1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismi intizomiy jazo choralarini ishga qabul qilish huquqiga ega boʻlgan shaxslar (organlar) tomonidan qoʻllanilishini belgilaydi (MKning 127-moddasi 2 va 3-qismlarining sharhiga qarang).

Intizomiy jazo chorasini qoʻllash uchun tashabbus bilan chiqish, yaʼni intizomiy ish yuritishni boshlash bu intizomiy qoidabuzarlikni aniqlash va u haqida xabar berish jarayonidir. Bevosita rahbarlar, kadrlar boʻlimi xodimlari, mehnat muhofazasi boʻyicha mutaxassislar, xizmat tekshiruvi komissiyasi aʼzolari va qoidabuzarlikni aniqlagan boshqa mansabdor shaxslar tashabbuskor boʻlishlari mumkin.

Intizomiy jazo chorasini qoʻllash bu sanktsiya qoʻllash toʻgʻrisida yuridik kuchga ega qaror qabul qilish va uni buyruq bilan rasmiylashtirish vakolatidir. Bunday huquq faqat mazkur xodim bilan mehnat shartnomasi tuzish vakolatiga ega boʻlgan subʼyektlarga yoki bu vakolat toʻgʻridan-toʻgʻri berilgan organlarga tegishlidir.

Shunday qilib, intizomiy qoidabuzarlik fakti va tashabbuskorlarning takliflari mavjud boʻlgan taqdirda ham, jazo turi va chorasi toʻgʻrisidagi yakuniy qarorni faqat vakolatli shaxs yoki organ qabul qiladi.

2. Ushbu moddaning ikkinchi qismi intizomiy jazo qoʻllanilishidan oldin ish beruvchi xodimdan yozma tushuntirish xati talab qilib olishi shartligini belgilaydi.

Ushbu norma imperativ (majburiy) xususiyatga ega boʻlib, ish beruvchi tartib-taomilning ushbu bosqichini eʼtiborsiz qoldirishga haqli emas. Talab intizomiy nojoʻya xatti-harakatlarning barcha turlariga nisbatan qoʻllaniladi. Ushbu majburiyatni buzish jazoni qoʻllash tartibini buzish sifatida baholanadi va jazoni noqonuniy deb topishga olib keladi.

Ushbu meʼyorning ish beruvchi uchun majburiy ekanligi ikkita asosiy funktsiyani bajaradi:

kafolat funktsiyasi - xodimga oʻz nuqtai nazarini bayon etish, vaziyatni tushuntirish, aybni yengillashtiruvchi yoki istisno etuvchi dalillarni keltirish imkoniyatini beradi;

protsessual funktsiya - nizoli holatda protseduraga rioya qilinganligini isbotlash uchun zarur boʻlgan tushuntirishlarni yoki ularni taqdim etishdan bosh tortish faktini hujjatli qayd etishni taʼminlaydi.

Xodim yozma tushuntirish berishdan bosh tortgan taqdirda ham bu fakt guvohlar ishtirokidagi dalolatnoma bilan qayd etiladi, bu esa ish beruvchini tushuntirish talab qilish majburiyatidan ozod qilmaydi, biroq undiruvni amalga oshirish tartibini davom ettirish imkonini beradi.

Xodimning yozma tushuntirish berishdan bosh tortganligi toʻgʻrisidagi dalolatnoma - bu rad etish faktini qayd etadigan va ish beruvchi tomonidan MK 313-moddasining 2-qismida belgilangan tartibga rioya etilganligining dalili boʻlib xizmat qiladigan protsessual hujjatdir.

Dalolatnomada quyidagilar albatta koʻrsatiladi:

Tuzilgan sanasi va joyi.

Tushuntirish berish taklif qilingan xodimning F.I.O., lavozimi.

Vaziyatning tavsifi: qachon va kim tomonidan yozma tushuntirish berish taklif qilingan, qanday fakt boʻyicha (sanani, taxmin qilinayotgan intizomiy nojoʻya xatti-harakatning mohiyatini koʻrsatish).

Xodimning yozma tushuntirish berishdan bosh tortganligi fakti.

Kamida ikki nafar guvohning imzosi (odatda bular xodimning hamkasblari boʻladi, biroq dalolat tuzish vaqtida hozir boʻlgan boshqa shaxslar ham boʻlishi mumkin).

Dalolatnomani tuzgan shaxsning (koʻpincha bevosita rahbar yoki kadrlar xizmati xodimining) imzosi.

HUJJATLARDAN NAMUNALAR

Dalolatnoma

Yozma tushuntirish berishni rad etganligi toʻgʻrisida

Toshkent shahri — 2026 yil "___" __________

Biz, quyida imzo qoʻyuvchilar:

__________________________________ (F.I.Sh., lavozimi)

__________________________________ (F.I.Sh., lavozimi)

quyidagilar haqida ushbu dalolatnomani tuzdik:

2026 yil "___" __________ kuni soat ___ da __________________________ (F.I.Sh., lavozimi) xodimiga _______________________________ (xatoning mohiyati, sanasi, holatlarini koʻrsating) boʻyicha yozma tushuntirish berish taklif etildi.

Xodim yozma tushuntirish berishdan bosh tortdi, bu holat ushbu dalolatnoma bilan qayd etildi.

Dalolatnoma tuzuvchi:

__________________ /F.I.Sh., lavozimi, imzosi/

Guvohlar:

__________________ /F.I.Sh., lavozimi, imzosi/

__________________ /F.I.Sh., lavozimi, imzosi/

Qonun dalolatnomaning qatʼiy shaklini belgilamaydi, biroq guvohlarning yoʻqligi yoki vaziyatning toʻliq tavsiflanmaganligi dalolatnomaning sudda dalil sifatida tan olinmasligiga olib kelishi mumkin. Dalolatnomani rad etilgan kuni tuzish va intizomiy ish hujjatlariga ilova qilish maqsadga muvofiqdir.

3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida har bir intizomiy nojoʻya xatti-harakat uchun faqat bitta intizomiy jazo chorasi qoʻllanilishi mumkinligi mustahkamlangan.

Bu haddan tashqari ogʻir jazolashdan kafolat boʻlib, bir qilmish uchun bir nechta jazo qoʻllash imkoniyatini istisno qiladi.

Agar xodimning harakatlarida bir necha qoidabuzarlik koʻrinsa, ish beruvchi ularni alohida-alohida nojoʻya xatti-harakatlar sifatida farqlashi va har biri uchun alohida jazo tayinlashi mumkin.

Jazo chorasini tanlash huquqi ish beruvchiga tegishli, biroq u mutlaq emas:

tanlov asosli boʻlishi va nojoʻya xatti-harakatning ogʻirligini, uni sodir etish holatlarini, xodimning oldingi ishini va xulq-atvorini hisobga olishi kerak;

nizo kelib chiqqan taqdirda, ish beruvchi chora tanlovi mutanosib boʻlganligini va jazoning adolatlilik tamoyilini buzmaganligini isbotlashi shart.

Ushbu norma nojoʻya xatti-harakatning ogʻirligini, uni sodir etish holatlarini, xodimning oldingi ishi va xulq-atvorini hisobga olish zarurligini toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatadi. Bu shuni anglatadiki, jazoni tanlashda ish beruvchi uni aniq vaziyatga qatʼiy bogʻlashi kerak:

nojoʻya xatti-harakatning ogʻirligi, buzilgan majburiyatning ahamiyati va uni buzish oqibatlari baholanadi;

MISOL

Birinchi marta 10 daqiqaga kechikish - butun kun davomida oʻzboshimchalik bilan kelmaslik bilan teng emas yoki zarar yetkazmagan arzimas xato hayot uchun xavf tugʻdiradigan xavfsizlik texnikasi buzilishiga tenglashtirilmaydi.

Nojoʻya xatti-harakat sodir etish omillari: uzrli sabablar (kasallik, favqulodda holatlar) mavjudligi; hamkasblar tomonidan igʻvo qilinishi yoki ish beruvchi tomonidan mehnat shartlarining buzilishi; ishchi bunday vaziyatga birinchi marta tushib qolishi;

avvalgi ishlari, oldingi davrda majburiyatlarni bajarish sifati: ragʻbatlantirishlar, tashakkurnomalar, mukofotlarning mavjudligi; oʻtmishda jazo choralarining yoʻqligi;

xodimning xulq-atvori, ishga va qoidabuzarlikning oʻziga boʻlgan munosabati: u xatoni tan olishi, uni tuzatishga tayyorligi; vijdonsizlik yoki qasddan oʻz vazifalarini bajarmaslikni namoyon qilishi kabilar.

Agar ish beruvchi buyruqda ushbu toʻrt mezonni aynan qanday baholaganligini koʻrsatmasa, mehnat nizosi holatida sud tayinlangan jazo chorasini asossiz deb topishi mumkin.

Masalan, bir xil qoidabuzarlik uchun ikki xodimda turli xil jazo choralari boʻlishi mumkin faqat ish beruvchi nima uchun turli yondashuvlarni qoʻllaganini aniq asoslab bergan boʻlsa.

Shuningdek, ish beruvchi xodimning bitta intizomiy qilmishi uchun ham hayfsan ham jarima qoʻllay olmaydi. Yoki ish beruvchi xodimning bitta intizomiy qilmishi uchun ham jarima qoʻllab ham u bilan MK 161-moddasi ikkinchi qismining 4 yoki 5-bandi bilan mehnat shartnomasini bekor qila olmaydi.

Maʼmuriy jazo esa maʼmuriy huquqbuzarlik sodir etgan shaxsni javobgarlikka tortish chorasidir. Masalan, xodim ish vaqtida boshqa bir hamkasbining shaʼni va qadr-qimmatini qasddan kamsitganligi uchun maʼmuriy javobgarlikka tortildi va xodimga bazaviy hisoblash miqdorining 5 baravari miqdorida jarima solindi (MJTK 41-moddasi).

Bu holatda ish beruvchi ham xodimga ish vaqtida hamkasbini haqorat qilganligi uchun MK 312-moddasidagi intizomiy jazolardan birini, masalan hayfsan qoʻlladi. Bu qonuniy hisoblanadi.

4. Jazo ish beruvchining buyrugʻi (farmoyishi) bilan rasmiylashtiriladi.

Buyruqda asoslantiruvchi qism boʻlishi shart: aniq nojoʻya xatti-harakat, sanasi, holatlari, jazo turi va huquqiy asosi koʻrsatilishi lozim (MKning 301, 313-moddalariga va ichki hujjatlarga havola).

Mehnat shartnomasini bekor qilish intizomiy jazo chorasi qoʻllanilsa, MKning 170-moddasi talablariga ham rioya etish kerak.

Asoslantirish yoki qonun normalariga havolalar boʻlmasa, sud amaliyotida bunday buyruqlar koʻpincha gʻayriqonuniy deb topiladi.

HUJJATLARDAN NAMUNALAR

B U Y R U Q

2025 yil «___» ______________ — ____-___-son

Intizomiy jazo chorasini qoʻllash toʻgʻrisida

2026 yil yanvar oyida jami 3 ta ______________ topshiriqlarni bajarmaganligi uchun ____________________ ga nisbatan hayfsan intizomiy jazo chorasi qoʻllanilsin.

Asos: — MKning 312-313-moddalari, ichki mehnat tartibi qoidalari, xodim tushuntirish xati yoki dalolatnoma.

Rahbar — ______________ — F.I.Sh.

imzo

Buyruq bilan tanishdim ______________ F.I.Sh.

imzo

sana

5. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismi boʻyicha uch ish kuni MKning 9-moddasiga muvofiq hisobga olish intizomiy jazo toʻgʻrisidagi buyruq chiqarilgan kundan keyingi ish kunidan boshlanadi.

Masalan, agar buyruq 5 avgustda imzolangan boʻlsa, birinchi ish kuni 6 avgust hisoblanadi (ish kuni boʻlishi sharti bilan).

Hisobga faqat ish kunlari olinadi, kalendar kunlar emas.

Dam olish va bayram kunlari bu muddatga kirmaydi.

Agar xodim shu kunlarda boʻlmasa (taʼtilda, kasallik taʼtilida, xizmat safarida boʻlsa) bu davr muddatga qoʻshilmaydi.

Yaʼni, xodim ishga chiqqan birinchi kundan boshlab hisob-kitob davom ettiriladi.

Muddatning oxirgi kuni uchinchi ish kuni hisobga olinadi.

Agar shu kuni xodim ishda boʻlsa, uni tanishtirish shart.

Agar u rad etsa, rad etish toʻgʻrisida dalolatnoma rasmiylashtiriladi.

MISOL

Buyruq 5 avgust, dushanba kuni imzolandi.

Ish vaqti: dushanba-juma.

6 avgust - 1-ish kuni

7 avgust - 2-ish kuni

8 avgust - 3-ish kuni → tanishib chiqish uchun oxirgi muddat.

6. Buyruq bilan tanishtirilmagan xodim ushbu moddaning oltinchi qismiga koʻra intizomiy jazoga tortilmagan hisoblanadi. Buyruq bilan imzo qoʻydirib tanishish xodimning intizomiy ish yuritishdagi huquqlarining protsessual kafolati hisoblanadi.

U quyidagilarni taʼminlaydi:

jarayonning shaffofligi - xodim qoʻllanilgan chora, uning asosi va sabablari haqida rasmiy xabarnoma oladi;

himoyalanish huquqini amalga oshirish - tanishgandan soʻng xodim mehnat nizolari komissiyasiga yoki sudga jazo ustidan shikoyat qilishi mumkin (MK 548, 559-moddalari).

Ish beruvchining tartib-qoidalarga rioya qilganligini tasdiqlash xodimning imzosi yoki rad etish toʻgʻrisidagi dalolatnoma ish beruvchining qonun doirasida ish tutganligini isbotlaydi.

Ushbu talabning buzilishi sud amaliyotida intizomiy jazo qoʻllash tartibining buzilishi sifatida talqin qilinib, hatto nojoʻya xatti-harakatning oʻzi isbotlangan boʻlsa ham, uning noqonuniy deb topilishiga sabab boʻlishi mumkin.

Bu esa xodimga nisbatan yanada qattiqroq chora (masalan, MKning 161-moddasi ikkinchi qismining 4-bandi boʻyicha muntazam ravishda mehnat intizomini buzganligi uchun mehnat shartnomasini bekor qilish) qoʻllanilishi mumkin emasligini anglatadi. Shuningdek, keyingi nizolar yoki kelishmovchiliklar yuzaga kelganda, ish beruvchi mazkur jazoni xodimning vijdonsiz xulq-atvori dalili sifatida qoʻllay olmaydi.

7. Xodimning buyruq bilan tanishishdan bosh tortishi nafaqat imzolamasligini aytib, toʻgʻridan-toʻgʻri ogʻzaki, balki boshqa shakllarda ham namoyon boʻlishi mumkin. Masalan, bevosita rad etish, xodim buyruqni imzolamasligini ogʻzaki yoki yozma ravishda bildiradi;

passiv boʻyin tovlash, xodim toʻgʻridan-toʻgʻri rad etmaydi, lekin unga tanishish taklif etilganda ish beruvchi yoki kadrlar boʻlimi xodimi bilan uchrashishdan qochadi: chaqiruvlarga eʼtibor bermaydi; oʻsha paytda taʼtilga yoki vaqtincha mehnatga layoqatsizlik varaqasini oladi (agar bu ongli ravishda qochishga urinish ekanligi haqida dalillar mavjud boʻlsa); ish joyida hozir boʻlmaydi;

ataylab choʻzish orqali rasmiy rad etish, xodim "keyinroq tanishib chiqaman" deb rozi boʻladi va jarayonni uch ish kuni oʻtgunga qadar kechiktiradi. Sud amaliyotida, agar ish beruvchi buyruqni oʻz vaqtida topshirishga uringanini isbotlay olsa, bunday holat koʻpincha rad etishga tenglashtiriladi;

norozilik tufayli imzolashdan bosh tortish, xodim: "Men buyruqqa qoʻshilmayman, shuning uchun imzolamayman," deyishi mumkin. Bunda imzo buyruqning mazmuniga roziligi emas, balki faqat tanishish faktiga eʼtiborli boʻlib, bu holatda ham rad etish dalolatnoma bilan qayd etiladi;

buyruqni pochta orqali olmaslik, agar xodim ishda yoʻq boʻlsa va buyruq buyurtma xat bilan yuborilgan boʻlsa-yu, u xatni pochtadan olmasa - bu ham boʻyin tovlashning bir koʻrinishidir. Ish beruvchi pochta xabarnomasini dalil sifatida ilova qilishi mumkin;

soxta imzo yoki imzoni aniqlash imkonini bermaydigan belgi qoʻygan holatlar ham uchraydi. Bunday hollarda "imzo tushunarsiz" deb belgi qoʻyish va qoʻshimcha ravishda guvohlarni qayd etish tavsiya etiladi.

Tanishib chiqishdan bosh tortish yoki boʻyin tovlashning har qanday shakli nizoni oldini olish maqsadida ikki guvoh ishtirokida yozma ravishda dalolatnoma orqali qayd etilishi lozim.

Dalolatnomada quyidagilar boʻlishi maqsadga muvofiq:

sana, vaqt va joyni koʻrsatish;

rad etish yoki boʻyin tovlash holatlarini batafsil bayon etish;

xodimga imzoning ahamiyati tushuntirilganligini qayd etish.