1. Jamoada mehnat intizomini boshqarish usullaridan biri bu – ragʻbatlantirish, yaʼni xodimning xizmatlarini eʼtirof etish boʻlib, unga nisbatan turli imtiyozlar, afzalliklar, shu jumladan moddiy manfaatlar taqdim etish, jamoa oldida hurmat koʻrsatish va obroʻsini oshirish orqali amalga oshiriladi.

Har bir insonda eʼtirof etilishiga ehtiyoji mavjud. Ragʻbatlantirish aynan shu ehtiyojni qondirishga qaratilgan. Shu bilan birga, ragʻbatlantirish adolatli boʻlishi lozim, aks holda jamoada nizo kelib chiqishi muqarrar. Shu sababli ragʻbatlantirish choralarini qoʻllashda quyidagi samaradorlik qoidalarini inobatga olish maqsadga muvofiq:

1) ragʻbatlantirishni xodimning ijobiy natija bilan yakunlangan har bir mehnat faolligi koʻrinishida qoʻllash maqbul;

2) ragʻbatlantirish ahamiyatli boʻlishi va halol mehnatning nufuzini koʻtarishi maqsadga muvofiq, masalan, taqdim etiladigan ijtimoiy-madaniy va turar joy-maishiy xizmat koʻrsatish sohasidagi afzalliklar va imtiyozlar faqat vijdonli xodimlarga berilishi adolatli hisoblanadi;

3) ragʻbatlantirish oshkora boʻlishi lozim;

4) ragʻbatlantirishni qoʻllashda jamoa amaliyotida shakllangan muayyan anʼanalardan foydalanish yoki maxsus marosim joriy etish maqsadga muvofiq;

5) ragʻbatlantirish vaqti qanchalik yaqinlashgan sari, xodim shunchalik gʻayrat bilan ishlaydi;

6) ragʻbatlantirish albatta real boʻlishi lozim. Amaliyot shuni koʻrsatadiki, maʼlum mehnat koʻrsatkichlarni belgilanishi, ularga erishilganda xodimni ragʻbatlantirishga yuridik huquq avtomatik ravishda paydo boʻlishi kerak.

Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi “Davlat fuqarolik xizmati toʻgʻrisida”gi qonunning 36-moddasiga muvofiq, davlat fuqarolik xizmatchisini ragʻbatlantirish hamda xolisona va adolatli mezonlar asosida xizmatda lavozim boʻyicha koʻtarilishini taʼminlash uchun uning faoliyati samaradorligini eng muhim koʻrsatkichlar asosida baholash tizimi joriy etiladi.

Xodimlarning ragʻbatlantirish asoslari, shartlari va tartiblari MK, boshqa mehnatga oid qonunlar va qonun hujjatlarida, tashkilotning jamoa shartnomasida, ichki mehnat tartibi qoidalarida, nizomlarda va xodim bilan tuziladigan mehnat shartnomalarida belgilanadi.

Xodimlar halol va samarali mehnatlari uchun moddiy va maʼnaviy ragʻbatlantirilishi mumkin.

Sharhlanayotgan moddada ragʻbatlantirish turlari aniq koʻrsatilmagan boʻlsa-da, ish beruvchi tomonidan oʻz imkoniyatlariga qarab turli ragʻbatlantirish choralarini belgilashi mumkinligini belgilangan. Masalan, ichki tartib qoidalari yoki nizomlarda quyidagi ragʻbatlantirishlar belgilanishi mumkin (amaliyotda eng koʻp uchraydigan turlari):

tashakkurnoma;

pul mukofoti bilan taqdirlash;

qimmatbaho sovgʻa bilan mukofotlash.

Ushbu ragʻbatlantirish choralari roʻyxati tavsiyaviy xarakterga ega boʻlib, har bir tashkilot oʻzining moliyaviy imkoniyatlariga asoslangan holda istagan shakldagi ragʻbatlantirish shakllarini oʻzining ichki hujjatlarida nazarda tutishi mumkin.

Shu bilan birga, davlat xizmatchilarini ragʻbatlantirish choralarining aniq roʻyxati “Davlat fuqarolik xizmati toʻgʻrisida”gi Qonuni oʻzida belgilangan boʻlib, 44-moddasiga muvofiq, ular:

lavozim maoshiga qoʻshimcha ustamalar;

pul mukofoti;

navbatdan tashqari malaka darajasini berish;

minnatdorchilik eʼlon qilish;

qimmatbaho sovgʻa, esdalik yoki koʻkrak nishoni yoxud yorliq bilan mukofotlash kabilar belgilanishi mumkin.

Maʼnaviy xarakterda boʻlgan ragʻbatlantirish choralaridan, masalan, minnatdorchilik bildirish, hurmat kitobiga yozish, hurmat taxtasiga suratini qoʻyish kabi ragʻbatlantirishlar haqida xodimning shaxsiy ish jildiga yozib qoʻyiladi. Ular kelgusida xodimga imtiyoz berish, lavozimda koʻtarilishi, ustama haqlar belgilanishi va boshqa hollarda eʼtiborga olinadi.

Xodimlarni moddiy ragʻbatlantirish choralari moddiy shaklda, pul yoki boshqa moddiy koʻrinishlarda amalga oshiriladi.

Xodimlarni moddiy ragʻbatlantirish uchun ajratilgan mablagʻlar tashkilotda ish haqi tizimiga kirmagan jamgʻarmalar hisobidan amalga oshiriladilar. Masalan, nodavlat mulkchiligiga asoslanuvchi tashkilotlarda mukofotlash jamgʻarmasi va xodimlarni mukofotlash toʻgʻrisidagi alohida nizom qabul qilinishi va ilova sifatida tashkilotning jamoa shartnomasida tasdiqlanishi mumkin. Bunday Nizomda xodimlarni moddiy ragʻbatlantirish shartlari, tartibi yoki undan mahrum etish mezonlari nazarda tutiladi.

Mukofot bilan taqdirlash, qimmatbaho sovgʻa berish moddiy ragʻbatlantirish hisoblanadi va u odatda bir martalik xarakterga ega, yaʼni ish haqi tizimiga kiritilgan mukofotlar hisoblanmaydi.

MKning 252-moddasida ragʻbatlantiruvchi xususiyatga ega toʻlovlar tartibga solingan boʻlib, mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilmagan ragʻbatlantiruvchi mukofot bir marta beriladigan xususiyatga ega boʻlgan hamda ish beruvchining qaroriga koʻra xodimning oldindan belgilangan koʻrsatkichlar va shartlarga erishganligi uchun emas, balki muayyan voqealar (yubileylar, bayram sanalari va boshqalar) yuz berganligi yoki xodim tomonidan muayyan harakatlar amalga oshirilganligi (ish beruvchining alohida muhim topshirigʻini bajarish, ratsionalizatorlik taklifini kiritish va boshqalar) munosabati bilan toʻlanadigan pul mukofotidir.

2. MKning 297-moddasida nazarda tutilgan oʻziga nisbatan intizom haqidagi ustavlar va nizomlarning amal qilishi tatbiq etiladigan xodimlarga nisbatan ragʻbatlantirish turlari, ularni qoʻllash tartibi intizom toʻgʻrisidagi tegishli ustavlar va nizomlarda belgilanadi.

Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 17 yanvardagi 8-son qarori bilan tasdiqlangan “Temir yoʻl transporti xodimlarining intizomi toʻgʻrisida”gi Nizomda alohida boʻlim sifatida ragʻbatlantirish masalalari tartibga solingan. Ushbu Nizomning 8-bandiga muvofiq, xodimlar mehnat majburiyatlari namunali bajarilganligi, ish sifati yaxshilanganligi, mehnat unumdorligi oshganligi, novatorlik, tashabbus koʻrsatganlik, tashiladigan yuklar va bagajning saqlanishi taʼminlanganligi, ishonib topshirilgan boshqa mol-mulkka ehtiyot bilan munosabatda boʻlganligi, uzoq vaqt va nuqsonsiz ishlaganligi uchun ragʻbatlantiriladilar.

Xodimlar uchun ragʻbatlantirishlarning quyidagi turlari qoʻllaniladi:

a) tashakkurnoma eʼlon qilish;

b) mukofot berish;

v) qimmatli sovgʻa bilan taqdirlash;

g) Faxriy yorliq bilan taqdirlash;

d) esdalik belgisini topshirgan va pul mukofoti bilan taqdirlagan holda ishdagi muvaffaqiyatlar uchun kasb boʻyicha eng yaxshi xodim unvonini yoki boshqa unvonlarni berish.

Shu bilan birga, ushbu Nizomning 9-bandida xodimlar uchun tarmoq bitimlarida, jamoa shartnomalarida, ichki mehnat tartibi qoidalarida nazarda tutilgan boshqa ragʻbatlantirishlar ham qoʻllanilishi mumkinligi belgilangan.

3. Jamiyat va davlat oldida alohida xizmatlari uchun ragʻbatlantirish asoslari va tartib Oʻzbekiston Respublikasi “Davlat mukofotlari toʻgʻrisida”gi Qonun bilan tartibga solinadi. Mazkur qonunning 3-moddasiga muvofiq, davlat mukofotlari fuqarolarni ularning mamlakat mustaqilligini mustahkamlashga, tinchlik va barqarorlikni saqlashga, mamlakatning iqtisodiy, siyosiy, sotsial, ilmiy, intellektual, maʼnaviy salohiyatini hamda mudofaa qudratini oshirishga qoʻshgan hissasi, davlat va xalq oldidagi faoliyatning ijtimoiy, xayriya, gumanitar sohalaridagi hamda boshqa sohalardagi xizmatlari uchun ragʻbatlantirishning oliy shaklidir.

Davlat mukofotiga talabgorlar boʻyicha tegishli Kengashlar tomonidan tavsiyanomalar koʻrib chiqiladi va davlat mukofotlarini berish boʻyicha takliflar tayyorlanadi. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasining adabiyot, sanʼat va meʼmorchilik sohasidagi davlat mukofotlariga talabgorlar boʻyicha tavsiyanomalarni qabul qilish, ularning davlat mukofotlariga taqdim etilayotgan ishlarini keng muhokama va ekspertizadan oʻtkazish, muhokama natijalari va ekspertiza xulosalari asosida davlat mukofotlari berish boʻyicha takliflar tayyorlash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2006 yil 8 avgustdagi 168-son qarori bilan tasdiqlangan “Adabiyot, sanʼat va meʼmorchilik sohasidagi davlat mukofotlariga talabgorlar boʻyicha tavsiyanomalarni koʻrib chiqish va Davlat mukofotlarini berish boʻyicha takliflar tayyorlash” Reglamenti bilan belgilangan.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismida ragʻbatlantirishning shartlaridan ayrimlari koʻrsatilgan. Jumladan, ish haqi, mukofotlar, qoʻshimcha toʻlovlar, ustamalar va mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilgan boshqa toʻlovlar ragʻbatlantirish turlari jumlasiga kirmasligi belgilangan. Ushbu normada eʼtibor berish kerak boʻlgan jihati masala aynan mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilgan toʻlovlar haqida ketmoqda. Bu ish haqi, mukofotlar, qoʻshimcha toʻlovlar, ustamalar, moddiy yordamlar yoki boshqa soʻzlar bilan nomlanuvchi turlari boʻlishi mumkin. Bu yerda ushbu toʻlovlarni ragʻbatlantirish turiga kirmasligi qonunchilik hujjatlari yoki ichki hujjatlar bilan belgilangan boʻlishi kerak.

Intizomiy jazoning amal qilish muddati ichida intizomiy javobgarlikka tortilgan xodimlarga mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilgan mukofotlarni toʻlash toʻgʻrisidagi masala mukofotlash haqidagi tegishli nizomlarda hal qilinadi. Yaʼni, ushbu norma talabidan kelib chiqib, ish beruvchi bu masalani hal qilish (tartibga solish) uchun mukofotlash haqidagi tegishli nizomni kasaba uyushmasi bilan kelishgan holda tasdiqlashi va ushbu Nizomda koʻrsatilgan boʻlishi kerak.

Ushbu Nizom ishlab chiqilmaganligi yoki aniq tartibga solinmaganligi amaliyotda koʻpgina mehnat nizolarini yoki ish beruvchi bilan nazorat qiluvchi organlar oʻrtasidagi kelishmovchiliklarni keltirib chiqaradi.

Korxonada qabul qilingan ustama yoki qoʻshimcha haqlar toʻlanishi maxsus Nizomga koʻra, intizomiy jazoga tortilgan xodimlarga ustama yoki qoʻshimcha haq miqdori kamaytirilishi yoxud berilmasligi mumkin va bu masalani ish beruvchi hal qiladi. Ushbu masalani hal etayotgan paytda, shuni eʼtiborga olish kerakki, xodimning mehnat unumdorligi bilan bogʻliq boʻlgan, uning ishlab chiqarish natijalariga bogʻliq boʻlgan mukofotlar va qoʻshimcha haqdan mahrum qilish kuchli psixologik taʼsirga ega boʻlgan chora hisoblanadi.

Xodim mehnat natijalari baland boʻlsa-da, uning mehnat intizomi uchun ustama va ishlab chiqarish mukofotlardan mahrum etilsa, uning kelajakdagi mehnat unumdorligiga taʼsir qilishi mumkin.

MKning 252-moddasiga muvofiq, mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilgan mukofot xodimni oldindan belgilangan koʻrsatkichlar va shartlarga erishishga undash maqsadida ish haqining tarkibiga kiritilgan hamda xodimga asosiy maoshidan (tarif stavkasidan) tashqari toʻlanadigan pul mukofotidir.

5. Intizomiy jazo (MKning 312-moddasi) amal qilib turgan muddat mobaynida xodimga nisbatan ragʻbatlantirish choralari qoʻllanilmaydi.

Xodimga mehnat vazifalarini aybli ravishda bajarmaganligi uchun ish beruvchi tomonidan qoʻllanilgan intizomiy jazo (hayfsan, intizomiy tartibdagi jarima) bir yil davomida amal qiladi.

Jazo ish beruvchining buyrugʻiga koʻra muddatidan avval olib tashlanishi mumkin. Bunday holda xodim jazoga tortilmagan sanaladi va unga nisbatan nazarda tutilgan taqiq bekor boʻladi. Yaʼni, xodim bunday holda jazo berilgandan soʻng bir yil oʻtmasdan avval ham ragʻbatlantirilishi mumkin.

Masalan, davlat byudjetidan taʼminlanuvchi tashkilotlardan birida taftish-nazorat boʻlimi xodimlari tomonidan bir nechta xodimlarni intizomiy jazo olgan va uning muddati oʻtmagan (muddatidan oldin olib tashlanmagan) boʻlishiga qaramay, bayram (ishlanmaydigan kun) munosabati bilan bir martalik mukofot berilganligini aniqlaganlar hamda mukofotni xodimlardan qaytarib olishni ish beruvchidan talab qilganlar.

Mazkur holatda jazoga tortilgan xodimlarni notoʻgʻri mukofot berganligini eʼtirof etgan holda ulardan berilgan mukofot pulini qaytarib olish talabi gʻayriqonuniy hisoblanadi. MKning 269-moddasiga muvofiq, xodimga ortiqcha toʻlangan ish haqi (shu jumladan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik yoki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar notoʻgʻri qoʻllanilganda) undan undirilishi mumkin emas, agar bu hisoblashdagi xatolik, xodimning aybi bilan mehnat normalari bajarilmagan boʻlsa, xodimning aybi bilan sodir etilgan hollari bundan mustasno.

Intizomiy jazoga tortilgan va intizomiy jazo muddati oʻtmagan (jazo muddatidan avval olib tashlanmagan) xodimni moddiy ragʻbatlantirishga yoʻl qoʻyilmasligi toʻgʻrisidagi taqiq ish haqi tizimida nazarda tutilmagan ish natijalariga koʻra beriladigan muntazam tusdagi mukofotlar (masalan, ish haqi fondida nazarda tutilgan), ustamalar, haqlar, qoʻshimcha toʻlovlarga taalluqli emas.

Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismida intizomiy jazoning amal qilish muddati ichida xodimga nisbatan ragʻbatlantirish choralari qoʻllanilmasligi belgilanmoqda, shu bilan birga mehnatga haq toʻlash tizimiga kirmaydigan va mehnat natijalariga asoslanmagan mukofotlarga misollar sifatida bayramlar, shu jumladan kasb bayramlari, yubileylar munosabati bilan beriladigan mukofotlar koʻrsatilgan.

MKning 252-moddasi uchinchi qismiga koʻra mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilmagan ragʻbatlantiruvchi mukofot bir marta beriladigan xususiyatga ega boʻlgan hamda ish beruvchining qaroriga koʻra xodimning oldindan belgilangan koʻrsatkichlar va shartlarga erishganligi uchun emas, balki muayyan voqealar (yubileylar, bayram sanalari va boshqalar) yuz berganligi yoki xodim tomonidan muayyan harakatlar amalga oshirilganligi (ish beruvchining alohida muhim topshirigʻini bajarish, ratsionalizatorlik taklifini kiritish va boshqalar) munosabati bilan toʻlanadigan pul mukofotidir.