1. Mehnat intizomini mustahkamlashda zarur hollarda majburlash, hokimiyat kuchidan foydalanish ham eng samarali usullardan boʻlib hisoblanishi mumkin. Majburlash usuli qoʻllanilganida foydalaniladigan asosiy huquqiy vosita boʻlib intizomiy javobgarlikka tortish sanaladi.

Intizomiy javobgarlik – bu, oʻz aybli xulq-atvori bilan mehnat intizomini buzayotgan xodimga nisbatan qonunda nazarda tutilgan intizomiy jazo chorasi qoʻllashdir.

Intizomiy javobgarlik oʻz huquqiy asoslari, uni qoʻllovchi organ, jazoning maqsadi, turlari, oqibatlari va boshqa xususiyatlari bilan maʼmuriy javobgarlikdan, jinoiy javobgarlikdan tubdan farq qiladi. Masalan, intizomiy javobgarlik faqat xodim maqomiga ega boʻlgan shaxslarga taalluqli boʻlib, oʻz mehnat vazifalarini bajarmasligi tufayli yuz bersa, maʼmuriy javobgarlik barcha fuqarolar uchun majburiy boʻlgan boshqaruvga oid tartib-qoidalarni buzganlik uchun vakolatli davlat boshqaruv organlari tomonidan qoʻllaniladi.

Amaldagi mehnat qonunchiligi ish beruvchiga oʻz xodimini intizomiy jazoga tortish huquqini berish bilan birga xodimlarga ham asossiz va adolatsiz jazodan oʻzlarini himoya qila olishlari uchun bir qator kafolatlar beradi. Jumladan,

intizomiy javobgarlikka tortishning huquqiy asoslari qonunda belgilab qoʻyiladi;

intizomiy jazo qoʻllashga haqli mansabdor shaxslar doirasi qatʼiy belgilangan;

bitta nojoʻya harakat yoki harakatsizlik uchun bitta intizomiy jazo chorasi belgilanadi;

jazo qoʻllash muddatlari belgilangan;

jazo qoʻllash muayyan tartibda amalga oshiriladi;

jazo choralarining turlari oldindan belgilab qoʻyilgan;

jazoni qoʻllash va olib tashlash tartibi mavjud;

jazo ustidan shikoyat qilish huquqi taʼminlanadi.

Xodim mehnat vazifalari ichki tartib qoidalarida, intizom toʻgʻrisidagi ustav va nizomlarda, tashkilotda qabul qilinadigan ichki hujjatlarda (jamoa shartnomalarida, mansab yoʻriqnomalar va h.k.), mehnat shartnomasida aniq belgilab qoʻyiladi.

Mehnat intizomini buzish deganda xodim tomonidan intizomiy nojoʻya harakat yoki harakatsizlik sodir etilgan boʻlib, xodim tomonidan aybli va huquqqa xilof tarzda oʻz mehnat majburiyatlarini bajarmasligi tushuniladi.

Intizomiy nojoʻya harakat obʼyektiv va subʼyektiv belgilardan iborat nojoʻya harakat tarkibini tashkil etadi. Har qanday xodim mehnat huquqida intizomiy nojoʻya harakat va intizomiy javobgarlik subʼyektlari boʻlishlari mumkin. Bunda xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasining turini ahamiyati yoʻq (oʻrindoshlik, muddatli, masofaviy va h.k.). Tashkilotda amal qiluvchi ichki tartib qoidalari, xodimning burchlari, xizmat vazifalari doirasiga xilof ravishda qilingan harakatlar intizomiy nojoʻya xatti-harakat obʼyekti boʻlib hisoblanadi.

2. Sharhlanayotgan moddada intizomiy javobgarlikning ikki turi belgilangan boʻlib, ular umumiy va maxsus intizomiy javobgarlikdan iborat.

3. Umumiy intizomiy javobgarlik barcha xodimlarga taalluqli boʻlib, MK, tashkilotning ichki mehnat tartibi qoidalari bilan tartibga solinadi. Yuqorida taʼkidlab oʻtilganidek, xodimning intizomiy javobgarligi u tomonidan belgilangan mehnat vazifalarini buzgani, bajarmagani yoki belgilangan tarzda bajarmagani paydo boʻladi.

Umumiy intizomiy javobgarlik umumiy tarzda MK bilan belgilangan jazo choralarini tatbiq etish orqali ifodalanadi. Asosiy belgilaridan, MKda belgilangan jazo choralari roʻyxati chegaralanganligi va xodimga nisbatan MKning 312-moddasida koʻrsatilgan jazo choralaridan tashqari jazo qoʻllanilmaydi.

4. Maxsus intizomiy javobgarlik faqat alohida xodimlarga nisbatan qoʻllanilishi mumkin. Bunda intizomiy javobgarlikni keltiruvchi xatti-harakatlar yoki harakatsizlik xodimlarning egallab turgan lavozimi doirasida belgilangan maxsus vazifa va burchlarini bajarmagani yoki belgilangan tarzda bajarmagani uchun paydo boʻlishi mumkin.

Bunday javobgarlik maxsus qonun, intizomiy nizom va ustav bilan belgilanishi moddada mustahkamlangan. Eslatib oʻtish kerakki, intizomiy ustav yoki nizom bu tashkilotning ichki hujjati emas, qonunlar, Prezident, Vazirlar Mahkamasining qarorlari bilan tasdiqlangan normativ-huquqiy hujjati hisoblanib, iqtisodiyotning muayyan tarmoqlari, alohida toifadagi xodimlar, shuning ayrim davlat organlari xodimlariga nisbatan qoʻllaniladi. Bunday holda maxsus intizomiy javobgarlik MKda belgilangan intizomiy jazo choralaridan farqlangan holda boshqa choralar belgilanishi mumkin. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi “Davlat fuqarolik xizmati toʻgʻrisida”gi Qonun bilan davlat xizmatchilarning intizomiy javobgarlik masalalari alohida tartibga solingan va ularni intizomiy javobgarlik holatlari nafaqat mehnat vazifalarini, balki davlat fuqarolik xizmatchilarining odob-axloq qoidalariga ham rioya etish bilan bevosita bogʻliq. Chunonchi, Qonunning 46-moddasiga koʻra, Davlat fuqarolik xizmatchisi tomonidan lavozim yoʻriqnomasiga va Davlat fuqarolik xizmatchilarining odob-axloq qoidalariga, shuningdek Qonunning 13-moddasida belgilangan cheklovlarga rioya etmaganlik (masalan, tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanish, oʻz xizmat vakolatlarini bajarish yoki bajarmaslik evaziga biron-bir mukofot, foyda yoki sovgʻalar olish va h.k.) unga nisbatan intizomiy jazo choralarini qoʻllash uchun asos boʻladi.

Davlat fuqarolik xizmatchisiga nisbatan MKda nazarda tutilmagan intizomiy jazo choralaridan farqli ravishda malaka darajasini pasaytirish, davlat fuqarolik xizmati lavozimini pasaytirish kabi intizomiy jazo choralari qoʻllanilishi belgilangan.

Davlat fuqarolik xizmatchisiga nisbatan qonunda nazarda tutilmagan boshqa intizomiy jazo choralarini qoʻllash taqiqlanadi. Eʼtibor beradigan boʻlsak, davlat xizmatchilariga nisbatan qoʻllaniladigan jazo choralari kengroq.