509-modda · VI bo'lim · Ayrim toifadagi xodimlar mehnatini huquqiy jihatdan tartibga solishning oʻziga xos xususiyatlari
Ish rejimi, dam olish kunlarini va yillik mehnat taʼtillarini berish tartibi xodim bilan yakka tartibdagi tadbirkor oʻrtasidagi kelishuvga koʻra belgilanadi. Bunda ish haftasining davomiyligi ushbu Kodeksda belgilanganidan koʻproq, yillik mehnat taʼtilining davomiyligi esa qisqaroq boʻlishi mumkin emas.
Mazkur moddada yakka tartibdagi tadbirkorda mehnat va dam olish rejimini belgilashning shartnomaviy modeli mustahkamlangan: ish rejimi, dam olish kunlari va yillik taʼtillarni berish tartibi taraflarning kelishuvi bilan shakllantiriladi, biroq bunday kelishuv MKning imperativ kafolatlari bilan cheklangan. Bu shuni anglatadiki, ish vaqti va dam olish vaqti hamda taʼtillarni belgilashda umumiy qoidalarga rioya qilgan holda yoʻl qoʻyiladi: ish haftasi meʼyordan oshmasligi, yillik taʼtil esa MKda belgilangan eng kam miqdordan qisqaroq boʻlishi mumkin emas.
Chunonchi, ish vaqti boʻyicha chegara ish vaqti toʻgʻrisidagi 13-bobning umumiy normalari bilan belgilanadi: normal davomiylik - besh yoki olti kunlik haftadan qatʼi nazar, haftasiga qirq soatdan oshmasligi kerak. Ushbu haftalik norma doirasida kunlik (smenali) ishning davomiyligiga cheklovlar amal qiladi: olti kunlik ishda - 7 soatgacha, besh kunlik ishda - 8 soatgacha, agar ayrim toifalar uchun maxsus qoidalardan boshqacha tartib kelib chiqmasa. Ushbu koʻrsatmalar pasaytirilmaydigan standart boʻlib, YATT va xodimning kelishuvi undan chetga chiqishga haqli emas.
Ish vaqti rejimi tuzilishi nafaqat ish haftasining turi va smenalarning davomiyligini, balki ishning boshlanishi yoki tugashi tartibini, tanaffuslarni, ish va ishlanmaydigan kunlarning almashinuvini, smenalar sonini va almashinuv ketma-ketligini ham qamrab oladi. Umumiy rejimda bu ichki hujjatlar (smena grafiklari) bilan mustahkamlanadi.
Ichki hujjatlar odatda mavjud boʻlmagan YaTTda bu masalalar mehnat shartnomasining oʻziga koʻchiriladi, bunga bevosita 191-moddada yoʻl qoʻyiladi. Amalda bu shartnomani individual rejimning asosiy tartibga soluvchisiga aylantiradi.
Haftalik uzluksiz dam olish huquqi ham shartnoma bilan kamaytirilishi mumkin emas: besh kunlik haftada ikkita dam olish kuni, olti kunlik haftada - bitta dam olish kuni beriladi; yakshanba umumiy dam olish kuni hisoblanadi, besh kunlikdagi ikkinchi dam olish kuni esa jamoaviy (YATT uchun - shartnomaviy) tartib yoki jadval bilan belgilanadi. Uzluksiz ishlab chiqarishlar va vaxta sxemalari uchun dam olish kunlarini navbatma-navbat berishga yoʻl qoʻyiladi, ammo haftalik dam olish kafolatining oʻzi saqlanib qoladi (MKning 14-bobi sharhiga qarang).
Tungi vaqt soat 22:00 dan 6:00 gacha boʻlgan vaqt deb belgilangan. Agar smenaning kamida yarmi tungi vaqtga toʻgʻri kelsa, tungi vaqtdagi ishning davomiyligi keyinchalik ishlanmasdan bir soatga qisqartirilishi kerak, Kodeksda toʻgʻridan-toʻgʻri nazarda tutilgan hollar bundan mustasno (shundoq ham qisqartirilgan normadagi xodimlar, maxsus tungi smenalar va boshqalar). Bu cheklovlar YaTTda shaxsiy grafikni tuzishda hisobga olinadi va shartnoma bilan bartaraf etilishi mumkin emas. (MKning 188-moddasi sharhiga qarang).
YATT modelida ish vaqtidan tashqari ish umumiy MK qoidalariga boʻysunadi. U xodimning roziligiga rioya qilgan holda (ish vaqtidan tashqari ishlar toʻgʻrisidagi moddada sanab oʻtilgan kamdan-kam istisnolardan tashqari) va ikki baravardan kam boʻlmagan miqdorda haq toʻlagan holda yoki oshirilgan haqni xodimning tanloviga koʻra ekvivalent dam olish vaqtiga almashtirgan holda ish vaqtining belgilangan davomiyligidan ortiq boʻlishi mumkin.
Bundan tashqari, qatʼiy chegaralar mavjud, ketma-ket ikki kun davomida 4 soatdan koʻp emas (noqulay sharoitli ishlarda - kuniga 2 soat) va yiliga 120 soatdan koʻp emas. Ushbu doiralar YaTTning shartnomaviy rejimi va ish vaqtini hisobga olishda belgilanishi kerak (MKning 189-190-moddalari).
Yillik mehnat taʼtillarni berish tartibi tomonlarning kelishuvi bilan belgilanadi, biroq har qanday shartnomaviy kelishuvda yillik asosiy taʼtilning davomiyligi boʻyicha eng kam muddati MKning 217-moddasiga muvofiq 21 kalendar kunni tashkil etadi. Taʼtilni qismlarga boʻlishga yoʻl qoʻyiladi, biroq qismlardan hech boʻlmaganda bittasi 14 kalendar kundan kam boʻlmasligi kerak; koʻchirish va uzaytirish taʼtillar toʻgʻrisidagi bob normalari bilan tartibga solinadi, shuningdek shartnoma bilan YaTTda qisqartirilishi mumkin emas.
YaTTning shartnomaviy modelida dam olish va ishlanmaydigan bayram kunlarida ishlash faqat istisnolar doirasida va tartib-taomilga rioya etilgan taqdirda mumkin, toʻlov - ikki baravardan kam boʻlmagan miqdorda. Agar jadval boʻyicha dam olish kunlari haftaning boshqa kunlarida berilsa (oʻzgaruvchi jadval), umumiy belgilangan dam olish kunlaridagi mehnatga odatdagi ish kuni sifatida bir baravar miqdorda haq toʻlanadi (MKning 263-moddasi shahriga qarang) Ushbu masalalar nizolarni oldini olish maqsadida shartnomada toʻgʻri aks ettirish muhim.
Shunday qilib, 509-modda YaTTda umumiy mehnat huquqiga muqobil boʻlgan alohida mehnat va dam olish rejimini yaratmaydi, balki faqat tartibga solish darajasini qayta taqsimlaydi.
Huquqni qoʻllash uchun bu shartnomaning puxta ishlab chiqilishi zarurligini anglatadi: ish haftasining turi, smenalar va tanaffuslar doirasi, tungi soatlarni hisobga olish, ish vaqtidan tashqari ish haqini hisobga olish va ularni kompensatsiya qilish mexanizmi, dam olish kunlari va taʼtillar berish tartibi - bularning barchasi YaTTning mehnat shartnomasida bevosita MKning 13-14-boblari normalariga havola qilingan holda aniq ifodalanishi kerak.