1. Ish beruvchi har bir xodimning ishga kelishi va ishdan ketishi vaqtlarini qayd etishga masʼul hisoblanadi.

Bu qoida mehnat intizomi, ish vaqti normasi va ish haqi toʻlovlarining adolatli amalga oshirilishi uchun asosiy nazorat mexanizmi hisoblanadi.

Mehnat qonunchiligiga koʻra, ish vaqtini hisobga olishni tashkil etish ish beruvchining majburiyatidir.

Agar ish beruvchi ishchi kelgan-ketgan vaqtni hisobga olmasa, quyidagi huquqiy holatlar yuzaga kelishi mumkin:

xodim ish vaqtidan tashqari mehnat qilganini isbotlay olmay qolishi;

ish haqini kam toʻlash yoki ortiqcha ish haqini toʻlamaslik holatlari;

Davlat mehnat inspektsiyasi tomonidan ish beruvchiga nisbatan jarima va boshqa choralar qoʻllanilishi.

Ish beruvchi xodimlarning ishga kelishi va ketishini quyidagi usullar orqali hisobga olishi mumkin:

Qogʻoz jurnallar – anʼanaviy usul, ammo inson xatolariga yoʻl qoʻyilishi mumkin.

Elektron kartalar – xodim kartani oʻtkazganda oʻz-oʻzidan qayd etiladi.

Biometrik tizimlar (barmoq izi, yuzni tanish, koʻz skaneri) – ishonchli va zamonaviy.

Avtomatlashtirilgan dasturlar – ayniqsa masofaviy ishda samarali.

Yevropa davlatlarida ishchi-xodimlarning kelib-ketishi asosan elektron yoki biometrik tizimlar orqali qayd etiladi.

2. Ishga kelish va ishdan ketishni hisobga olish faqat bir usul bilan emas, balki turli shakllarda amalga oshirilishi mumkin:

ish vaqtidan foydalanish tabellari orqali;

boshqa ichki hisob hujjatlari orqali;

texnik vositalar (apparat, dasturiy va apparat-dasturiy tizimlar) yordamida oʻz-oʻzidan qayd etish orqali.

Qonun ish beruvchiga ish vaqtini hisobga olish usulini tanlash imkoniyatini bersa-da, hisobga olish ishonchli va aniq boʻlishi lozim.

Hisobga olish usulidan qatʼi nazar, u xodimning ish vaqti normasini toʻliq ishlab berganini yoki ortiqcha ishlaganini isbotlay olish imkonini berishi shart.

Byudjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomaning 285-bandida ish haqini hisoblab yozish uchun quyidagilar asosiy hujjatlar hisoblanadi: tashkilotning ishga qabul qilganlik, boʻshatganlik va xodimlarni tasdiqlangan shtatlar jadvali va ish haqi stavkalariga muvofiq joydan-joyga koʻchirish haqidagi buyruqlari, 421-son shakldagi foydalanilgan ish vaqti hisobi va ish haqi hisoblash tabeli va boshqa hujjatlar.

Ushbu yoʻriqnomaning 55-ilovasida Foydalanilgan ish vaqti hisobi va ish haqi hisoblash tabeli shakli tasdiqlangan boʻlib, byudjet tashkilotlari ushbu shakldan foydlanishi kerak.

3. Ish vaqtini hisobga olishda faqat xodim tomonidan mehnat majburiyatlarining haqiqatda bajarilgan vaqti (xodim stanok yoki ofisda real ishlagan soatlari) emas, balki 181-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq, ish vaqtiga kiritiladigan boshqa davrlar hisobga olinishi lozim.

Ish vaqtini hisobga olishda quyidagilar ham ish vaqti sifatida eʼtirof etiladi:

ish joyini tayyorlash va ishdan keyin yigʻish vaqti;

ish beruvchining topshirigʻiga koʻra xizmat safarlarida yoʻlda oʻtgan vaqt;

ish beruvchi tashabbusi bilan oʻtkaziladigan yigʻilish, yigʻin, oʻquv mashgʻulotlarida ishtirok vaqti;

tibbiy koʻrikdan oʻtish vaqti (agar u ish jarayonida majburiy boʻlsa);

xavfli sharoitda ishlayotgan xodim uchun ish kiyimini kiyish va yechish, shaxsiy muhofaza vositalarini tayyorlash vaqti;

mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa holatlar.

Agar ish beruvchi mazkur davrlarni hisobga olmasa, xodim ish vaqtidan tashqari ishlagan hisoblanishi va uning mehnat huquqlari buzilishi mumkin.

Ish vaqtini hisobga olishda xodim faqat stanok yoki kompyuter oldida ishlagan soatlar emas, balki qonunga koʻra ish vaqti sifatida tan olinadigan barcha davrlar qayd etilishi kerak.

Bu qoida – xodimning mehnat huquqlari adolatli taʼminlanishi va ish beruvchining qonunbuzarlikka yoʻl qoʻymasligi uchun asosiy huquqiy mexanizm hisoblanadi.

4. Ish beruvchi ish vaqti hisobini yuritganda faqat umumiy ish soatlarini emas, balki ishlab berilgan vaqt tarkibidagi turli toifalarni alohida ajratib qayd etishi shart. Bu mehnat huquqlarini himoya qilish va haq toʻlashning adolatli amalga oshishini taʼminlaydi.

Alohida hisobga olinishi kerak boʻlgan holatlar quyidagilardan iborat:

ish vaqtidan tashqari ishlar – xodimning odatiy ish vaqtidan ortiq ishlagan soatlari. Ular alohida qayd etilishi va qonunga muvofiq oshirilgan stavkalarda haq toʻlanishi shart;

ishbay asosida ishlaydiganlarning vaqti-vaqti bilan bajariladigan ishlari. Bu holatlarda ish vaqti odatiy tabeldan farq qilib, bajarilgan ish hajmi va uni bajarish vaqtiga qarab hisoblanadi;

xizmat safarlari davomidagi ish vaqti alohida hisoblanadi. Safarda yoʻlda sarflangan vaqt ham qonunchilikda belgilangan holatlarga koʻra ish vaqti sifatida hisobga olinadi;

ichki oʻrindoshlikka doir ish vaqti. Agar xodim asosiy ishidan tashqari shu tashkilotning oʻzida qoʻshimcha lavozim yoki vazifada ishlasa, uning oʻrindoshlik boʻyicha ishlagan vaqti ham alohida qayd etilishi lozim.

Agar ish beruvchi bu davrlarni ajratmasdan umumiy hisobga olsa, avvalo, amaldagi tartib buzilgan boʻladi va xodimga ish haqini hisoblashda muammolar vujudga keladi.

5. Ish vaqti hisobida faqat xodim ishlab bergan soatlar emas, balki ishlab berilmagan vaqt ham hisobga olinadi. Lekin uning tabiati turlicha boʻlishi mumkin. Masalan, baʼzilarida xodimga haq toʻlanadi, baʼzilarida esa haq toʻlanmaydi, ayrim holatlarda yoʻqotish xodimning aybi bilan, boshqa holatlarda esa xodimning aybiga bogʻliq boʻlmagan holda roʻy beradi.

Haq toʻlanadigan ishlab berilmagan vaqt. Bular mehnat qonunchiligi yoki shartnoma bilan xodim manfaatida kafolatlangan holatlardir. Bularga quyidagilar kiradi:

taʼtillar (mehnat taʼtili, qoʻshimcha taʼtillar);

davlat bayram kunlari;

tibbiy koʻrikdan oʻtish vaqti;

ayrim holatlarda xizmat safariga ketish yoki qaytish vaqti;

homiladorlik va tugʻruq taʼtillari, bolani parvarishlash taʼtili (meʼyorga koʻra qisman yoki toʻliq toʻlanishi mumkin).

Haq toʻlanmaydigan ishlab berilmagan vaqt. Ularga quyidagilar kiradi:

xodimning shaxsiy arizasiga koʻra beriladigan haq toʻlanmaydigan taʼtil;

xodim oʻz xohishi bilan ishga chiqmagan kunlar;

qonunchilikda nazarda tutilgan holatlarda beriladigan ish vaqtidan ozod etish, lekin haq toʻlanmasligi.

Haq toʻlanadigan va toʻlanmaydigan vaqtning ajratilishi ish haqi hisob-kitobida asosiy rol oʻynaydi.

Xodimning aybi bor-yoʻqligi esa intizomiy javobgarlik yoki kompensatsiya masalasini hal qiladi.

Masalan, xodimning aybi bilan kechikkan vaqt uchun unga haq toʻlanmaydi, aksincha intizomiy chora qoʻllanishi mumkin. Lekin elektr taʼminoti uzilishi sababli ish toʻxtasa, bu holat uchun xodim javob bermaydi.

Ishlab berilmagan vaqt toʻliq hisobga olinishi va unda haq toʻlanadigan, haq toʻlanmaydigan, aybi bilan va aybisiz yoʻqotishlar aniq ajratilishi zarur. Bu hisob-kitoblarda aniqlikka, adolatli haq toʻlashga va xodimning huquqlarini himoya qilishga xizmat qiladi.

6. Ish vaqti hisobini aniqlashda asosiy mezon — xodimning mehnat majburiyatlarini bajarish uchun ish joyida boʻlgan vaqtidir. Bu vaqt ichki mehnat tartib qoidalari, ish jadvali (smenalarga boʻlinib ishlash jadvali) yoki ish beruvchining maxsus koʻrsatmasi asosida belgilanadi.

Shuning uchun ish vaqti qachondan qachongacha hisoblanishi quyidagicha aniqlanadi:

boshlanish nuqtasi — xodim ish bajarish uchun ish joyiga kelgan lahza;

yakuniy nuqta — xodim ishdan rasmiy ravishda ozod etilgan vaqt.

Bu norma ish vaqti va ishdan tashqari vaqtni aniq chegaralashga yordam beradi.

Ish beruvchi va xodim oʻrtasida ish vaqtiga oid nizolarni (masalan, "qaysi vaqtdan ish boshlandi?", "qanchada tugadi?") bartaraf etadi.

Ish haqi hisob-kitobi ham ana shu chegaralarga tayanib amalga oshiriladi.

Agar xodim soat 08:50 da ishxonaga kirgan boʻlsa, lekin ichki qoidaga koʻra ish 09:00 da boshlansa, ish vaqti 09:00 dan hisoblanadi.

Agar smena rasman 18:00 da tugasa, lekin ish beruvchi alohida topshiriq berib xodimni 19:00 gacha qoldirsa, ish vaqti 19:00 gacha hisoblanadi.

7. Sharhlanayotgan moddaning yettinchi qismida xodim tomonidan mehnat majburiyatlarining haqiqatda bajarilgan vaqtiga kiritilmaydi hamda hisobga olinmaydi vaqtlar koʻrsatilgan. Jumladan:

yashash joyidan doimiy ish joyiga (doimiy yigʻilish joyiga) borish va qaytib kelish vaqti;

ish joyiga kiraverishdan to ish joyigacha boʻlgan yoʻl uchun sarflangan vaqt;

ish boshlanishidan oldin va ish tugaganidan keyin kiyim-bosh almashtirish uchun ketgan vaqt;

ishdan ketayotganda roʻyxatdan oʻtish uchun zarur boʻlgan vaqt.

Bu qoida ish vaqti chegarasini aniq belgilaydi. Masalan, xodimning uyidan ishga kelishiga 40 daqiqa ketsa ham, bu ish vaqti hisobida aks ettirilmaydi.

Ish beruvchi ish vaqtidan tashqari davr uchun ish haqi toʻlamaydi.

Xodim ham ish vaqtidan tashqari harakatlarini “ortiqcha ish” sifatida talab qila olmaydi.

Doimiy yigʻilish joyi deganda – tashkilotda xodimlar, rahbariyat yoki qonuniy idoralar bilan uchrashuvlar, yigʻilishlar va majlislar muntazam oʻtkaziladigan joy tushuniladi. Bu joy tashkilotning ichki meʼyoriy hujjatlarida, mehnat qonunchiligi va ichki tartib-qoidalarda belgilanadi. Shuningdek, vaxta usulidagi ishda vaxta hududida ketish uchun xodimlar yashash manzilidan kelib yigʻiladigan joy ham tushuniladi.