1. Agar jismoniy shaxslar oʻziga xizmat koʻrsatilishi va uy xoʻjaligini yuritishda yordamlashish maqsadida uy xizmatchilarini yollashni amalga oshirsa, ular ish beruvchi hisoblanadi. Yollangan jismoniy shaxslar esa uy ishchisi (xodim) hisoblanadi.

Ish beruvchi (jismoniy shaxs) bilan uy ishchisi oʻrtasida yozma shaklda mehnat shartnomasi tuzilishi shart, shunda yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar yuzaga kelishiga asos boʻladi.

Uy ishchisi bilan mehnat shartnomasini tuzishni bir qancha muhim jihatlari mavjud.

Yozma shartnomada ish beruvchi va uy ishchisining huquq va majburiyatlari, bajariladigan ishning turi (masalan, uyni tozalash, ovqat tayyorlash, bolalarga qarab turish), ish haqi miqdori, ish rejimi, dam olish kunlari, shartnomaning amal qilish muddati va boshqa muhim shartlar aniq koʻrsatiladi. Bu kelajakda kelishmovchiliklarning oldini oladi.

Agar taraflar oʻrtasida biron-bir kelishmovchilik yuzaga kelsa, yozma mehnat shartnomasi huquqiy asos boʻlib xizmat qiladi. Uning asosida mehnat nizolarini koʻrib chiquvchi organlarga (masalan, sudga) murojaat qilish mumkin.

Jismoniy shaxs tomonidan uy ishchisi bilan yozma mehnat shartnomasi tuzish – bu nafaqat qonun talabi, balki har ikki tomonning huquq va manfaatlarini himoya qilishning kafolatidir. Bu rasmiylashtirish ishchining ijtimoiy himoyasini taʼminlaydi va kelajakdagi ehtimoliy tushunmovchiliklarning oldini oladi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida umumiy qoidani uy ishchilariga nisbatan ham qoʻllanilishi koʻrsatilgan, yaʼni ishga qabul qilinayotgan uy ishchisi bilan taraflar kelishuviga koʻra nomuayyan muddatga mehnat shartnomasi yoki muddatli mehnat shartnomasi tuzilishi mumkin.

MKning 110-moddasiga asosan muddatli mehnat shartnomasi uch yildan koʻp boʻlmagan muayyan muddatga tuzilishi mumkin.

3. Mehnat shartnomasi tuzilguniga qadar uy ishchisi ish beruvchi boʻlgan jismoniy shaxs tomonidan mehnat shartlari toʻgʻrisida oldindan xabardor qilinishi kerak degan qoida uy ishchilarining huquqlarini himoya qilishga qaratilgan muhim talabdir. Bu talabning asosiy maqsadi — shaffoflikni taʼminlash va mehnat shartnomasi tuzilmasdan oldin taraflar oʻrtasidagi noaniqliklarni bartaraf etishdir.

Uy ishchisi oʻz vazifalari, ish haqi, ish rejimi, dam olish kunlari, ijtimoiy kafolatlar va boshqa muhim shartlar haqida toʻliq maʼlumotga ega boʻlishi kerak. Bu unga ishga kirishdan oldin ongli qaror qabul qilish imkonini beradi.

Agar barcha shartlar mehnat shartnomasi tuzilmasdan oldin aniq tushuntirilsa, keyinchalik ish beruvchi va ishchi oʻrtasida ish haqi, ish vaqti yoki boshqa masalalarda kelishmovchiliklar yuzaga kelish ehtimoli kamayadi.

Shaffoflik ish beruvchi va ishchi oʻrtasidagi oʻzaro ishonchni mustahkamlaydi. Ishchi oʻziga taklif etilayotgan ish sharoitlariga ishonch hosil qilishi mumkin.

Ish beruvchi uy ishchisiga mehnat shartnomasi tuzilguniga qadar quyidagi mehnat shartlari haqida xabardor qilishi kerak:

ishning turi va vazifalar: uy ishchisi bajarishi kerak boʻlgan asosiy vazifalar va ishning umumiy tavsifi;

ish haqi miqdori va toʻlash tartibi: ish haqining aniq miqdori, toʻlash muddatlari (masalan, har oyning maʼlum bir sanasi) va usuli (naqd pul, plastik karta orqali);

ish vaqti va dam olish vaqti: kunlik, haftalik ish vaqti, ish rejimining oʻziga xos xususiyatlari, dam olish kunlari va taʼtil muddati;

ish joyi: ish bajariladigan aniq manzil;

mehnat shartnomasining muddati: mehnat shartnomasi muddatli (aniq sanasi) yoki nomuayyan muddatli ekanligi.

Mehnat shartnomasi tuzilguniga qadar uy ishchisining mehnat shartlari toʻgʻrisida oldindan xabardor qilinishi — bu nafaqat qonuniy talab, balki adolatli va shaffof mehnat munosabatlarini qurishning asosiy tamoyilidir.

4. Uy ishchilarining mehnatini huquqiy jihatdan tartibga solishning oʻziga xos xususiyatlari biri uy ishchisi bilan mehnat shartnomasi uch nusxada tuziladi, ulardan biri ish beruvchi boʻlgan jismoniy shaxsning yashash joyidagi davlat soliq xizmati organiga taqdim etiladi, ikkinchisi ish beruvchida qoladi, uchinchisi esa xodimga beriladi.

Soliq organiga mehnat shartnoma taqdim etilganda, soliq organi tomonidan roʻyxatdan oʻtkaziladi va uy ishchisining daromad soligʻini hisoblanishi va undirishiga asos boʻladi.

5. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 14 noyabrdagi “Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksini amalga oshirishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 758-son qarori bilan Uy ishchisi bilan tuziladigan mehnat shartnomasining namunaviy shakli tasdiqlangan boʻlib, uy ishchilari bilan mehnat shartnomasi tuzishda MKning talablari hamda ushbu namunaviy shaklni inobatga olgan holda mehnat shartnoma tuzishi kerak.

6. Uy ishchisi bilan ish beruvchi oʻrtasidagi mehnat munosabatlarini rasmiylashtirish asosan mehnat shartnomasida mehnat shartlarini va boshqa muhim jihatlarni aks ettirish orqali amalga oshiriladi.

Boshqa huquqiy hujjatlar rasmiylashtirish talab etilmaydi (masalan, buyruqlar, ichki mehnat tartib qoidalari va boshqa).

Uy ishchisini oziq-ovqat va uy-joy bilan taʼminlash muhim hisoblanadi. Ish beruvchi va uy ishchisi oʻrtasidagi kelishuvga binoan uy ishchisiga oziq-ovqat va uy-joy berish majburiyati yuzaga kelsa, bu kelishuv mehnat shartnomasining ajralmas qismiga aylanishi shart. Yaʼni, bu shunchaki ogʻzaki kelishuv boʻlib qolmay, yuridik jihatdan mustahkamlangan, mehnat shartnomada aks ettirilgan majburiyatga aylanadi.

Mehnat shartnomasiga kiritilgan har qanday shart, jumladan, oziq-ovqat va uy-joy bilan taʼminlash, uy ishchisi uchun qoʻshimcha huquqiy kafolat boʻlib xizmat qiladi. Agar ish beruvchi bu shartga rioya qilmasa, uy ishchisi oʻz huquqlarini himoya qilish uchun qonuniy choralar koʻrishi mumkin.

Agar kelajakda oziq-ovqat yoki uy-joy bilan bogʻliq muammolar yuzaga kelsa, mehnat shartnomasidagi ushbu shart nizolarni hal qilishda asosiy hujjat boʻlib xizmat qiladi.

Bu shartning shartnomaga kiritilishi ish beruvchining uy ishchisiga nisbatan masʼuliyatini oshiradi va uning ijtimoiy himoyasini taʼminlashga xizmat qiladi.

Agar taraflar uy ishchisiga oziq-ovqat va uy-joy berishga kelishgan boʻlsa, mehnat shartnomasida quyidagilar aniq koʻrsatilishi lozim:

kuniga necha mahal ovqat berilishi (masalan, uch mahal);

oziq-ovqatning turi va sifatiga oid umumiy talablar;

ovqatlanish tartibi (masalan, ish beruvchining oilasi bilan birga yoki alohida);

uy-joyning joylashuvi (masalan, ish beruvchining uyida alohida xona yoki alohida turar joy);

uy-joyning sharoitlari (masalan, isitish, suv, elektr energiyasi taʼminoti);

uy-joydan foydalanish shartlari va qoidalari (masalan, mehmon qabul qilish, xonaning tozaligi).

uy-joy uchun toʻlovlar (agar mavjud boʻlsa, bunday holatlar odatda kam uchraydi, lekin aniqlashtirish muhim).

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston ratifikatsiya qilmagan, lekin uning tavsiyalari hisobga olingan Xalqaro Mehnat Tashkilotining Uy ishchilari toʻgʻrisidagi 189-sonli Konventsiyasi ishchilarning munosib mehnat sharoitlariga boʻlgan huquqini eʼtirof etadi.

Agar ish beruvchi va uy ishchisi oziq-ovqat va uy-joy bilan taʼminlash boʻyicha kelishuvga erishgan boʻlsa, bu shartni mehnat shartnomasiga kiritish, nafaqat qonuniy zarurat, balki taraflar oʻrtasidagi oʻzaro hurmat va ishonchning ham belgisidir.

7. Uy ishchilari bilan mehnat munosabatlarini rasmiylashtirishning oʻziga xos xususiyatlaridan biri bu soddalashtirilgan tartibning mavjudligi, yaʼni mehnat shartnomadan boshqa hujjatlarni rasmiylashtirish, shu jumladan buyruqlar (ishga qabul qilish va boshqa) shart emas.

Buning asosiy sababi — jismoniy shaxslarning yuridik shaxslar kabi keng miqyosli ish yuritish va hujjat aylanishi imkoniyatiga ega emasligidadir.

Davlat bu sohadagi mehnat munosabatlarini soddalashtirish va rasmiylashtirishni osonlashtirish maqsadida shunday tartibni joriy etgan. Bunda asosiy eʼtibor mehnat shartnomasining mavjudligi va uning roʻyxatdan oʻtkazilishiga qaratiladi, chunki aynan shu hujjat uy ishchisi va ish beruvchining huquq va majburiyatlarini belgilab beradi.

8. Garchi MKning 125-moddasida ish beruvchi ishga qabul qilish, boshqa ishga doimiy oʻtkazish va mehnat shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni mehnat daftarchasiga hamda “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat kompleksiga kiritishi shartligi belgilangan boʻlsada, ushbu norma uy ishchilariga nisbatan tatbiq etilmaydi, yaʼni uy ishchilariga mehnat daftarchalari yuritilmaydi.

Chunki yuqorida bayon etilganidek, uy ishchilari bilan mehnat munosabatlarini rasmiylashtirishning soddalashtirilgan tartibi qoʻllaniladi.