Ish vaqtini hisobga olish ishga chiqishlarni tegishli hisobga olish davri uchun ish vaqtining belgilangan normasi xodimlar tomonidan bajarilishi ustidan nazorat qilinishini taʼminlash maqsadida qayd etish orqali har bir xodim tomonidan haqiqatda ishlab berilgan vaqtni aniqlashdir.
Hisobga olish davrining davomiyligiga qarab ish vaqtini hisobga olishning quyidagi turlari nazarda tutilishi mumkin:
kunlik hisobga olish, bunda hisobga olish davri bir kunga teng boʻladi. Kunlik hisobga olishda xodim har bir ish kuni davomida bir xil miqdordagi ish soatida mehnat qiladi va har kuni ish vaqtining belgilangan normasini bajaradi;
haftalik hisobga olish, bunda hisobga olish davri bir haftaga teng boʻladi. Ish vaqtini haftalik hisobga olishda, basharti hafta ichidagi ish vaqtining belgilangan normasiga rioya etilsa, kunlik ishning davomiyligi har xil boʻlishi mumkin, biroq ushbu Kodeksning 185-moddasida belgilanganidan ortiq boʻlmasligi kerak;
jamlab hisobga olish, bunda xodim ish vaqtining normasini ishlab berishi kerak boʻlgan hisobga olish davri bir haftadan oshadi. Ish vaqtini jamlab hisobga olishda kunlik yoki haftalik ishning davomiyligi ushbu Kodeksning 199-moddasida koʻrsatilgan doirada ish kunining yoki ish haftasining soatlari normasidan chetga chiqishi mumkin. Shu munosabat bilan muayyan kalendar davrlarda yuzaga keladigan ortiqcha ishlash yoki kamroq ishlash hisobga olish davri uchun soatlar summasi ushbu davrdagi ish vaqtining normasiga teng boʻladigan tarzda muvozanatlashtirilishi kerak.
Hisobga olish davri uchun ish soatlari normasi tegishli toifadagi xodimlar uchun belgilangan ish vaqtining kunlik (kunlik hisobga olishda) yoki haftalik (haftalik va jamlab hisobga olishda) davomiyligidan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Toʻliqsiz ish kunida (smenada) va (yoki) toʻliqsiz ish haftasida ishlaydigan xodimlar uchun hisobga olish davridagi ish soatlarining normal soni tegishincha kamaytiriladi.
1. Ish vaqtini hisobga olish bu ish beruvchi tomonidan ish jarayonini tashkil etishda muhim nazorat mexanizmi sanaladi.
Bundan koʻzlangan asosiy maqsadi xodim haqiqatan ham ishlab bergan vaqtni aniq qayd etish va shu asosda unga ish haqi toʻlash, mehnat intizomiga rioya qilishni taʼminlash va ish vaqti meʼyorlari bajarilishini nazorat qilishdan iborat.
Huquqiy jihatdan – ish vaqtini hisobga olish qonunchilikda belgilangan ish vaqti normasi bajarilishiga kafolat beradi. Bu orqali xodimning huquqlari himoya qilinadi.
Ijtimoiy jihatdan – hisobga olish mehnat intizomi va jamoa ichida adolatni taʼminlaydi, chunki har bir xodimning haqiqiy mehnati qayd etiladi.
Iqtisodiy jihatdan – ish beruvchi resurslarni toʻgʻri taqsimlaydi, mehnat samaradorligini baholaydi va ish haqi toʻlovlarini hisob-kitobda aniqlikka erishadi.
Masalan, zavodlarda smenali ish, shu sababli har bir xodimning ishga kelishi va ketishi maxsus elektron tizim yoki jurnal orqali qayd etiladi.
Tashqi xizmat xodimlarining (masalan, pochtachi, qutqaruvchi) ish vaqti hisobga olish yoʻl qogʻozlari yoki hisobotlar orqali amalga oshiriladi.
2. Ish vaqtini hisobga olish turlari mehnat munosabatlarini tashkil etishda turli sohalar uchun qulaylik yaratadi. Ular xodimning ish vaqtini nazorat qilish, adolatli ish haqi toʻlash va mehnat huquqlarini taʼminlashning huquqiy vositasidir.
Hisobga olish davrining davomiyligiga qarab ish vaqtini hisobga olishning quyidagi turlari nazarda tutilishi mumkin:
kunlik hisobga olish, bunda hisobga olish davri bir kunga teng boʻladi. Kunlik hisobga olishda xodim har bir ish kuni davomida bir xil miqdordagi ish soatida mehnat qiladi va har kuni ish vaqtining belgilangan normasini bajaradi, yaʼni har kuni xodim belgilangan ish vaqti normasini bajarishi tushuniladi;
haftalik hisobga olish, bunda hisobga olish davri bir haftaga teng boʻladi. Ish vaqtini haftalik hisobga olishda, basharti hafta ichidagi ish vaqtining belgilangan normasiga rioya etilsa, kunlik ishning davomiyligi har xil boʻlishi mumkin, biroq MKning 185-moddasida belgilanganidan ortiq boʻlmasligi kerak. Haftalik hisobga olishda haftalik ish vaqti normasiga amal qilishi kerak, lekin bir haftada ish kuni turlicha davom etishi mumkin;
jamlab hisobga olish, bunda xodim ish vaqtining normasini ishlab berishi kerak boʻlgan hisobga olish davri bir haftadan oshadi. Ish vaqtini jamlab hisobga olishda kunlik yoki haftalik ishning davomiyligi MKning 199-moddasida koʻrsatilgan doirada ish kunining yoki ish haftasining soatlari normasidan chetga chiqishi mumkin. Shu munosabat bilan muayyan kalendar davrlarda yuzaga keladigan ortiqcha ishlash yoki kamroq ishlash hisobga olish davri uchun soatlar summasi ushbu davrdagi ish vaqtining normasiga teng boʻladigan tarzda muvozanatlashtirilishi kerak. Shuningdek, jamlab hisobga olish bu ish vaqtining normasi kattaroq hisobga olish davri (oy, chorak, yil) ichida toʻliq ishlab berishni anglatadi.
3. Har bir hisobga olish turi (kunlik, haftalik, jamlab) uchun ish vaqti normasi belgilanadi.
Bu norma xodimning ish jadvaliga va uning mehnat sharoitiga qarab hisoblanadi.
Agar xodim toʻliq ish rejimida emas, balki qisqartirilgan yoki toʻliqsiz ish haftasi yoki ish kunida ishlasa, normal soatlar ham mutanosib ravishda kamaytiriladi.
Norma xodimning ish vaqtidan tashqari mehnatini hisoblash va ortiqcha ish haqini toʻlashda asosiy mezon hisoblanadi.
Bu xodimning mehnat huquqlarini himoya qilish uchun xizmat qiladi, chunki ish beruvchi uning qisqartirilgan ish vaqtiga ishlashini inobatga oladi.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi