506-modda · VI bo'lim · Ayrim toifadagi xodimlar mehnatini huquqiy jihatdan tartibga solishning oʻziga xos xususiyatlari
Ish beruvchi boʻlgan mikrofirma xodimi ish beruvchi boʻlgan mikrofirmani yetti kalendar kun oldin yozma shaklda ogohlantirgan holda, mehnat shartnomasini oʻz tashabbusiga koʻra bekor qilishga haqli.
Ish beruvchi boʻlgan mikrofirma oʻz xodimi bilan tuzilgan mehnat shartnomasini ushbu Kodeksda nazarda tutilgan asoslardan tashqari mehnat shartnomasida nazarda tutilgan asoslarga koʻra bekor qilishga haqli.
Ish beruvchi boʻlgan mikrofirma xodimi bilan tuzilgan mehnat shartnomasida sodir etilganligi uchun mehnat shartnomasini ushbu Kodeks 161-moddasi ikkinchi qismining 5-bandiga muvofiq bekor qilishga yoʻl qoʻyiladigan mehnat majburiyatlarining bir marta qoʻpol ravishda buzilishlari roʻyxati nazarda tutilishi mumkin.
Ish beruvchi boʻlgan mikrofirma xodimini mehnat shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisida ogohlantirish muddatlari, shuningdek mehnat shartnomasi bekor qilinganda toʻlanadigan ishdan boʻshatish nafaqasini hamda boshqa kompensatsiya toʻlovlarini toʻlash hollari va miqdorlari mehnat shartnomasida belgilanadi, agar ular belgilanmagan boʻlsa, xodimlarga ushbu Kodeks hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan umumiy kafolatlar tatbiq etiladi.
1. Ushbu modda ish beruvchi-mikrofirmalarda mehnat shartnomasini bekor qilishning alohida tartibini belgilaydi, bu tartib-taomillarni soddalashtiradi va shartnomaning o‘zida kengroq kelishuvga erishish imkonini beradi, biroq MKning umumiy kafolatlariga majburiy rioya qilinadi.
Mikrofirmalar xodimlari uchun ogohlantirish muddati - 7 kalendar kun (160-modda bo‘yicha umumiy 14 kun o‘rniga). Muddat ish beruvchi arizani olgan kunning ertasidan boshlab hisoblanadi. Bu 506-moddada aniq ko‘rsatilgan va 160-moddada istisno sifatida keltirilgan maxsus qoida hisoblanadi.
Ish beruvchi bo‘lgan mikrofirma xodimi ish beruvchi bo‘lgan mikrofirmani yozma shaklda ogohlantirishi kerak. Ogohlantirish muddatini qisqartirish, ogohlantirish nazarda tutilgan arizani amal qilish muddati, ushbu ogohlantirishga asosan mehnat shartnomani bekor qilishni rasmiylashtirish MK 160, 170 va boshqa moddalariga asosan amalga oshiriladi.
Shu bilan birga, amaliyotda ko‘p uchraydigan ishdan bo‘shatishning ertaroq sanasi kelishilgan taqdirda ham, huquqiy asos taraflarning kelishuvi Masalan, MKning 3-8-moddalarida ko‘rsatilgan yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni va ular bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solishning asosiy prinsiplarini yoki MKning 16-17-moddalarida belgilangan xodimning ahvolini MK va mehnat to‘g‘risidagi boshqa qonun hujjatlariga nisbatan yomonlashtirishga yo‘l qo‘ymaydigan umumiy qoida amal qilinishi saqlanadi bunday shartlar o‘z-o‘zidan haqiqiy bo‘lmaydi.
Ish beruvchi bo‘lgan mikrofirma o‘z xodimi bilan tuzilgan mehnat shartnomasini MKda nazarda tutilgan asoslardan tashqari mehnat shartnomasida nazarda tutilgan asoslarga ko‘ra bekor qilishga misol sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
ko‘rsatkichlariga erisha olmaslik (ko‘rsatkichlarni aniq belgilagan holda);
vazifalarini belgilangan muddat ichida bajara olmaslik (vazifa va muddatini aniq ko‘rsatgan holda).
Shuningdek, mikrofirma ish beruvchisi xodimi mehnat shartnomasini ushbu mehnat shartnomada ko‘rsatilgan asoslarga ko‘ra bekor qilingan taqdirda ham asoslanganlik va tartib-qoidalarga rioya qilish majburiyatiga rioya etilishi kerak. Ish beruvchining tashabbusi bilan ishdan bo‘shatish asoslangan bo‘lishi (161-modda), xodimning aybi bilan bog‘liq asoslariga ko‘ra esa intizomiy tartib-qoida va muddatlarga rioya etilishi (161-modda intizomiy javobgarlik to‘g‘risidagi bob bilan bog‘liq holda) shart.
Rasmiylashtirish buyruq bilan, ishdan bo‘shatish sanasi va barcha hujjatlar ko‘rsatilgan holda (170-modda) amalga oshiriladi, hisob-kitob va nusxalarni berish esa 172-173-moddalar asosida bajariladi.
3. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismiga ko‘ra mikrofirma ish beruvchisi bilan xodimi o‘rtasida tuzilgan mehnat shartnomasida 161-modda ikkinchi qismining 5-bandiga binoan ishdan bo‘shatishga asos bo‘ladigan bir martalik qo‘pol qoidabuzarliklarni bevosita sanab o‘tish imkonini beradi.
Bu mikrofirmalar uchun juda muhim, ayniqsa ular ichki hujjatlardan voz kechgan bo‘lsa. MKning 162-moddaga muvofiq, bunday huquqbuzarliklar ro‘yxati ichki mehnat tartibi qoidalari yoki mehnat shartnomasida (MKda nazarda tutilgan hollarda) belgilanadi. Mikrofirmalar uchun aynan MKda nazarda tutilgan hol - 506-modda amal qiladi. Ro‘yxat qilmishning og‘irligi va uning oqibatlarini hisobga olgan holda tuzilishi lozim.
Huquqni qo‘llash amaliyotida ishdan bo‘shatish asoslarini detallashtirishga alohida e’tibor beriladi. Mehnat shartnomasida mustahkamlab qo‘yiladigan ta’riflar nihoyatda aniq bo‘lishi va xolisona tekshirish mumkin bo‘lishi kerak. Masalan, shartnomani bekor qilish uchun asos sifatida progulni kiritishda uning parametrlarini aniq belgilash kerak (masalan, to‘liq ish kuni davomida yoki uzrli sabablarsiz ketma-ket uch soatdan ortiq ish joyida bo‘lmaslik).
Shunga o‘xshash yondashuv sirni oshkor qilish bilan bog‘liq ta’riflarga ham talab qilinadi. Gap aynan qanday ma’lumotlar (tijorat siri, shaxsiy ma’lumotlar, xizmat ma’lumotlari) haqida ketayotganini ko‘rsatish va tegishli me’yoriy hujjatlarga yoki ish beruvchining ichki qoidalariga havola qilish muhimdir.
Mehnatni muhofaza qilish talablarining buzilishiga kelsak, ishdan bo‘shatishning qonuniyligi uchun buzilishi qo‘pol deb hisoblanadigan aniq qoidalarni belgilash va bunday buzilish keltirib chiqargan yoki keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan oqibatlarni tavsiflash kerak.
Bunday aniqliklarning yo‘qligi sudda ishdan bo‘shatishni noqonuniy deb topish xavfini keltirib chiqaradi, chunki sudlar mehnat shartnomasi shartlarini aniq belgilash va xodim uchun oqibatlarni oldindan aytib berish zarurligidan kelib chiqadilar.
4. Sharhlanayotgan moddaning to‘rtinchi qismi mikrofirmalarda yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarning soddalashtirilgan hamda taraflar uchun o‘zaro manfaatli shartlarni kiritishga huquq beradi.
Masalan, MKning 165-moddasida ish beruvchining tashabbusiga ko‘ra xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilish niyati haqida yozma ogohlantirishning muddatlari belgilangan bo‘lib, mikrofirma ish beruvchisi xodim bilan tuziladigan mehnat shartnomasida ushbu ogohlantirish muddatlarini o‘zaro kelishuvga ko‘ra belgilashi mumkin, ya’ni ogohlantirish muddalarini kamaytirishi yoki ko‘paytirishi mumkin.
MKning umumiy normasiga ko‘ra mehnat shartnomasi bekor qilinganda xodimga ishdan bo‘shatish nafaqasini to‘lash hollari va miqdori MKning 173-moddasida nazarda tutilgan bo‘lib, mikrofirma ish beruvchisi xodim bilan tuziladigan mehnat shartnomasida ushbu ishdan bo‘shatish nafaqasini to‘lash hollari va miqdorlarini belgilashi mumkin. Ya’ni taraflar o‘zaro kelishuvga ko‘ra ishdan bo‘shatish nafaqasini to‘lash hollarini va miqdorlarini MKning 173-moddasida ko‘rsatilgandan ko‘ra kamaytirish yoki ko‘paytirish mumkin bo‘ladi.
Ish beruvchi bo‘lgan mikrofirma xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilinganda to‘lanadigan boshqa kompensatsiya to‘lovlari deganda MKning 172-moddasida nazarda tutilgan kompensatsiya to‘lovlarini tushunish mumkin. Ya’ni, mehnat shartnomasi bekor qilinganda xodimga:
foydalanilmagan barcha asosiy va qo‘shimcha ta’tillar uchun kompensatsiyalarni;
agar mehnat to‘g‘risidagi qonunchilikda yoki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda yoxud mehnat shartnomasida boshqa to‘lovlarni to‘lash nazarda tutilgan bo‘lsa, ushbu to‘lovlarni;
xodimni mehnat shartnomasi bekor qilinishi to‘g‘risida ogohlantirishning MKning 165-moddasida nazarda tutilgan muddati mutanosib pulli kompensatsiya bilan almashtirilgan taqdirda mehnat shartnomasi ish beruvchining tashabbusiga ko‘ra bekor qilinganda ish beruvchi xodimga tegishli kompensatsiyani to‘lashi shart.
Mikrofirma ish beruvchisi xodim bilan tuziladigan mehnat shartnomasida MKning 172-moddasida ko‘rsatilgan ushbu kompensatsiya to‘lovlarini o‘zaro kelishuvga ko‘ra kamaytirish yoki ko‘paytirish mumkin bo‘ladi. Masalan, MKning 165-moddasida belgilangan ogohlantirish muddatlari kamaytirilsa, ushbu ogohlantirishni kompensatsiyaga almashtirilganda uning miqdori ham kamayadi yoki undan ham kamaytirish mumkin.
Mehnat shartnomada ushbu umumiy tartibdan farq qiladigan normalarni kiritish xodimning roziligi bilan amalga oshiriladi. MKning prinsiplariga muvofiq bo‘lishi shart.
Agar yuqoridagi ogohlantirish muddatlari, shuningdek mehnat shartnomasi bekor qilinganda to‘lanadigan ishdan bo‘shatish nafaqasini hamda boshqa kompensatsiya to‘lovlarini to‘lash hollari va miqdorlari mehnat shartnomasida belgilanmagan bo‘lsa, xodimlarga MK hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda nazarda tutilgan umumiy kafolatlar tatbiq etiladi.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi