Agar ishlab chiqarish (ish) sharoitlariga koʻra ish beruvchida ushbu toifadagi xodimlar (shu jumladan noqulay mehnat sharoitlaridagi ishda band boʻlgan xodimlar) uchun belgilangan ish vaqtining kunlik yoki haftalik davomiyligiga rioya etish imkoni boʻlmasa, ish vaqtini jamlab hisobga olishni joriy etishga yoʻl qoʻyiladi.
Basharti hisobga olish davri uchun ish vaqtining davomiyligi ish soatlari normasidan oshmasa, ish vaqtini jamlab hisobga olish joriy etilishi mumkin. Bunda hisobga olish davri oʻn ikki oydan, kunlik ishning (smenaning) davomiyligi esa oʻn ikki soatdan oshmasligi kerak.
Ish vaqtini jamlab hisobga olishni qoʻllash tartibi, zarur boʻlgan taqdirda esa hisobga olish davri mobaynida xodimlarga toʻlanadigan ish haqi miqdorini tenglashtirishga qaratilgan chora-tadbirlar jamoa shartnomasida belgilanadi, agar jamoa shartnomasi tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra aniqlanadi.
Ish vaqtini jamlab hisobga olish ayrim toifadagi xodimlarni ish vaqtidan tashqari ishga jalb etish uchun belgilangan cheklovlarga rioya etilgan holda belgilanadi.
1. Agar ishlab chiqarish jarayoni yoki mehnat sharoitlari sababli ish beruvchi belgilangan kunlik yoki haftalik ish vaqti normalariga rioya qilish imkoniyatiga ega boʻlmasa, bunday hollarda ish vaqtini jamlab hisobga olish qoidalari qoʻllaniladi.
Jamlab hisobga olish bu ish vaqtini hisobga olishning maxsus shakli boʻlib, unda ish vaqtining belgilangan meʼyori bir kun yoki hafta doirasida emas, balki uzoqroq hisob davri (bir oy, chorak, yarim yil yoki bir yil) kesimida taʼminlanadi.
Bu tartib ish jarayonining uzluksizligi va texnologik ehtiyojlariga moslashtirilgan holda ishchi kuchini samarali taqsimlash imkonini beradi.
Shu bilan birga, jamlab hisobga olish qonun bilan belgilangan ish vaqtining umumiy normasi buzilmasligini kafolatlaydi.
Jamlab hisobga olish asosan uzluksiz ishlab chiqarishda, transport, aloqa, energetika, qutqaruv xizmati kabi sohalarda qoʻllaniladi.
Hisob davri yakunida xodim tomonidan ishlab berilgan umumiy ish soatlari belgilangan ish vaqti meʼyoridan ortiq boʻlmasligi kerak. Agar ortiqcha ish soatlari aniqlansa, ular qonunchilikda belgilangan tartibda qoʻshimcha haq toʻlanadigan ortiqcha ish vaqti sifatida baholanadi.
Bunday hisob tartibi joriy etilganda, ish beruvchi ichki mehnat tartib qoidalariga va jamoa shartnomasiga tegishli oʻzgartirishlar kiritishi shart.
Xalqaro mehnat tashkilotining 47-Konventsiyasi talablariga koʻra, ish vaqtining normal davomiyligi haftasiga 40 soatdan oshmasligi lozim.
2. Jamlab hisobga olish tizimi joriy etilganda ham ushbu xalqaro normalar buzilmasligi, yaʼni hisob davrida ish soatlari umumiy meʼyordan ortiq boʻlmasligi shart.
Ish vaqtini jamlab hisobga olish mehnat qonunchiligida ish vaqtini tashkil etishning maxsus shakli sifatida belgilangan. U quyidagi holatlarda joriy etilishi mumkin:
ishlab chiqarish jarayoni uzluksiz boʻlganida;
kunlik yoki haftalik ish vaqti normasiga rioya qilish imkoniyati yoʻq boʻlganida;
texnologik jarayonlar va ishning xususiyati shuni taqozo etganda.
Jamlab hisobga olish faqat meʼyordan ortiq ish soatlariga yoʻl qoʻyilmagan taqdirda qonuniy hisoblanadi, yaʼni hisob davri yakunida umumiy ish soatlari belgilangan normadan oshmasligi shart.
Hisobga olish davri 12 oydan oshmasligi kerak. Bu xodimning uzoq vaqt davomida ortiqcha ishga jalb qilinib, keyin esa qisqargan ish vaqti bilan "muvozanatlashtirish" holatlarini cheklash uchun joriy qilingan.
Kunlik ish vaqti (smena)ning maksimal davomiyligi 12 soatdan oshmasligi shart. Bu meʼyor mehnat huquqi va mehnat gigiyenasi talablariga asoslanadi, chunki ortiq ishlash inson salomatligi va mehnat unumdorligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Bunday hisob tartibi ayniqsa qishloq xoʻjaligi, transport, neft-gaz sohasi, energetika, qutqaruv xizmati va boshqa uzluksiz ishlab chiqarishlarda keng qoʻllaniladi.
Jamlab hisobga olish joriy etilganda ish beruvchi xodimning mehnat shartnomasiga va ichki mehnat tartib qoidalariga tegishli oʻzgartirishlar kiritishi shart.
Hisob davri yakunida ortiq ishlab berilgan soatlar qonunchilikda belgilangan tartibda ortiqcha ish vaqti sifatida baholanib, qoʻshimcha haq toʻlanishi lozim.
3. Ish vaqtini jamlab hisobga olish qoidalarini amalda toʻgʻri joriy etish uchun mehnat jamoasi ishtirokida shartnomaviy-huquqiy kafolatlar belgilanishi shart. Yaʼni:
agar tashkilotda jamoa shartnomasi mavjud boʻlsa, ish vaqtini jamlab hisobga olish tartibi, ish haqini hisoblash va zarurat boʻlsa, xodimlarning ish haqini tenglashtirish choralari aynan oʻsha shartnomada aks ettiriladi;
agar jamoa shartnomasi tuzilmagan boʻlsa, bunday tartibni ish beruvchi kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishgan holda mustaqil belgilaydi.
Bu qoida xodimlar manfaatini himoya qilishga qaratilgan, chunki jamlab hisobga olish davrida ish jadvali turlicha boʻlishi mumkin. Yaʼni, ayrim oylarda koʻproq, ayrimida esa kamroq ish soatlari yuzaga kelishi mumkin.
Shu sababli ish haqi tizimini tenglashtirish va xodimning moddiy manfaatlariga putur yetmasligini taʼminlash mehnat huquqining ijtimoiy adolat printsipi bilan uzviy bogʻliq hisoblanadi.
Mehnat qonunchiligida kasaba uyushmalarining rolini belgilash ham mehnat huquqining demokratik xususiyatini koʻrsatadi.
Masalan, ish vaqtini jamlab hisobga olish chorak yoki yillik asosda joriy etilsa, xodim ayrim oylarda belgilanganidan koʻp ishlab berishi mumkin. Shunday holda ish haqi miqdorida keskin farqlar boʻlmasligi uchun “tenglashtirish” mexanizmi qoʻllaniladi.
Bunda xodimning umumiy oylik ish haqi belgilangan tarif stavkasi yoki lavozim maoshiga mos holda kafolatlanishi kerak.
Ortiqcha ish soatlari esa hisob davri oxirida aniqlanib, qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda qoʻshimcha haq toʻlanishi shart.
4. Ish vaqtini jamlab hisobga olish – ish vaqti meʼyorlarini uzoqroq hisob davrida (oy, chorak, yarim yil yoki yil) taʼminlash imkonini beruvchi maxsus tartibdir. Biroq bu tartib qoʻllanilganda ham ayrim toifadagi xodimlarni ish vaqtidan tashqari ishga jalb etishda qonunchilikda belgilangan cheklovlarga amal qilinishi shart.
Jamlab hisobga olish mehnat unumdorligini taʼminlash uchun moslashuvchan vosita hisoblanadi, ammo u xodimlarning mehnat huquqlarini susaytirish yoki cheklash vositasi sifatida qoʻllanilishi mumkin emas.
Mehnat huquqi nazariyasida “mehnat vaqti meʼyori” xodimning salomatligini muhofaza qilish, xavfsiz mehnat sharoiti va dam olish huquqini kafolatlaydigan ijtimoiy himoya vositasi sifatida qaraladi.
Shuning uchun jamlab hisobga olish joriy etilganda ham alohida toifadagi xodimlarni ish vaqtidan tashqari ishga jalb etish boʻyicha cheklovlar (masalan, ayollar, yoshlar, nogironligi boʻlgan shaxslar, xavfli mehnat sharoitida ishlovchilarga nisbatan) saqlanib qolishi shart.
Masalan, jamlab hisobga olish davri bir yilga belgilangan boʻlsa ham, MKga koʻra, 18 yoshga toʻlmaganlar, homilador ayollar yoki noqulay mehnat sharoitida ishlayotganlarni ish vaqtidan tashqari ishga jalb qilish mumkin emas.
Shuningdek, qonunchilikda umumiy cheklovlar ham mavjud: ishchi ikki kun ketma-ket 4 soatdan ortiqcha ishlamasligi, bir yilda belgilangan haddan koʻp ishga jalb etilmasligi shart.
Demak, jamlab hisobga olish umumiy ish vaqti balansini hisobga olish usuli boʻlsa-da, u ishchi huquqlariga taʼsir etuvchi alohida cheklovlarni chetlab oʻtish vositasi emas.
Oʻzbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 14 noyabrdagi 758-son qarori bilan “Alohida hollar uchun xodimlarning oʻrtacha ish haqini hisoblab chiqarishning oʻziga xos xususiyatlari toʻgʻrisida”gi nizom tasdiqlangan boʻlib, unda ish vaqti jamlab hisobga olinganda, uni hisoblab chiqarish uchun qabul qilingan davrda ish vaqti toʻliq ishlab berilmaganda, ushbu davrda ish haqi boʻlmaganda va boshqa alohida hollar uchun xodimlarning oʻrtacha ish haqini hisoblab chiqarish tartibi belgilangan.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi