1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida ichki mehnat tartibi qoidalariga taʼrif berilgan boʻlib, bundan tashqari ichki mehnat tartibi qoidalari haqida tashkilotlar ishini samarali tashkil etish, turli xodimlar, tashkilot tarkibiy qismlari faoliyati uygʻunligiga erishish, xodimlarni ish vaqtidan, moddiy va boshqa resurslaridan samarali foydalanish, mehnatga ongli munosabatda boʻlishlarini taʼminlashga xizmat qiluvchi huquqiy ichki hujjat sanalishini aytish mumkin.

Mazkur hujjat, barcha meʼyoriy hujjatlar singari, oʻz tuzilishiga koʻra umumiy qoidalar, maxsus qism, taraflarning oʻrtasidagi ixtiloflarni hal etish qismlardan iborat boʻlib, uning qismlariga quyidagilar kiritilishi mumkin:

1) 1-boʻlim. Umumiy qoidalarda MKga, mehnat toʻgʻrisidagi boshqa qonun hujjatlariga muvofiq ishlab chiqilganligi koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Undan tashqari ichki mehnat tartibi qoidalarining qabul qilinganligi, ularni kuchga kirgani va amal qilish muddatlari hamda maqsad va vazifalari ham umumiy qoidalar boʻlimida joylashgan boʻladi;

2) 2-boʻlim. Ichki mehnat tartibi qoidalarining maxsus qismi bir nechta boʻlimlardan iborat boʻlib, uning tarkibiga:

mehnat shartnomasi taraflarining huquq va majburiyatlari;

mehnat shartnomasini tuzish, oʻzgartirish va bekor qilish tartibi;

ish vaqti va dam olish vaqti;

mehnat intizomini taʼminlash va javobgarlik;

mehnat shartnomasi taraflarning oʻrtasidagi ixtiloflarni hal etish;

mehnat munosabatlarini tartibga solishga oid boshqa masalalar.

Ichki mehnat tartibi qoidalarida MKda va mehnatga oid meʼyoriy hujjatlarda havola sifatida koʻrsatilgan va ichki tartibda hal etilishi kerak boʻlgan masalalar, shuningdek MK va boshqa mehnatga oid meʼyoriy hujjatlarda tartibga solinmagan hamda tashkilotning ixtiyoriga berilgan masalalar belgilanib qoʻyiladi.

Masalan, MKning 162-moddasiga muvofiq, xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilishga olib kelishi mumkin boʻlgan mehnat majburiyatlarining bir marta qoʻpol ravishda buzilishlari roʻyxati ichki mehnat tartibi qoidalarida belgilanishi mustahkamlangan. Shuningdek, MKning 191-moddasida ish vaqti rejimi ichki mehnat tartibi qoidalarida belgilanishi nazarda tutilgan, 204-moddada dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus berish vaqti va uning aniq davomiyligi ichki mehnat tartibi qoidalarida yoki xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi kelishuvga koʻra belgilanadi va h.k.

Tashkilotlarda ichki mehnat tartibi qoidalari barcha xodimlar uchun koʻrinadigan joyda ilib qoʻyiladi, asl nusxasi odatda u kadrlar boʻlimida turadi. Ichki mehnat tartibi qoidalari mazkur tashkilotda ishlayotgan barcha xodimlar uchun (doimiy yoki vaqtincha, asosiy yoki oʻrindosh, bajarayotgan ishi (egallab turgan lavozimi)dan, tayinlangan yoki saylanganligidan qatʼi nazar) majburiydir. Istisno holatlari masofaviy xodimlar uchun, ularning mehnat majburiyatlari va ish beruvchi bilan ish jarayonidagi aloqalari tuzilgan mehnat shartnomasida belgilanadi.

Ushbu tashkilotga boshqa tashkilot tomonidan xizmat safariga yuborilgan xodimlar ham ichki mehnat tartibi qoidalariga amal qilishi lozim. Ichki mehnat tartibi qoidalarini tuzishda eng muhim talab – xodimlarning mehnat huquqlari kafolatlari qonunda belgilanganidan pasayib ketmasligi, undagi normalar kamsitishga, xodimlar huquqlarining asossiz cheklanishiga, ularning mulkiy huquqlari, qadr-qimmatlari poymol etilishiga yoʻl qoʻymasligi lozim.

Ish beruvchi xodimlar tomonidan mehnat intizomi talablari soʻzsiz bajarilishi uchun zarur boʻlgan shart-sharoitni yaratib berishi. Mehnat intizomiga amal qilishini oqilona va samarali tarzda boshqarishi, qatʼiy nazorat qilishi shart.

2. MKning 15-moddasida ichki mehnat tartibi qoidalari ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra qabul qilingan, shuningdek ish beruvchi yakka oʻzi qabul qilgan hujjat hisoblanadi (ushbu modda sharhiga qarang).

Bunda ichki mehnat tartibi qoidalari qanday shaklda qabul qilinganligidan, ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra yoki ish beruvchi yakka oʻzi qabul qilganligidan qatʼi nazar ichki hujjatlar jamoa shartnomasiga nisbatan xodimning holatini yomonlashtiruvchi qoidalarni oʻz ichiga olmasligi kerak.

Ish beruvchi yakka oʻzi qabul qilgan ichki hujjatlar xodimning holatini ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra qabul qilingan ichki hujjatlarga nisbatan yomonlashtiruvchi qoidalarni oʻz ichiga olmasligi kerak. Aks holda, bunday qoidalar yuridik kuchga ega emas va qayta koʻrib chiqilishi kerak.

Ichki mehnat tartibi qoidalarini yakka tartibda qabul qilish mumkin agar ish beruvchi mikrofirma sifatida ish faoliyatini olib borayotgan boʻlsa, qonuniy hisoblanadi. Ikkinchi holat esa, tashkilotda kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi tashkil etilmagan boʻlsa, korxona rahbari tomonidan yakka tartibda qabul qilinishi mumkin. Bunda kasaba uyushmasi qoʻmitasini yoki vakillik organini tuzish masalasi va tashabbusi xodimlarning oʻziga tegishli boʻladi.

3. Ichki mehnat tartibi qoidalari odatda butun tashkilot yoki uning alohida tarkibiy boʻlinmalarida yoki tashkilotda nizom yoki ustav qabul qilingan boʻlsa, uning doirasiga kirmagan xodimlar uchun tuzilishi mumkin.

Agar ichki mehnat tartibi qoidalari ham intizom toʻgʻrisidagi ustavlar va nizomlar ham mavjud boʻlgan taqdirda uning amal qilishi oʻziga nisbatan tatbiq etiladigan xodimlarga ichki mehnat tartibi qoidalarining barcha qoidalari emas, balki ushbu ustavlar va nizomlarga zid boʻlmagan qismi qoʻllaniladi.