1. Sharhlanayotgan normaga muvofiq, ish vaqti rejimi ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi mehnat munosabatlarini tartibga soluvchi asosiy institutlardan biri hisoblanadi.

U ish vaqtining belgilangan meʼyori (masalan, haftasiga 40 soat) qanday kalendar davrlar kesimida taqsimlanishini koʻrsatadi. Shu tariqa mehnat qonunchiligidagi umumiy cheklov — ish vaqtining normal davomiyligi — real hayotda ishchi kuchining samarali taqsimlanishi va korxona faoliyatining uzluksizligi bilan uygʻunlashtiriladi.

Ish vaqti rejimi – bu mehnat huquqidagi tashkiliy-huquqiy mexanizm boʻlib, u mehnat qonunchiligida belgilangan normal ish vaqti davomiyligini samarali taqsimlashni taʼminlaydi. U mehnat huquqining insonparvarlik tamoyilini amalga oshirish vositasi hamdir, chunki ishchi sogʻligi va mehnat qobiliyatini muhofaza qilish, dam olish va ish vaqti oʻrtasida muvozanat saqlashni taʼminlaydi.

Korxona uchun ish vaqti rejimi quyidagi huquqiy ahamiyatga ega:

Ish beruvchi uchun – ishlab chiqarish jarayonini samarali tashkil qilish imkonini beradi, chunki turli tarmoqlarda (masalan, energetika, transport, tibbiyot, qutqaruv xizmati) ish jarayoni uzluksiz boʻlishi talab etiladi.

Xodim uchun – uning dam olish va ish vaqti oʻrtasidagi muvozanatni taʼminlaydi, shu orqali sogʻligi va mehnat qobiliyati muhofaza qilinadi.

Oʻzbekiston Respublikasi MKda ish vaqti rejimi umumiy qoidalar va maxsus holatlarda belgilanadi. Masalan:

odatiy tartib – 5 kunlik ish haftasi, kunlik 8 soat ish;

smenali ish – ikki va undan ortiq smenalarga boʻlinadi, uzluksiz ishlab chiqarish uchun zarur hollarda;

yigʻma hisobga olish – ish vaqti kunlar va haftalar boʻyicha emas, balki hisobga olish davrida (oy, chorak, yil) jamlab belgilanadi;

egiluvchan grafik – xodim ishni belgilangan soatlar oraligʻida oʻz xohishiga koʻra boshlaydi va tugatadi.

Ish vaqtining taqsimlanishi – bu xodimning umumiy ish vaqtining belgilangan davrda (kun, hafta yoki oy) qanday tartibda joylashtirilishi va boʻlimlarga ajratilishi jarayonini anglatadi. Boshqacha aytganda, u xodimning ish soatlari qachon va qanday muddatlarda amalga oshirilishini belgilaydi.

Ish vaqtining taqsimlanishi nafaqat xodimning mehnat qonuniyligini taʼminlaydi, balki ish jarayonining barqaror va samarali tashkil etilishiga ham xizmat qiladi.

2. Sharhlanayotgan normaga koʻra, ish haftasining turi va davomiyligi quyidagicha:

ish haftasining turi va davomiyligini (ikki kun dam olinadigan besh kunlik ish haftasi, bir kun dam olinadigan olti kunlik ish haftasi, oʻzgaruvchan jadval boʻyicha dam olish kunlari beriladigan ish haftasi, toʻliqsiz ish haftasi). Besh kunlik ish haftasi – ikki kun dam olish beriladi (odatda shanba va yakshanba). Bu tur koʻproq ijtimoiy sohalarda qoʻllaniladi, dam olish kunlarining uzluksizligi xodimning sogʻligʻi va oilaviy hayotiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi;

olti kunlik ish haftasi – bir kun dam olish beriladi. Bu koʻpincha uzluksiz ishlab chiqarish jarayoni talab etilmaydigan, lekin xizmat koʻrsatish sohasiga xos hol hisoblanadi;

oʻzgaruvchan jadvalli ish haftasi – dam olish kunlari haftaning istalgan kuniga toʻgʻri kelishi mumkin, asosiysi – belgilangan haftalik ish soatlari bajarilishi shart. Bu tur servis, savdo, transport sohalarida keng tarqalgan;

toʻliqsiz ish haftasi – xodim bilan kelishuv asosida ish kuni yoki ish haftasi qisqartiradi. Bu koʻproq ijtimoiy himoya maqsadida (masalan, bolali onalar, nogironligi boʻlgan shaxslar uchun) joriy etiladi;

ish kuni (smena) boshlanadigan, tugaydigan vaqtni va uning davomiyligini. Ish beruvchi ish vaqtining aniq boshlanish va tugash soatlarini belgilaydi. Bu ish jarayonining uzluksizligi va ishchi kuchidan samarali foydalanishni taʼminlaydi. Shu bilan birga, bu qoida xodimga kun tartibini rejalashtirish imkoniyatini beradi;

dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus, shuningdek mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda yoki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan boshqa tanaffuslar vaqtini. Qonunchilikda mehnat va dam olish oʻrtasidagi muvozanatni saqlash maqsadida, ish vaqti oraligʻida belgilangan tanaffuslar (masalan, 1 soatlik tushlik) shart qilingan. Bu xodimning ish qobiliyatini saqlab qolishga va ish jarayoni xavfsizligiga xizmat qiladi;

ish kunlarining va ishlanmaydigan kunlarning navbat bilan almashishini. Xodimlarning navbat bilan almashib ishlashi ishlab chiqarishning uzluksizligini taʼminlaydi, bir vaqtning oʻzida xodimning ortiqcha charchashini oldini oladi;

sutkadagi smenalar sonini. Sutkadagi smenalar deganda – bir kun davomida ish joyida xodimlarning uzluksiz ishini taʼminlash maqsadida ish vaqtini turli qismlarga boʻlish tizimi tushuniladi. Har bir qismga “smena” deyiladi va u muayyan soatlar oraligʻiga toʻgʻri keladi;

sutkadagi smenalar tizimi ish jarayonini barqaror va uzluksiz tashkil qilish, xodimlarning charchashini kamaytirish va ish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, bu tizim texnika va infratuzilma obʼyektlarining doimiy faoliyatini taʼminlaydi;

xodimlarning smenalar boʻyicha almashish ketma-ketligini. Koʻp smenali ish tashkil etilishi ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini taʼminlaydi. Masalan, elektr energiyasi taʼminoti, tibbiyot, transport, qutqaruv xizmatida shunday tizim mavjud;

xodimlar adolatli navbatlanishi mehnat huquqining tenglik tamoyiliga mos keladi. Bu xodimlarning ortiqcha charchashini oldini olib, mehnat unumdorligini saqlaydi.

Bir soʻz bilan aytganda, ish vaqti rejimi – bu ish jarayoni va xodimning mehnat huquqlarini mutanosib ravishda taʼminlaydigan huquqiy mexanizmdir. U ishlab chiqarish samaradorligi va xodim sogʻligini muhofaza qilish oʻrtasidagi muvozanatni taʼminlaydi.

3. Ish vaqti rejimi – bu ish beruvchi va xodim oʻrtasida ish vaqtini tashkil qilishning huquqiy mexanizmi. U, avvalo, ichki mehnat tartib qoidalarida yoki smenalar jadvalida belgilanadi. Bu umumiy tartibdir va korxonada barcha xodimlarga tatbiq etiladi.

Shu bilan birga, sharhlanayotgan normada xodim bilan tuziladigan mehnat shartnomasida umumiy rejimdan farq qiladigan shaxsiy ish vaqti tartibini belgilash imkoniyati ham nazarda tutilgan.

Mazkur norma mehnat huquqining tashkiliy-huquqiy funktsiyasini ifodalaydi, chunki ish vaqti rejimini belgilash ishchi kuchini samarali taqsimlash va xodimning mehnat huquqlarini kafolatlashga xizmat qiladi.

Shu bilan birga, umumiy qoidalardan tashqari har bir xodimning shaxsiy ehtiyojlari yoki ish sharoiti hisobga olinishi mumkin.

Agar korxonada ichki hujjatlar mavjud boʻlsa, ish vaqti rejimi asosan ular orqali belgilanadi. Masalan, mazkur hujjat bilan ish kunining boshlanish va tugash soatlari, smenalarning almashish tartibi, tanaffuslar va dam olish kunlari belgilanadi.

Agar bunday hujjatlar mavjud boʻlmasa, ish vaqti toʻgʻridan-toʻgʻri mehnat shartnomasida belgilanadi. Bu holat koʻproq kichik korxonalarda yoki yakka tartibda ish qiladigan xodimlarda uchraydi.

Shaxsiy ish vaqti rejimi (masalan, egiluvchan grafik, qisqartirilgan ish vaqti, masofaviy ish) mehnat shartnomasi orqali qonuniy ravishda belgilab qoʻyilishi mumkin.

Xalqaro mehnat tashkilotining bir qator konventsiyalari (№47, №175) ish vaqti va qisqartirilgan ish vaqti turlari, shuningdek individual ish rejimi joriy etilishini qoʻllab-quvvatlaydi. Asosiy maqsad – ishchi uchun mos ish sharoitini yaratish va mehnat bozorida tenglikni taʼminlashga qaratilgan.

Zero, bu norma ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi mehnat munosabatlarini yanada insonparvar va individuallashtirilgan tarzda yoʻlga qoʻyish imkonini beradi. Yaʼni, ish vaqti rejimi umumiy qoidalar asosida belgilanadi, ammo mehnat shartnomasi orqali xodimning shaxsiy ehtiyojlariga mos holda oʻzgartirilishi mumkin.

Umumiy ish vaqti rejimi deganda xodimlar uchun ish joyida belgilangan umumiy ish vaqtini qonun va tashkilot ichki tartiblari asosida rejalashtirish tizimi tushuniladi. Bu tushuncha xodimning kunlik, haftalik va oylik ish vaqtini qanday tartibda tashkil etish, shuningdek tanaffuslar va dam olish kunlari bilan bogʻliq meʼyoriy talablarni oʻz ichiga oladi.

Shaxsiy ish vaqti rejimi deganda xodimning oʻz mehnat faoliyatini tashkil qilishda qonun va tashkilot ichki tartiblari doirasida belgilangan ish vaqtini samarali taqsimlash tizimi tushuniladi. Bu xodimning kunlik, smenali yoki oʻzgaradigan ish vaqtini oʻz vazifalariga, sogʻligʻi va individual imkoniyatlariga muvofiq rejalashtirish imkonini beradi.

Smenalarga boʻlinib ishlash jadvallari ish beruvchi yoki u vakolat bergan mansabdor shaxs tomonidan tasdiqlangan ichki hujjat boʻlib, unda smenalar soni va vaqti, unda ishlashi kerak boʻlgan xodimlar ketma-ketligi koʻrsatilgan boʻladi.