uchun 2 soatdan ortiq tanaffus belgilansa, u holda bunday rejim "qismlarga boʻlingan ish kuni" deb eʼtirof etiladi.
Huquqiy jihatdan ish kuni qismlarga boʻlinishi mehnat qonunchiligida maxsus tartib sifatida tan olingan. Bu xodimning ortiqcha ishlashiga yoʻl qoʻymaslik va ish vaqtini toʻgʻri hisobga olishni taʼminlaydi.
Iqtisodiy jihatdan – ishchi kuchi faqat kerakli vaqtlarda jalb etiladi, bu ish beruvchi uchun resurslarni tejash imkoniyatini beradi.
Ijtimoiy jihatdan – xodim kun davomida uzoq tanaffus vaqtiga ega boʻladi, bu shaxsiy ishlarini bajarish imkoniyatini berishi mumkin. Lekin tanaffusning uzoqligi ishchi uchun noqulaylik ham tugʻdirishi mumkin.
Quyidagi xodimlar uchun ish kuni ikki qismga boʻlinishi mumkin:
Jamoat transporti haydovchilari, yaʼni ertalab va kechqurun yoʻlovchilar koʻp, kunduzi esa kam boʻladi. Shuning uchun ish kuni 2 qismga boʻlinadi.
Oʻqituvchilar, trenerlar, ular uchun darslar yoki mashgʻulotlar orasida bir necha soatlik uzilish boʻlishi mumkin.
Ovqatlanish xizmati xodimlari uchun tushlik yoki kechki ovqat paytida ish jadalligi yuqori, boshqa vaqtlarda past boʻladi.
Xalqaro mehnat tashkiloti tajribasida ham ish kuni qismlarga boʻlinishi ayrim sohalar uchun qonuniy mexanizm sifatida tan olinadi.
Biroq bu holda xodimning umumiy ish kuni davomiyligi qonun normalaridan oshmasligi, dam olish huquqi buzilmasligi, tanaffuslar mehnat sharoiti va xavfsizlik talablariga zid boʻlmasligi inobatga olinishi lozim.
2. Agar ish kuni qismlarga boʻlinsa ham, umumiy ish vaqti (tanaffuslardan tashqari) har kuni belgilangan meʼyoriy ish davomiyligidan oshmasligi shart. Masalan, 8 soatlik ish kuni belgilangan boʻlsa, qismlarga boʻlinib ishlangan taqdirda ham ishchi faqat 8 soat ishlashi mumkin.
Huquqiy jihatdan – bu qoida ishchi-xodimlarning huquqlarini himoya qiladi. Ish kuni qismlarga boʻlingan holatda ish vaqtini uzaytib yubormaslik kafolatlanadi.
Iqtisodiy jihatdan – ishchi kuchi kerakli paytda jalb etiladi, lekin xodimning ish vaqti normasi ortiqcha ish hisobidan sunʼiy ravishda uzaytirilmaydi.
Ijtimoiy jihatdan – xodimning sogʻligʻi va dam olish huquqi taʼminlanadi.
3. Ish kuni qismlarga boʻlinganda xodimga beriladigan uzoq tanaffuslar (odatda 2 soat va undan koʻp) ish vaqtiga kiritilmaydi.
Yaʼni, bu vaqt davomida xodim ish beruvchining mehnat rejimida hisoblanmaydi, ish haqi hisoblanishi ham nazarda tutilmaydi. Ammo alohida hollarda ichki hujjatlar yoki shartnoma bilan boshqacha belgilanishi mumkin.
Huquqiy jihatdan – tanaffus mehnat majburiyatidan ozod qilinadigan vaqtdir. Shuning uchun u ish vaqti sifatida hisoblanmaydi.
Iqtisodiy jihatdan – ish beruvchi faqat real bajarilgan ish uchun haq toʻlaydi.
Ijtimoiy jihatdan – xodim bu vaqtdan shaxsiy ishlari uchun foydalanishi mumkin. Lekin agar ish joyidan uzoqda boʻlsa, uzoq tanaffus ayrim noqulayliklar ham tugʻdirishi mumkin.
4. Ish kuni qismlarga boʻlinishi ish beruvchining bir tomonlama qaror bilan emas, balki jamoa shartnomasi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuv asosida joriy etiladi.
Mazkur holatda qaysi turdagi ishlar uchun ish kuni qismlarga boʻlinishi mumkinligi, ushbu rejim joriy etilgan xodimlarga ustama haq (qoʻshimcha toʻlov) miqdori, tartib va shartlari ichki meʼyoriy hujjatlarda belgilanadi.
Huquqiy jihatdan – bu qoida mehnat qonunchiligining muhim printsiplaridan biri – xodimlarning manfaatlarini kasaba uyushmalari orqali himoya qilish printsipiga asoslanadi.
Ijtimoiy jihatdan – ish kuni qismlarga boʻlingan xodimlar kun davomida uzoq tanaffus sabab qoʻshimcha noqulaylikka duch kelishi mumkin (masalan, uyga borib kela olmaslik, vaqt yoʻqotish). Shu sababli ularga kompensatsiya sifatida ustama haq toʻlanishi belgilanadi.
Iqtisodiy jihatdan – ustama haq miqdori ish beruvchi bilan xodimlar vakillari oʻrtasida kelishilgan holda belgilanishi, mehnat munosabatlarida balansni saqlaydi.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi