Ikki va undan ortiq smenadagi ish smenali ish deb hisoblanadi. Smenali ish ishlab chiqarish jarayonining (ishning) davomiyligi har kungi ishning belgilangan davomiyligidan oshadigan hollarda, shuningdek asbob-uskunalardan yanada samarali foydalanish, ishlab chiqarish (ishlar, xizmatlar) hajmini oshirish maqsadida joriy etiladi.
Smenali ishda ish vaqti rejimi smenalarga boʻlinib ishlash jadvali bilan belgilanadi. Xodimlar smenalar boʻyicha bir maromda navbat almashadi.
Xodimni surunkasiga ikki smena davomida ishga jalb etish taqiqlanadi. Smenalar orasidagi har kungi dam olishning eng kam davomiyligi (bitta smena oxiridan to keyingi smena boshlanishiga qadar) dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus vaqti bilan birga kamida oʻn ikki soatni tashkil etishi kerak.
1. Sharhlanayotgan normada mehnat huquqidagi smenali ish (yoki ikki va undan ortiq smenadagi ish) tushunchasiga bayon qilingan.
Smenali ish tushunchasi bu ish turi, unda ishchilarning mehnat faoliyati kun davomida ikki yoki undan ortiq guruh (smena)ga boʻlingan holda tashkil etiladi. Bunda har bir smena belgilangan ish vaqti davomida ishlab chiqarish jarayonini toʻxtovsiz davom ettiradi.
Mazkur tartibning joriy etilishidan asosiy maqsad quyidagicha:
ish jarayonini kunlik ish vaqti normasidan tashqari uzaytirish imkoniyatini yaratish;
asbob-uskunalardan maksimal samara bilan foydalanish;
ishlab chiqarish hajmini koʻpaytirish va xizmatlar koʻlamini kengaytirish.
Mazkur normaning huquqiy jihatdan ahamiyati shundan iborat:
smenali ish joriy qilinganda ish beruvchi xodimlarni oʻz vaqtida xabardor qilishi shart;
smenali ish rejimi ichki mehnat tartib qoidalarida va ish jadvallarida belgilanishi kerak;
xodimlarning kunlik va haftalik ish vaqti MKda nazarda tutilgan meʼyorlardan oshmasligi shart.
2. Smenali ish vaqti rejimi — mehnatni tashkil etishning maxsus shakli boʻlib, unda ish vaqti smenalarga boʻlinadi va ish jadvaliga muvofiq amalga oshiriladi.
Xodimlarning navbat almashishi quyidagicha amalga oshiriladi:
har bir smena muayyan vaqt oraligʻida ishni bajaradi;
keyingi smena uning oʻrnini egallaydi va ish jarayoni toʻxtovsiz davom etadi;
xodimlar oʻzaro teng va adolatli tarzda navbat almashishi lozim.
Huquqiy tartibi esa quyidagicha:
smenalar almashinuvi jadvali ish beruvchi tomonidan tuziladi va xodimlarga oldindan maʼlum qilinadi;
jadvalda ish kunlari, dam olish kunlari, bayram kunlari va qoʻshimcha dam olish vaqtlari hisobga olinishi shart;
ishchi smenadan smenaga tez-tez oʻtkazilishi mumkin, lekin bu holda uning sogʻligʻi va mehnat unumdorligiga zarar yetmasligi kerak;
kunlik va haftalik ish vaqti umumiy normalardan ortiq boʻlmasligi lozim (40 soatlik haftalik meʼyor).
3. Sharhlanayotgan norma mehnat qonunchiligida smenali ish vaqti rejimi va xodimlarning dam olish huquqi bilan bogʻliq muhim qoidalardan hisoblanadi.
“Xodimni surunkasiga ikki smena ishga jalb etish taqiqlanishi” –qoida mehnatni muhofaza qilishning asosiy talablaridan biri hisoblanadi. U ortiqcha charchoq, mehnat qobiliyatining pasayishi, sogʻliqqa salbiy taʼsirlarni oldini olishga qaratilgan.
Smenalar orasidagi dam olish vaqti kamida 12 soat boʻlishi – bu normaning maqsadi xodimga yetarli dam olish, uyqu, ovqatlanish va tiklanish imkoniyatini berishdir. Demak, agar xodim kechki smenada ishlagan boʻlsa, ertasi kuni ertalabki smenaga chiqishi mumkin emas.
Shu tariqa, Oʻzbekiston qonunchiligidagi 12 soatlik minimal dam olish vaqti xalqaro standartlarga mos va hatto undan yuqori talabni belgilaydi.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi