1. Bu norma faqat uy ishchilariga taalluqli boʻlib, uy ishchisi mehnat shartnomasini oʻz tashabbusiga koʻra bekor qilishga haqli. Buning uchun asosli sabab koʻrsatishi shart emas, bu uning shaxsiy xohishiga bogʻliq.

Mehnat shartnomasini bekor qilish uchun uy ishchisi ish beruvchi boʻlgan jismoniy shaxsni oldindan yozma shaklda ogohlantirishi shart. Ogʻzaki ogohlantirish yetarli hisoblanmaydi, shuning uchun xabarnoma yozma ravishda (masalan, ariza yoki ogohlantirish xati shaklida) taqdim etilishi kerak.

Ogohlantirish muddati kamida yetti kalendar kun etib belgilangan. Bu shuni anglatadiki, uy ishchisi mehnat shartnomasini bekor qilish niyatida ekani haqida ish beruvchini kamida yetti kalendar kun oldin xabardor qilishi lozim. Bu muddat ish beruvchiga yangi ishchi topish yoki mehnat jarayonini qayta tashkil etish uchun yetarli vaqt berish maqsadida belgilangan.

Ariza ish beruvchiga taqdim etiladi va uni qabul qilgani haqida imzo yoki boshqa tasdiqni olish maqsadga muvofiq. Agar buni imkoni boʻlmasa, xabardor qilinganini isbotlash uchun boshqa usullardan (masalan, xat joʻnatish, pochta kvitantsiyasi bilan) foydalanish mumkin.

Yetti kalendar kunlik ogohlantirish muddati tugaganidan soʻng, mehnat shartnoma bekor boʻladi.

2. Uy ishchisining tashabbusiga koʻra mehnat shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisidagi yetti kalendar kunlik ogohlantirish muddati uy ishchisi va ish beruvchi boʻlgan jismoniy shaxs oʻrtasidagi kelishuvga koʻra qisqartirilishi mumkin.

Ushbu kelishuv uy ishchisining arizasida koʻrsatilishi va bunga ish beruvchi oʻzining roziligini bildirgan munosabati boʻlishi kifoya boʻladi.

3. MKda ish beruvchi tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish uchun aniq asoslari belgilangan (MK 161-moddasi sharhiga qarang).

Uy ishchisi bilan tuzilgan mehnat shartnomani bekor qilishda ushbu asoslardan tashqari, ish beruvchi boʻlgan jismoniy shaxs mehnat shartnomasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha uy ishchisi bilan mehnat shartnomasini bekor qilishi mumkin.

Bunda, jismoniy shaxs (yaʼni, uy egasi boʻlgan ish beruvchi) va uy ishchisi oʻrtasida tuzilgan mehnat shartnomasining oʻzida tomonlar mehnat shartnomasini bekor qilish uchun qoʻshimcha asoslarni kelishib olishlari mumkinligi nazarda tutiladi.

Uy ishchisi (masalan, enaga, farrosh, bogʻbon, haydovchi) bilan mehnat munosabatlari koʻpincha shaxsiy va ishonchga asoslanadi. Baʼzida ish beruvchi uchun MKda nazarda tutilmagan, ammo uy sharoiti va shaxsiy talablar bilan bogʻliq boʻlgan sabablar (masalan, ishonchni yoʻqotish, shaxsiy mos kelmaslik, oilaviy vaziyatning oʻzgarishi) mehnat munosabatlarini davom ettirishga toʻsqinlik qilishi mumkin.

Agar tomonlar mehnat shartnomasida qoʻshimcha bekor qilish asoslarini kelishgan boʻlsa, bu ularning oʻzaro ixtiyoriy roziligini aks ettiradi.

Mehnat shartnomasida koʻrsatilgan qoʻshimcha asoslar imkon qadar aniq va tushunarli boʻlishi kerak. Umumiy yoki noaniq taʼriflar keyinchalik nizolarga sabab boʻlishi mumkin.

Garchi mehnat shartnomada qoʻshimcha asoslar belgilanishi mumkin boʻlsa-da, bu MKning asosiy kafolatlarini buzadigan yoki xodimning huquqlarini yomonlashtiradigan shartlarni kiritishga ruxsat bermaydi. Har qanday shartnoma sharti qonunchilik normalariga zid boʻlmasligi kerak. Nizoli holatlarda, mehnat shartnomasining shartlari va ularning qonunchilikka muvofiqligi sud tomonidan koʻrib chiqilishi mumkin.

MISOL

Uy ishchisi bir oilada enaga boʻlib ishlaydi. Mehnat shartnomasida quyidagicha band kiritilgan:

"Ish beruvchi (jismoniy shaxs) enaganing bolalarga nisbatan oʻz majburiyatlarini lozim darajada bajarmaganligi yoki oilaviy qadriyatlarga zid xatti-harakatlari (masalan, oilaga tegishli shaxsiy maʼlumotlarni uchinchi shaxslarga oshkor etish, oilada ishonchni yoʻqotishga sabab boʻladigan holatlar) aniqlangan taqdirda, ushbu holatlar MKda intizomiy jazo sifatida nazarda tutilmagan boʻlsa ham, mehnat shartnomasini bekor qilishga haqlidir."

Ushbu misol boʻyicha bir kuni ota-onalar enaganing ularning ruxsatisiz bolalarning suratlarini ijtimoiy tarmoqlarga joylashtirganini bilib qolishdi. Bu holat, odatda, MKda ishdan boʻshatish uchun aniq asos sifatida keltirilmagan boʻlishi mumkin. Ammo shartnomada koʻrsatilgan "oilaviy qadriyatlarga zid xatti-harakatlar" yoki "oilada ishonchni yoʻqotishga sabab boʻladigan holatlar" bandiga asoslanib, ish beruvchi (ota-ona) enaga bilan mehnat shartnomasini bekor qilishi mumkin.

4. MKning 162-moddasida xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilishga olib kelishi mumkin boʻlgan mehnat majburiyatlarining bir marta qoʻpol ravishda buzilishlari roʻyxati belgilanadigan hujjatlar koʻrsatilgan. Unga koʻra MKda nazarda tutilgan hollarda xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi mehnat shartnomasida koʻrsatilishi belgilangan.

MKning 518-moddasi toʻrtinchi qismida uy ishchisi bilan tuzilgan mehnat shartnomasida sodir etilganligi uchun mehnat shartnomasini MK 161-moddasi ikkinchi qismining 5-bandiga muvofiq bekor qilishga yoʻl qoʻyiladigan mehnat majburiyatlarining bir marta qoʻpol ravishda buzilishlari roʻyxati nazarda tutilishi mumkinligi koʻrsatilgan.

Chunki uy ishchisini ish beruvchisi boʻlgan jismoniy shaxs uchun Ichki mehnat tartib qoidalarini tuzish majburiyati ham mavjud emas va soddalashtirilgan mehnat munosabatlari mavjud.

Uy ishchisi bilan tuzilgan mehnat shartnomada mehnat majburiyatlarining bir marta qoʻpol ravishda buzilishlari roʻyxatini belgilashda MKning 162-moddasi ikkinchi qismi talabi boʻyicha nojoʻya xatti-harakatning ogʻir-yengilligidan hamda bunday nojoʻya xatti-harakat keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan oqibatlardan kelib chiqish lozim (MKning 162-moddasi sharhiga qarang).

5. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismida uy ishchisining ish beruvchi boʻlgan jismoniy shaxs vafot etganda mehnat shartnomasini avtomatik ravishda jismoniy shaxsning vafotidan keyingi kunda bekor boʻlishi mumkinligini belgilaydi.

Mazkur holatda mehnat shartnomasi bekor qilinganligi ish beruvchini vafot etganligini tasdiqlovchi hujjatlar (oʻlim toʻgʻrisidagi guvohnoma va boshqa) asos boʻladi.

6. Agar ish beruvchi boʻlgan jismoniy shaxs vafot etganligi munosabati bilan uy ishchisi bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilingan taqdirda, mehnat shartnomasi bekor qilinganligi bilan bogʻliq boʻlgan barcha toʻlovlar (masalan, ish haqi, foydalanilmagan taʼtil kompensatsiya va boshqa) ish beruvchi boʻlgan jismoniy shaxsning merosxoʻrlariga regress tartibida talablar yuborishga haqli boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligining Bandlikka koʻmaklashish davlat jamgʻarmasining hisobidan amalga oshiriladi.

Bandlikka koʻmaklashish davlat jamgʻarmasi bu toʻlovlarni amalga oshirgandan soʻng, ushbu mablagʻlarni ish beruvchi boʻlgan jismoniy shaxsning merosxoʻrlaridan regress tartibida talab qilish huquqiga ega boʻladi. "Regress" soʻzi bu yerda shuni anglatadiki, jamgʻarma birinchi navbatda uy ishchisiga toʻlovni amalga oshiradi, keyin esa bu toʻlangan summani merosxoʻrlardan undirib oladi.

Uy ishchisining merosxoʻrlar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri munosabatda boʻlishi va toʻlovlarni ulardan talab qilishi koʻpincha huquqiy va amaliy qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Davlat jamgʻarmasining aralashuvi bu jarayonni soddalashtiradi.

Ish beruvchining majburiyatlari uning merosxoʻrlariga oʻtishi tabiiydir. Regress tartibi merosxoʻrlarning vafot etgan shaxsning mehnat majburiyatlari boʻyicha javobgarligini taʼminlaydi.

7. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 14 noyabrdagi “Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksini amalga oshirishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 758-son qarori bilan tasdiqlangan uy ishchisi bilan tuziladigan mehnat shartnomasining namunaviy shaklida uy ishchisini mehnat shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisida ogohlantirish muddatlari, shuningdek mehnat shartnomasi bekor qilinganda ishdan boʻshatish nafaqasini hamda boshqa kompensatsiya toʻlovlarini toʻlash hollari va miqdorlari koʻrsatilgan boʻlib, ushbu namunaviy shakl belgilangan barcha bandlar toʻldirilganda, ushbu masalalarda ham kelishuvga erishilgan hisoblanadi.

Agar mehnat shartnomada ular belgilanmagan boʻlsa, uy ishchilariga MKda nazarda tutilgan umumiy kafolatlar tatbiq etiladi.

8. Uy ishchisi bilan mehnat shartnomasini bekor qilganda mehnat shartnomasi bekor qilingan kundan eʼtiboran uch ish kunidan kechiktirmay bu haqda ish beruvchi boʻlgan jismoniy shaxsning yashash joyidagi davlat soliq xizmati organini yozma shaklda xabardor qilish uy ishchisining ish beruvchisi boʻlgan jismoniy shaxsning majburiyati hisoblanadi.

Soliq organlari mehnat shartnomani roʻyxatga olganligi sababli mehnat shartnoma bekor qilinganda, uy ishchisi soliq organlarining tegishli bazadan chiqariladi.