1. Ish kuni (smenasi) davomidagi tanaffuslar xodimlarga beriladigan dam olish huquqini roʻyobga chiqarilishining muhim shakllaridan sanaladi va nisbatan qisqa muddat davomida sarflangan kuch-quvvati oʻrnini tiklab olishiga imkon beradi. Shuni alohida qayd etish kerakki, ish kuni davomida beriladigan dam olish va ovqatlanish uchun vaqt ikkita maqsadga yoʻnaltirilgan boʻlib, birinchisi dam olish uchun, ikkinchisi ovqatlanish uchun.

Ish kuni bir kunlik ish vaqti tushuniladi, smena deganda sutka davomida uzliksiz ish joriy etilgan yoki bitta ish joyida ikki yoki undan ortiq almashinuv orqali ish jadvali bilan ish vaqti belgilangan ish usuli tushuniladi.

Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida ish beruvchi tomonidan xodimlarga dam olish va ovqatlanish uchun beriladigan dam olish va ovqatlanish uchun tanaffusning eng koʻpi va eng kam davomiyligi belgilanmoqda. Yaʼni, eng koʻpi ikki soat va eng kami esa oʻttiz daqiqa tashkil etadi va bu dam olishlar ish vaqtiga kiritilmaydi.

Odatda, ish kuni (smenasi) davomida beriladigan tanaffuslar, birinchidan odatda xodimlar jamoasi bor boʻlgan tashkilotlarda tuziladigan Ichki mehnat tartibi qoidalarida, ikkinchidan, ish beruvchi sifatida kichik va yakka tartibdagi tadbirkor, jismoniy shaxslar mehnat munosabatlarning tarafi boʻlganda xodim bilan tuziladigan mehnat shartnomasida belgilanadi.

MKning 296-moddasiga muvofiq, Ichki mehnat tartibi qoidalari mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq ishga qabul qilish va xodimlar bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilish tartibi, mehnat shartnomasi taraflarining huquqlari, majburiyatlari va javobgarligi, ish rejimi, dam olish vaqti, xodimlarga nisbatan qoʻllaniladigan imtiyozlar va jazo choralari, shuningdek ushbu ish beruvchida mehnat munosabatlarini tartibga solishga oid boshqa masalalarni tartibga soluvchi ichki hujjatdir. Har bir ish beruvchi oʻzi uchun mustaqil ravishda ichki mehnat tartibi qoidalarini ishlab chiqish vakolatiga ega.

2. Tashkilotning ichki mehnat tartibi qoidalarida dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus berish vaqti va uning aniq davomiyligi belgilanadi va bu ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi.

Agar ichki mehnat tartibi qoidalari boʻlmasa yoki ushbu hujjat bor, lekin belgilanmagan boʻlsa yoxud ayrim toifadagi xodimlar uchun alohida belgilash maqsadida (masalan, moslashuvchan ish rejimida) dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus berish vaqti va uning aniq davomiyligi xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi kelishuvga koʻra mehnat shartnomasida belgilanadi.

3. Dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus vaqti umuman barcha xodimlar uchun belgilanadigan boʻlsa, Ichki mehnat tartibi qoidalarida aniq vaqt davomiyligini belgilashning oʻzi kifoya. Masalan, “Tushlik – soat 13.00 dan 14.00 gacha”.

Ish sharoitiga koʻra, ichki mehnat tartibi qoidalarida tushlik tanaffus vaqtini belgilash mumkin boʻlmagan xodimlarga uning davomiyligi moddada belgilangandan kam boʻlishi mumkin emas, lekin ovqatlanishning boshlanish va tugash vaqti hamda joyi, tarkibiy boʻlinmalar, brigadalar va xodimlarning ayrim guruhlari uchun alohida belgilanishi mumkin, shu jumladan navbatchilik jadvaliga binoan.

MISOL

Bank muassasasida mijozlarga xizmat koʻrsatishni sifatini va uzluksizligini taʼminlash maqsadida ayrim xodimlarga tushlik vaqtini boshqa xodimlarga nisbatan boshqa vaqtda belgilashi mumkin.

4. Ish kuni yoki smena davomida dam olish vaqti va ovqatlanish uchun beriladigan tanaffuslar dam olish vaqti hisoblanib, xodimlar bunday vaqtdan oʻz ixtiyoriga koʻra foydalanadilar. Bu vaqtda ular ish joyidan chiqib ketishi mumkin.

MISOL

Ish beruvchi ish xonada xodimlarga ovqatlanishi uchun tegishli sharoit yaratib bergan boʻlsa ham, xodimlar bunday tanaffusdan oʻz ixtiyoriga koʻra foydalangan holda boshqa joyda ovqatlanib kelishi yoki umuman boshqa ishlar bilan shugʻullanishi mumkin. Mazkur vaqt mobaynida xodimga vazifa berish, undan ish joyida boʻlishini talab etish noqonuniy hisoblanadi va yuridik kuchga ega emas.

5. Odatda ish kunining (smenaning) davomiyligi sakkiz soatdan oshgan hollarda xodimlar uchun smena tashkil etiladi va ularning ish vaqti smena davomiyligiga qarab belgilanadi. Bunday holda ish vaqtini jamlab hisobga olish belgilanishi nazarda tutilgan boʻlib, xodimga dam olish va ovqatlanish uchun ikkita tanaffus berilishi kerak.

Bunday ishlar va smenalar jadvali albatta tashkilotning Ichki mehnat tartibi qoidalarida alohida jadval sifatida belgilanishi kerak.

Dam olish va ovqatlanish uchun tanaffuslar odatda tushlik vaqtida beriladi, agar ikkita ushbu tanaffus berilsa, ovqatlanish vaqtida (nonushta, tushlik, kechki ovqat va hakazo) beriladi.

6. Ish kuni davomida beriladigan qisqa muddatli (smenali) ishlarda ovqatlanish va ehtiyojlarini qondirib olish uchun 30 minutgacha intensivligi yuqori boʻlgan yoki tabiiy-iqlim sharoitlari, ishning oʻziga xos xususiyatlariga koʻra tanaffuslar ish vaqtiga kiradi va ushbu vaqt uchun ish haqi toʻlanadi.

Bunday qisqa muddatli tanaffuslar maqsadli boʻlgani va ish vaqti tarkibiga kiritilishi tufayli xodim bu vaqtdan oʻz xohishiga koʻra boshqa maqsadlarda foydalanishi mumkin emas yoki boshqacha qilib aytganda ushbu vaqt xodimning tasarrufida boʻlmaydi. Lekin bunday holda ham ish beruvchi xodimlar uchun dam olish va ovqat yeyish imkoniyatini taʼminlashi shart. Bunday ishlarning roʻyxati, shuningdek dam olish va ovqat yeyish uchun joylar Ichki mehnat tartib qoidalari bilan belgilanadi.

MISOL

Tibbiyot muassasalarda har xil tibbiy muolajalar yoki jarrohlik amaliyotlarini oʻtkazish zaruriyati boʻlishi va bu bir necha soatlar davom etishini inobatga olib, bunday tibbiyot xodimlari uchun dam olish va ovqatlanish uchun tanaffuslarni aniq vaqtini belgilamasdan, ish kuni yoki smena davomida umumiy davomiyligini belgilash mumkin.

7. Mazkur moddada qoʻshimcha ravishda qonunchilikda, sanitariya normalari va qoidalarida ayrim toifadagi xodimlarga dam olish va ovqatlanish uchun tanaffus berishning oʻziga xos xususiyatlari nazarda tutilishiga imkon yaratilgan.

XALQARO STANDARTLAR

2024 yil 2 oktyabrda Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingan XMTning Mehnat xavfsizligi va gigiyenasi hamda ishlab chiqarish muhiti toʻgʻrisidagi 155-sonli Konventsiyasining 5-moddasi (b)-bandida sogʻliqni saqlash maqsadida ish vaqtini moslashtirish va mehnatni tashkil etishni tartibga soladi. Garchi "tanaffus" soʻzi bevosita tilga olinmagan boʻlsa-da, ushbu modda ish vaqtini sogʻliq va xavfsizlik omili sifatida hisobga olishni talab etgan holda ogʻir yoki bir xil turdagi ishlar uchun, majburiy tanaffuslar bilan ish tartibini qonuniy belgilash uchun huquqiy asos yaratadi.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasining “Aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi toʻgʻrisida”gi Qonuni 5-moddasiga koʻra, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari davlat organlari hamda boshqa organlar, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan rioya etilishi shart boʻlgan aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi sohasidagi talablarni belgilaydigan hujjatlardir.

Sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari Oʻzbekiston Respublikasi Bosh davlat sanitariya vrachi tomonidan tasdiqlanadi.

Sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida majburiy tartibda huquqiy ekspertizadan oʻtkaziladi hamda ijobiy xulosa olinganidan keyin hisobga qoʻyiladi.

Sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari, agar hujjatlarning oʻzida kechroq muddat koʻrsatilmagan boʻlsa, rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Ushbu Qonunning 28-moddasiga koʻra, ish beruvchilar ishlab chiqarish binolariga va sanitariya-maishiy binolarga, ishlab chiqarish jarayonlariga, texnologik uskunalarga, ish joylarining tashkil etilishiga, xodimlarning mehnat qilish, dam olish tartibiga hamda xodimlarga maishiy xizmat koʻrsatilishiga doir sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga rioya etishi shart.