1. Har bir xodim uchun qonunchilikda yoki mehnat shartnomasida belgilangan meʼyoriy ish vaqti mavjud (masalan, haftasiga 40 soat, kuniga 8 soat).

Agar ish beruvchi xodimni ushbu normadan ortiq ishlatsa, bu holat ish vaqtidan tashqari ish deb yuritiladi.

Ishchi mehnat faoliyati chegaralangan vaqtda bajarishi lozim boʻlgan ish majburiyatlariga ega.

Undan tashqari ishchiga qoʻshimcha ish yuklash uning sogʻligʻi, dam olish huquqi va shaxsiy hayotiga taʼsir qiladi.

Shuning uchun qonun bunday holatda alohida huquqiy rejim oʻrnatgan.

Xodimni ish vaqtidan tashqari ishga jalb etish qonun bilan quyidagicha cheklangan. Yaʼni, har bir xodim uchun ish vaqtidan tashqari ish ikki kun oraligʻida toʻrt soatdan oshmasligi, bir yil davomida 120 soatdan koʻp boʻlmasligi lozim.

Bundan tashqari, ayrim toifadagi xodimlar (yoshlar, homiladorlar, nogironligi boʻlgan shaxslar va h.k.) asosiy ishdan tashqari ishga jalb etilmasligi lozim.

Masalan, xodimning ish kuni 8 soat boʻlsa, ish beruvchi uni 10 soat ishlatsa, qolgan 2 soat ish vaqtidan tashqari ish hisoblanadi.

2. Mehnat qonunchiligida mazkur ortiqcha ishni aniqlash tartibi bir xil emas, zero u ish vaqtini hisobga olish turiga bevosita bogʻliq. Ish vaqtini hisobga olish turi esa ish beruvchi tomonidan ish jarayonining xususiyati, ish jadvali, smenalarning mavjudligi, mavsumiylik va texnologik tsikllardan kelib chiqib belgilab qoʻyiladi.

Ish vaqtini hisobga olish turi kunlik, haftalik yoki jamlab hisobga olish boʻlishi mumkin.

Amaliyotda jamlab hisobga olish (masalan, oylik, choraklik yoki yillik)da ish vaqtidan tashqari ishni hisoblash koʻpchilikka qiyinchilik tugʻdiradi.

Jamlab hisobga olishda ish vaqtidan tashqari ish hisob davri yakunida aniqlanadi, har oy yoki har hafta alohida hisoblanmaydi.

3. Agar ish vaqtini hisobga olish kunlik hisob shaklida belgilangan boʻlsa, har bir kun uchun belgilangan meʼyor (masalan, 8 soat)dan ortiq ishlangan vaqt ish vaqtidan tashqari ish sifatida eʼtirof etiladi.

Bunda haftalik yoki oylik umumiy hisobga qaralmaydi, balki ayni kunning chegarasi asosiy hisoblanadi.

Mazkur talab xodimni har kuni ortiqcha ish bilan zoʻriqtirishdan himoya qilish hamda ish vaqtidan tashqari ish uchun haq toʻlashda aniqlik va tezkor hisobni taʼminlashga xizmat qiladi.

4. Agar ish vaqtini hisobga olish haftalik hisob shaklida belgilangan boʻlsa, ish vaqtidan tashqari ish soatlari har hafta belgilangan meʼyor (masalan, 40 soat)dan ortiq ishlangan vaqt sifatida aniqlanadi.

Bunda ayrim kunlarda ortiqcha ishlangan soatlar muhim emas, asosiy mezon haftalik umumiy soatlar hisoblanadi.

Mazkur normaning asosiy maqsadi ish vaqtini tashkil etishda erkinlik berish, ayrim kunlarda koʻproq, ayrim kunlarda kamroq ishlashni tashkil etish va xodimning haftalik yuklamasi meʼyoridan oshmasligini taʼminlashdan iborat.

5. Agar ish vaqtini hisobga olish jamlab hisobga olish usulida yuritilsa (masalan, 1 oy, 3 oy, 6 oy, 12 oy), ish vaqtidan tashqari ish soatlari hisobga olish davrining yakunida aniqlanadi.

Shunga koʻra, kunlik meʼyordan ortiq ishlangan soatlar darhol ish vaqtidan tashqari deb hisoblanmaydi, balki hisob davri yakunida umumiy ishlangan soatlar bilan qonunchilikda belgilangan umumiy meʼyor taqqoslanadi.

Sharhlanayotgan normaning asosiy mazmuni uzoq davom etuvchi va uzluksiz ishlab chiqarish jarayonlarini tashkil etishda ish beruvchiga imkoniyat yaratish, xodimning umumiy ish yuklamasi meʼyoridan ortib ketmasligini taʼminlash hamda xodimga nisbatan adolatli hisob-kitob qilish imkoniyatini yaratishdan iborat.

Masalan, xodim ayrim kunlarda 10 soat, ayrim kunlarda 6 soat ishlashi mumkin, ammo umumiy oylik meʼyor 176 soat boʻlib, u 176 soatdan oshmasa, mazkur holat ortiqcha ish hisoblanmaydi.

6.  Sharhlanayotgan norma xodimning roziligisiz ish vaqtidan tashqari ishga jalb etilishi mumkin boʻlgan istisno holatlarni belgilaydi.

Ish vaqtidan tashqari ish odatda xodimning roziligi bilan amalga oshiriladi. Biroq qonun ayrim alohida holatlarda xodimning roziligisiz ishga jalb qilishga ruxsat beradi. Bular quyidagilardan iborat:

6.1. Tabiiy ofatlar jarayonida (zilzila, yongʻin, toshqin, epidemiya, texnogen avariya va h.k.).

Tabiiy yoki texnogen halokatlar – inson hayoti, jamiyat xavfsizligi, tabiat va infratuzilmaga jiddiy zarar yetkazuvchi favqulodda holatlardir. Ularni aniqlashda maxsus huquqiy va texnik mexanizmlar qoʻllaniladi.

Tabiiy halokatlar – tabiatning toʻsatdan sodir boʻladigan yoki davriy harakatlari natijasida yuzaga keladigan favqulodda holatlardir. Ular quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

zilzila;

sel va suv toshqinlari;

quruqchilik;

koʻchkilar;

oʻrmon yongʻinlari;

qirov va boʻron.

Meteorologiya va seysmologiya xizmatlari kuzatuvlari orqali tabiiy hodisa qayd etiladi.

Texnogen halokat – inson faoliyati, sanoat jarayonlari, infratuzilma nosozligi yoki boshqaruv xatolari natijasida yuzaga keladi. Ularning turlari:

ishlab chiqarishda portlashlar;

gaz va suv tarmoqlarida avariyalar;

elektr stantsiyalari va setkalarda buzilish;

dambalarning yorilishi;

transport va sanoat yongʻinlari;

kimyoviy moddalar chiqishi;

radiatsion chiqindilar.

Halokat rasmiy ravishda aniqlanganidan soʻng quyidagilar amalga oshiriladi:

favqulodda holat joriy qilish;

aholini evakuatsiya qilish;

moddiy va ekologik zararni qoplash;

ish joylarini vaqtincha toʻxtatish;

xodimlarni xavfsiz hududga koʻchirish.

6.2. Markazlashtirilgan issiq suv taʼminoti, sovuq suv taʼminoti va (yoki) suv chiqarish tizimlarining, gaz taʼminoti, issiqlik taʼminoti, yoritish, transport, aloqa tizimlarining normal ishlashini buzadigan kutilmagan holatlarni bartaraf etishga doir ijtimoiy jihatdan zarur ishlar amalga oshirilganda.

Markazlashtirilgan issiq suv taʼminoti, sovuq suv taʼminoti va suv chiqarish tizimlari, shuningdek gaz taʼminoti, issiqlik taʼminoti, elektr taʼminoti, transport va aloqa tarmoqlari – aholi hayoti va iqtisodiy faoliyat uchun strategik ahamiyatga ega infratuzilma obʼyektlari hisoblanadi.

Bu tizimlarning normal ishlashini buzishi mumkin boʻlgan kutilmagan holatlarga quyidagilar kiradi:

tabiiy ofatlar: suv toshqinlari, quruqchilik, boʻron, boʻronning oqibatlari;

texnogen avariyalar: quvurlarning yorilishi, nasos stantsiyalari buzilishi, gaz yoki elektr uzilishlari;

ishlab chiqarish va taʼmirlashdagi favqulodda holatlar: taʼmirlash vaqtida yoki favqulodda buzilish tufayli xizmatlar vaqtincha toʻxtatilishi;

transport va aloqa tarmoqlaridagi nosozliklar, qisqa yoki uzoq muddatli toʻxtashlar.

6.3. Agar ishda tanaffusga yoʻl qoʻyilmasa, smena almashayotgan xodim kelmay qolganda ishni davom ettirish uchun. Bunday holda ish beruvchi zudlik bilan smenachini boshqa xodim bilan almashtirish choralarini koʻrishi shart.

Ish joyida tanaffusning yoʻqligi va smena almashuvi paytida xodimning kelmay qolishi – mehnat jarayonida favqulodda va zudlikda yechim talab qiluvchi holat hisoblanadi. Bu ayniqsa ishlab chiqarish, kommunal xizmatlar, transport va ish vaqti uzluksiz boʻlishi talab etilgan sohalarda muhim ahamiyatga ega.

7. Sharhlanayotgan norma xodimning roziligisiz ish vaqtidan tashqari ishga jalb etish tartibini yanada aniqlashtirib beradi.

Xodim ish beruvchi tomonidan roziligisiz ish vaqtidan tashqari ishga jalb qilinishi mumkin, lekin bu ish mehnat vazifalari doirasida boʻlishi shart.

Masalan, elektr tarmoqlari ustasi quvvat uzilishini bartaraf etish uchun oʻz vaqtidan tashqari ishga jalb qilinishi mumkin. Lekin uni suv taʼminoti tizimini taʼmirlashga roziliksiz jalb qilish mumkin emas, chunki bu uning vazifasi emas.

8. Sharhlanayotgan norma ish vaqtidan tashqari mehnatga jalb qilishning umumiy qoidasini belgilaydi.

Mehnat qonunchiligida ayrim favqulodda holatlarda xodim roziliksiz ishga jalb qilinishi mumkinligi belgilangan.

Ammo boshqa holatlarda ish vaqtidan tashqari ishga jalb etish faqat xodimning yozma roziligi bilan amalga oshirilishi lozim.

Masalan, zavodda belgilangan ish rejasidan tashqari qoʻshimcha buyurtma kelgan. Xodimlarning yozma roziligi olinsa, ularni ortiqcha ishga jalb qilish mumkin.

9. Mazkur norma mehnat qonunchiligidagi ish vaqtidan tashqari mehnatga cheklov qoidalaridan biri hisoblanadi.

Agar ish smenasining davomiyligi 12 soat boʻlsa, bunday holda xodimni qoʻshimcha ishga (ish vaqtidan tashqari ishga) jalb qilish mumkin emas.

Shuningdek, mehnat sharoitlari oʻta zararli va oʻta xavfli boʻlgan ishlarda ham ish vaqtidan tashqari ishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Mazkur normadan koʻzlangan asosiy maqsad xodimlarning hayoti va sogʻligʻini muhofaza qilish hamda oʻta ogʻir yoki xavfli sharoitlarda ish vaqtini cheklash orqali ortiqcha charchash va kasb kasalliklarining oldini olishdan iborat.

Xalqaro Mehnat tashkilotining 155-sonli Konventsiyasi ishchi sogʻligʻi va xavfsizligini taʼminlash maqsadida xavfli ishlarda alohida cheklovlar belgilashni talab qiladi.

10. Mazkur qoida mehnat qonunchiligida ish vaqtidan tashqari mehnatga jalb qilish umumiy tartibda faqat belgilangan cheklovlar doirasida amalga oshirilishini belgilaydi.

Ish beruvchi xodimni ish vaqtidan tashqari ishga jalb qila oladi, lekin bu faqat qonunning alohida moddalarida koʻrsatilgan cheklovlarga rioya etilgan taqdirdagina yoʻl qoʻyiladi.

11. Bu qoida ish vaqtidan tashqari mehnat uchun haq toʻlashning huquqiy asosini belgilaydi.

Ish beruvchi xodimni ish vaqtidan tashqari mehnatga jalb qilsa, u holda ish haqi MKning 262-moddada nazarda tutilgan tartibda toʻlanishi shart.

Bu yerda kompensatsiya qoʻshimcha toʻlov shaklida amalga oshiriladi va odatiy ish haqidan alohida hisoblanadi.

Ish vaqtidan tashqari ishga haq toʻlash – qonunchilikda odatda qoʻshimcha soatlar uchun kamaytirilmasdan, balki oshirilgan stavkada toʻlanishi belgilanadi.

Bundan tashqari, xodimning roziligi bilan qoʻshimcha ish oʻrniga qoʻshimcha dam olish vaqti berish mumkin (lekin bu holat jamoa shartnomasi yoki ichki qoidalarda belgilanishi lozim).