1. Ushbu modda mehnat intizomini buzgan xodimlarga nisbatan ish beruvchi qanday intizomiy jazo choralarini qoʻllashi mumkinligini aniq belgilaydi. Bu norma ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi mehnat intizomi kafolatini taʼminlashga qaratilgan.

Mehnat intizomi qonunchilik hujjatlari, ichki mehnat tartib qoidalari va boshqa ichki hujjatlar bilan belgilanishi mumkin.

Moddada faqat uch turdagi intizomiy jazo choralari koʻrsatilgan.

1.1. Eng yengil jazo turi bu hayfsan hisoblanadi. Hayfsan berishda xodimning qilmish darajasi, ilk marta sodir etilgani va boshqa yumshatuvchi holatlar hisobga olinadi.

Hayfsan intizomiy jazolar qonuniy tartibda va asosli dalillar bilan qoʻllanilsa, mehnat intizomini mustahkamlashda samarali vosita boʻlishi mumkin. Biroq ish beruvchi bu huquqidan faqat qonun doirasida, xolisona va adolatli ravishda foydalanishi shart.

1.2. Jarima - intizomiy nojoʻya xatti-harakat uchun ish beruvchi tomonidan qoʻllaniladigan pul undirish jarimasi boʻlib, bunda xodimdan oʻrtacha ish haqining maʼlum foizi ushlab qolinadi. Ushbu jazo turi hayfsan va ishdan boʻshatish bilan bir qatorda qonun hujjatlarida toʻgʻridan-toʻgʻri nazarda tutilgan rasmiy intizomiy choralar qatoriga kiritilgan.

Moddiy javobgarlikdan farqli oʻlaroq, jarima intizomiy jazo chorasi sifatida zararni isbotlashni talab qilmaydi. Uning maqsadi zararni qoplash emas, balki mehnat intizomini tiklashdir.

Xodimga mehnat intizomini buzgani uchun oʻrtacha oylik ish haqining 30 foizgacha miqdorda jarima solinishi mumkin. Biroq ichki mehnat tartibi qoidalarida 50 foizgacha belgilanishi mumkin. Aks holda, 50 foiz jarima qoʻllash noqonuniy deb topiladi. Yana shuni eʼtiborga olish kerakki, jarima miqdori maoshdan emas, balki oʻrtacha ish haqidan hisoblanadi, bu esa qoʻshimcha toʻlovlar, ustamalar va mukofotlarni hisobga olish imkonini beradi.

Jarima ish haqidan ushlab qolinsa, bu faqat 269 va 270-moddalariga muvofiq amalga oshirilishi kerak (xodimning ijtimoiy himoyasiga taalluqli talablar saqlanishi lozim). Jarima xodimning oylik ish haqidan bir marta ushlab qolinadi va bunda xodimning oylik ish haqidan ushlab qolinadigan boshqa toʻlovlar mavjud boʻlsa, har bir toʻlov chogʻida ish haqidan ushlab qolingan mablagʻlarning umumiy summasi xodimga haqiqatda hisoblangan ish haqining ellik foizidan oshishi mumkin emas.

Agar axloq tuzatish ishlari tarzida jazo tayinlangan boʻlsa, bunday hollarda jazodan va aliment majburiyatlari boʻyicha qarzdorlikdan ushlab qolish miqdori xodimga haqiqatda hisoblangan ish haqining yetmish foizidan oshishi mumkin emas.

Shuni taʼkidlash lozimki, jarimalarni qoʻllash intizomiy tartib-qoidalarga rioya etishni talab etadi: xizmat tekshiruvi oʻtkazish, xodimdan tushuntirish xati olish, tegishli tarzda rasmiylashtirish. Undan tashqari, jarimani universal va tez-tez qoʻllaniladigan jazo chorasi sifatida ishlatish mumkin emas - bu Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlangan mutanosiblik va adolat tamoyillarini buzishga olib keladi. Vanihoyat jarima boshqa choralar bilan takrorlanmasligi lozim (masalan, bir xil xato uchun ham jarima, ham hayfsan berish).

1.3. Mehnat shartnomasini bekor qilish. Bu eng ogʻir intizomiy jazo boʻlib, faqat MKning 161-moddasi ikkinchi qismi 4 va 5-bandlarida belgilangan hollarda qoʻllanilishi mumkin. Masalan: mehnat intizomini bir marta qoʻpol ravishda buzish, ishga muntazam ravishda kelmaslik, ichki tartibni qasddan buzish hollarda belgilanishi mumkin (MKning 161-moddaning sharhiga qarang).

Hayfsan va jarima sharhlanayotgan moddada yengil va ogʻirligiga qarab joylashtirilmaganligini alohida qayd etish kerak. Moddada aks etilgan intizomiy jazo choralari sanab oʻtilgan va ulardan qaysi birini qoʻllash ish beruvchining oʻziga bogʻliq.

2. Ushbu normaga koʻra faqatgina MK, boshqa qonunlarda, intizom toʻgʻrisidagi ustavlar yoki nizomlarda nazarda tutilgan intizomiy jazo choralari qoʻllaniladi. Ish beruvchi oʻz tashabbusi bilan intizomiy jazolarning yangi turlarini joriy etishga haqli emas.

Qonunda belgilanmagan har qanday muqobil sanktsiyalarni qoʻllash (masalan, “lavozimini pasaytirish” intizomiy jazo chorasi sifatida, “mukofotdan mahrum qilish” va boshqalar) noqonuniy hisoblanadi.

Bunday choralar ichki hujjatlarda koʻrsatilgan boʻlsa ham, agar ular MKga zid boʻlsa, yuridik kuchga ega boʻlmaydi.

Ayrim toifadagi xodimlar uchun mehnat toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarining umumiy qoidalaridan farq qiladigan maxsus normalar amal qilishi mumkin, lekin ular har doim qonuniy tartibda tasdiqlanishi va belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak.

Amaliyotda ish beruvchilar tomonidan noqonuniy choralar qoʻllanilishi tez-tez uchrab turadi, masalan:

xodimning roziligisiz uni jazo tariqasida boshqa lavozimga majburiy oʻtkazish;

agar bu tartib-qoidalarga rioya qilingan holda intizomiy jazo sifatida rasmiylashtirilmagan boʻlsa, mukofotning bir qismidan mahrum etish;

maʼlum davr mobaynida ragʻbatlantirishni taqiqlash yoki lavozimda koʻtarilishni vaqtincha toʻxtatib qoʻyish.