1. Mehnat qonunchiligida toʻliqsiz ish vaqti deganda xodimning ish kuni yoki ish haftasi belgilangan normadan kamroq muddat bilan belgilanishi nazarda tutiladi. Mazkur tartib xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi mehnat shartnomasida kelishilgan holda joriy etiladi.

Toʻliqsiz ish vaqti ishga qabul qilish paytida yoki keyinchalik mehnat shartnomasiga qoʻshimcha kelishuv orqali belgilanishi mumkin.

Uning muddati cheksiz (doimiy) yoki aniq bir davrga belgilanishi mumkin. Mehnat shartnomasi toʻliq ish vaqtiga belgilangan xodimlarniki kabi barcha kafolatlarni oʻz ichiga oladi.

Toʻliqsiz ish vaqti xodimning mehnat huquqlarini cheklamaydi, yaʼni ish staji, mehnat taʼtili, ijtimoiy sugʻurta huquqlari toʻliq hisoblanadi.

Toʻliqsiz ish vaqti quyidagi toifadagi ishchilar uchun juda zarur hisoblanadi:

ayollarga – farzand tarbiyasi yoki oilaviy sharoit sababli;

talabalarga – oʻqish va ishni uygʻunlashtirish uchun;

nogironligi boʻlgan shaxslarga – sogʻligʻini hisobga olgan holda;

katta yoshli xodimlarga – yoshi katta boʻlgani uchun yengilroq tartibda ishlash imkoni beradi.

Xalqaro mehnat tashkilotining 175-sonli Konventsiyasida toʻliqsiz ish vaqtida ishlaydigan shaxslarning huquqlari toʻliq kafolatlangan.

Zero, toʻliqsiz ish vaqti – xodim va ish beruvchining kelishuviga koʻra belgilanadigan, ijtimoiy ehtiyojlarni hisobga oluvchi, lekin huquqiy kafolatlarini toʻliq saqlab qoluvchi muhim mehnat huquqi institutidir.

Ish kunini qismlarga boʻlish — mehnat jarayonidagi talablar ishning xususiyati yoki xizmat koʻrsatish grafigi sababli hayotiy zarurat tugʻilganda qoʻllaniladigan tartibdir. Bunday holda xodim bir kunda ish vaqtini uzluksiz emas, balki bir nechta boʻlaklarga ajratilgan holda bajaradi. Masalan, tongda ishlaydi, keyin uzoq tanaffus, keyin yana mehnat faoliyatini davom ettiradi.

2. MKdagi umumiy qoidaga koʻra, toʻliqsiz ish vaqti taraflarning kelishuviga koʻra joriy etiladi. Biroq ayrim holatlarda ish beruvchi xodimning iltimosiga koʻra toʻliqsiz ish kuni yoki ish haftasini belgilashga majbur.

Ish beruvchi quyidagi shaxslarga toʻliqsiz ish kunini albatta belgilashi shart:

homilador ayollarga (tibbiy xulosaga asosan);

14 yoshgacha farzandi bor ota-onadan biriga (shu jumladan, ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxs);

16 yoshgacha nogiron farzandi bor ota-onadan biriga;

oilaning betob aʼzosini parvarish qilayotgan shaxsga (tibbiy xulosaga asosan);

nogironligi boʻlgan shaxslarga (agar tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi tavsiyasida ish vaqtini qisqartirish belgilangan boʻlsa);

qonunlarda nazarda tutilgan boshqa holatlar.

Bu holatlarda ish beruvchi xodimning iltimosini rad etsa, maʼmuriy javobgarlikka tortilishi mumkin.

Toʻliqsiz ish vaqti belgilanganda xodimning mehnat staji toʻliq hisoblanadi, mehnat taʼtili huquqi saqlanib qoladi, ijtimoiy sugʻurta huquqlari cheklanmaydi.

Ish beruvchi muayyan toifadagi xodimlar iltimosiga koʻra toʻliqsiz ish kunini belgilashni rad etishi mumkin emas. Bu – qonun bilan kafolatlangan mehnat huquqi va ijtimoiy himoya mexanizmi hisoblanadi.

Oilaning betob aʼzosini parvarishlashni amalga oshirayotgan shaxs – bu bemor oila aʼzosini doimiy yoki vaqtincha qaramoqchi boʻlgan, uning sogʻligʻi va kundalik ehtiyojlarini taʼminlashga mos keladigan qarindosh yoki yaqin kishidir.

3. MKda toʻliqsiz ish vaqtiga oid normalar nafaqat uni belgilash majburiyatini, balki uni amalga oshirish tartibi va muddatini ham belgilab qoʻyadi.

Mazkur moddaning ikkinchi qismida toʻliqsiz ish vaqti xodim uchun qulay boʻlgan muddatga joriy etilishi mumkinligi, lekin bu muddat asos boʻlgan davrdan ortiq boʻlmasligi qatʼiy belgilangan.

Yaʼni, mazkur muddat homilador ayollar uchun tibbiy xulosada koʻrsatilgan muddatgacha, 14 yoshgacha boʻlgan bolaning ota-onasi uchun bola 14 yoshga toʻlguncha, 16 yoshgacha boʻlgan nogiron bolaning ota-onasi uchun bola 16 yoshga toʻlguncha, oilaning bemor aʼzosini parvarishlovchi shaxs uchun tibbiy xulosada koʻrsatilgan davrgacha, nogironligi boʻlgan shaxs uchun tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi (TIEK) tavsiyasida belgilangan muddatgacha davom etadi.

Ish vaqti va dam olish vaqti tartibi (ish boshlanish va tugash soati, smena davomiyligi, tanaffus vaqti) xodimning istaklariga muvofiq belgilanadi.

Biroq bu tartib ish beruvchining ishlab chiqarish sharoitlariga ham mos kelishi kerak.

Ammo nogironligi boʻlgan shaxslar uchun ish tartibi TIEK xulosasiga asosan belgilanadi, yaʼni bu yerda xodim xohishi emas, balki tibbiy tavsiyalar ustuvor hisoblanadi.

Bu norma ish beruvchi va xodim manfaatlarini mutanosib tarzda hisobga oladi.

Zero, xodim oʻzining oilaviy yoki sogʻliq bilan bogʻliq ehtiyojlariga mos ravishda ishlaydi, ish beruvchi esa ish jarayonining uzluksizligini taʼminlaydi.

Toʻliqsiz ish vaqti muayyan ijtimoiy guruhlar uchun imtiyoz emas, balki kafolatlangan huquq hisoblanadi. Bu huquq qonun bilan chegaralangan asoslar va muddatlarga ega.

4. Toʻliqsiz ish vaqti sharoitida ishlayotgan xodimga haq toʻlash masalasi qonunchilikda aniq belgilab qoʻyilgan.

Agar xodim ish soati qisqartirilgan boʻlsa, ishlab berilgan vaqtga mutanosib ravishda, agar ish hajmi boʻyicha mehnat qilinayotgan boʻlsa (masalan, ishbay yoki topshiriq asosida) bajarilgan ishning hajmiga qarab haq toʻlanadi.

Bu qoida xodimni toʻliq ish vaqtida ishlayotganlar bilan solishtirganda haq-huquq jihatidan kamsitilishining oldini oladi.

Har ikki holatda ham (vaqtga yoki ish hajmiga mutanosib) adolatli hisob-kitob taʼminlanadi.

Masalan, xodim 8 soatlik ish kuni oʻrniga 4 soat ishlasa, unga ish haqining yarmi toʻlanadi. Agar xodim ish hajmi asosida mehnat qilsa va normaning 70 foizini bajarsa, ish haqining ham 70 foizini oladi.

Toʻliqsiz ish vaqtida ishlaganlik xodimning ish stajiga, mehnat taʼtiliga, ijtimoiy kafolatlariga salbiy taʼsir koʻrsatmaydi.

Faqatgina mehnatga haq toʻlash miqdori kamayadi, chunki u ishlab bergan vaqt yoki bajargan ish hajmiga muvofiq ish haqi oladi.

5. Toʻliqsiz ish vaqtida ishlash (yaʼni, toʻliqsiz ish kuni, toʻliqsiz ish haftasi yoki ish kunini qismlarga boʻlib ishlash) xodimning mehnat huquqlarini cheklamaydi.

Bu holda xodim asosiy mehnat taʼtilidan toʻliq foydalanadi, mehnat staji toʻliq hisoblanadi, boshqa mehnat huquqlari (mehnat muhofazasi, ijtimoiy kafolatlar, ishdagi barqarorlik va h.k.) ham toʻliq saqlanadi.

Toʻliqsiz ish vaqtida ishlash koʻpincha homilador ayollar, bolali ota-onalar, nogironligi boʻlgan shaxslar yoki oilaparvarlik sababli ish faoliyatini toʻliq amalga oshira olmaydigan shaxslar uchun qoʻllaniladi.

Qonun ularni himoya qiladi va mehnat huquqlarini cheklab qoʻymaslikka kafolat beradi. Faqat ish haqi miqdori ishlab berilgan vaqtga mutanosib kamayadi.