Har kungi ishning (smenaning) davomiyligi:
a) oʻziga nisbatan ish vaqtining normal davomiyligi belgilangan xodimlar uchun:
olti kunlik ish haftasida — yetti soatdan;
besh kunlik ish haftasida — sakkiz soatdan;
b) oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan xodimlar uchun — ushbu Kodeksning 416-moddasida belgilangan davomiylikdan;
v) nogironligi boʻlgan xodimlar uchun — ushbu Kodeks 427-moddasining ikkinchi qismida belgilangan davomiylikdan;
g) noqulay mehnat sharoitlaridagi ishlarda band boʻlgan xodimlar uchun — ushbu Kodeksning 478-moddasida belgilangan davomiylikdan oshishi mumkin emas.
Madaniy-tomosha tashkilotlarining, televideniye, radioeshittirish tashkilotlarining va boshqa ommaviy axborot vositalarining ijodiy xodimlari, professional sportchilar, shuningdek asarlarni yaratishda va (yoki) ijro etishda (namoyish etishda) ishtirok etuvchi boshqa shaxslar uchun, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasi bilan kelishuvga koʻra ishlar, kasblar, lavozimlarning tasdiqlanadigan roʻyxatlariga muvofiq har kungi ishning (smenaning) davomiyligi qonunchilikka, ichki hujjatlarga, jamoa shartnomasiga yoxud mehnat shartnomasiga muvofiq belgilanishi mumkin.
Tashkilotda ish vaqtini jamlab hisobga olish joriy etilgan taqdirda, ushbu Kodeksning 199-moddasida nazarda tutilgan qoidalar qoʻllaniladi.
1. Har kungi ish (smena)ning davomiyligi mehnat qonunchiligining asosiy kafolatlaridan biri hisoblanadi. Bu meʼyor xodimning mehnat qilish qobiliyati, salomatligi va xavfsizligiga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Shu sababli qonun turli toifadagi xodimlar uchun alohida cheklovlar oʻrnatgan.
Umumiy tartibga koʻra, olti kunlik ish haftasida har kungi ish vaqti – 7 soat va besh kunlik ish haftasida har kungi ish vaqti – 8 soat qilib belgilangan. Bu meʼyorlar haftasiga 40 soatlik ish vaqti normasiga muvofiq belgilangan.
Oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan xodimlar uchun ish vaqtining davomiyligi MKning 416-moddasiga asosan qisqartiriladi.
Bu cheklov bolalar mehnatini suiisteʼmol qilishning oldini olish va ularning sogʻligʻini muhofaza qilishga qaratilgan.
Nogironligi boʻlgan xodimlar uchun ish vaqti davomiyligi MKning 427-moddasida belgilangan meʼyordan oshmasligi kerak.
Bu moddiy va maʼnaviy jihatdan himoya kafolati boʻlib, nogironligi boʻlgan shaxslarning mehnat qilish imkoniyatini ularning salomatligiga ziyon yetkazmagan holda taʼminlaydi.
Noqulay mehnat sharoitida ishlovchilar uchun ish vaqtining davomiyligi MKning 478-moddasi bilan cheklangan.
Bu cheklov inson salomatligi uchun xavfli boʻlgan sharoitlarda ishlaganda ish vaqtini qisqartirish orqali zararning oldini olishga xizmat qiladi.
Bu meʼyorlarni ish beruvchi doimiy ravishda hisobga olishi va ichki mehnat tartib qoidalarida aks ettirishi shart.
Mehnat inspektsiyasi tekshiruvlari vaqtida birinchi navbatda aynan ish vaqti davomiyligiga rioya etilishi tahlil qilinadi. Norma buzilgan taqdirda ish beruvchi maʼmuriy javobgarlikka tortilishi mumkin.
Xalqaro mehnat tashkilotining 47-sonli Konventsiyasi ish vaqti cheklovlarini belgilaydi va ishchi sogʻligʻi muhofazasini kafolatlaydi. Yuqorida keltirilgan maxsus toifalarga oid cheklovlar esa aynan shu xalqaro talablarga muvofiqdir.
2. Ayrim sohalarda yaʼni, madaniy-tomosha tashkilotlarida, televideniye va radio eshittirish tashkilotlarida, ommaviy axborot vositalarida, shuningdek professional sportchilar va ijodiy faoliyat bilan shugʻullanuvchi shaxslarda mehnat jarayonining oʻziga xos xususiyatlari mavjud.
Bunday faoliyatda ish vaqtining odatiy kunlik yoki haftalik davomiyligini belgilash amalda qiyin. Masalan, spektakllar, kontsertlar, teleshoular, sport musobaqalari oddiy ish jadvaliga mos kelmaydi.
Shu sababli ular uchun ish vaqtining davomiyligi qonunchilikda umumiy tartibdan mustasno holda belgilanishi mumkin.
Bu normaning huquqiy asosi mehnat munosabatlarining maxsus tartibini taʼminlashga qaratilgan. Yaʼni, ijodiy xodimlar mehnatining xususiyati — notipik ish vaqti, norasmiy jadval, kechki va tungi ishlar, ish haftasi kunlari bilan chegaralanmagan faoliyatdir.
Shuning uchun qonun ularning ish vaqti meʼyorlarini qatʼiy cheklamaydi, balki Vazirlar Mahkamasi, uch tomonlama komissiya, jamoa shartnomasi va mehnat shartnomalari orqali tartibga solish imkoniyatini yaratadi.
Har kungi ish davomiyligi aynan shu soha uchun tasdiqlangan kasblar va lavozimlar roʻyxati asosida belgilanadi.
Ish vaqtini belgilashda ichki hujjatlar, jamoa shartnomasi va mehnat shartnomasi muhim ahamiyat kasb etadi.
Masalan, teatr aktyori yoki teledastur boshlovchisi bir kunda 4 soat, boshqa kunda esa 10 soat ishlashi mumkin. Bu holat jamlab hisobga olish yoki maxsus tartib asosida qonunan yoʻl qoʻyiladi.
Sportchilarda esa mashgʻulot va musobaqa davomiyligi mehnat shartnomasida maxsus belgilanadi.
3. Agar tashkilotda ish vaqtini jamlab hisobga olish joriy etilgan boʻlsa, u holda MKning 199-moddasida belgilangan qoidalar qoʻllanilishi shart. Bu modda jamlab hisobga olish sharoitida ish vaqti va ish haqini toʻgʻri hisoblashning huquqiy asosi hisoblanadi.
Jamlab hisobga olishda ishchi har kuni yoki har hafta belgilangan normani aniq bajarmasligi mumkin, chunki ish jarayonining oʻzi shunday xususiyatga ega.
Shuning uchun qonunchilik ish vaqtini hisobga olishning umumiy meʼyoriy davrini uzaytirishga yoʻl qoʻyadi (oy, chorak, yarim yil, bir yilgacha).
Biroq jamlab hisobga olish joriy etilganda ham mehnat huquqining asosiy printsiplari – ish vaqtining umumiy normasi buzilmasligi, ortiqcha ish vaqtini hisoblash va xodim huquqlarini himoya qilish kafolatlangan boʻlishi lozim.
Hisob davri yakunida xodim tomonidan ishlab berilgan umumiy soatlar belgilangan meʼyordan ortiq boʻlmasligi shart.
Agar meʼyordan ortiq soatlar ishlab berilsa, ular ortiqcha ish vaqti sifatida hisoblanib, qonunchilikda belgilangan tartibda qoʻshimcha haq toʻlanishi lozim.
Jamlab hisobga olish tizimi joriy etilganda, ish beruvchi ichki mehnat tartib qoidalariga va jamoa shartnomasiga tegishli oʻzgartirishlar kiritishi kerak.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi