1.1. Ish kuni (smena) davomidagi qisqa muddatli tanaffuslar mehnatni muhofaza qilish, xodimlar salomatligini ishlab chiqarishning zararli taʼsiridan himoya qilish, kasb kasalliklari yuz berishining oldini olish maqsadlarida beriladi. Bunday ishlar, kasblar, ish joylari roʻyxati, tanaffus muddati, undan foydalanish tartibi ish beruvchi tomonidan xodimlar vakillik organi bilan kelishilgan xolda tasdiqlanadi.

Sharhlanayotgan moddaning qismiga binoan ish kuni (smena) davomidagi tanaffuslar mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari bilangina emas, balki ichki hujjatlar bilan ham belgilab qoʻyilishi mumkin. Bunday tanaffuslar mehnat shartnomasi shartlarida ham nazarda tutilishi mumkin.

1.2. Ish kuni (smena) davomida dam olish va ovqatlanish uchun tanaffusdan tashqari xodimlarga qonunchilikda, sanitariya normalari va qoidalarida yoki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda belgilangan, texnologiya hamda ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etish yoxud ushbu mehnat faoliyati turining oʻziga xos xususiyatlari bilan bogʻliq tanaffuslar beriladi.

Ish kuni mobaynida qoʻshimcha tanaffuslar belgilash uchun mehnat sharoiti noqulay va oʻziga xos boʻlgan, ogʻir va noqulay tabiiy-iqlim sharoitlaridagi ishlarni bajarish bilan band boʻlgan ayrim xodimlar uchun nazarda tutilgan sanitariya normalari talablari asos boʻladi.

Jumladan, Vazirlar Mahkamasining 2003 yil 4 noyabrdagi 482-son qaroriga binoan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasida avtobuslarda yoʻlovchilar tashishi xavfsizligini taʼminlashga doir” Talablarning 24-bandiga koʻra, “Shaharlararo-viloyatlararo va xalqaro yoʻnalishlarda, sayohat ekskursiya yoʻnalishlarda avtobuslar harakati jadvalida avtobusni har 1,5 soat boshqarishda keyin haydovchining kamida 15 minut yoxud 4,5 soat boshqarishdan keyin 45 minut dam olishi majburiy tarzda nazarda tutiladi”.

Shuningdek, sovuq ob-havo sharoitida ochiq maydonda ishlayotgan xodimlar isinib olishlari uchun, issiq tsexlarda ishlovchi xodimlar salqinlab, nafasini rostlab olish uchun, ogʻir yuklarni tashuvchi yukchilar jismoniy dam olishlari uchun qisqa muddatli (har soatda 5 minutgacha) tanaffuslar berilishi nazarda tutilishi mumkin.

OʻzR SanQvaM 0363-18-son “Fuqaro aviatsiyasi havo harakatini boshqarish dispetcherlarining mehnat sharoitlari va tashkilotiga quyiladigan sanitariya-gigiyenik talablar”ning 3.4 va 3.5-bandlariga muvofiq, videodispley terminali bilan jihozlangan dispetcherlik pulti ortida havo harakatini bevosita boshqaruvchi dispetcherlarga ikki soat uzluksiz ishlagandan soʻng kamida 15 daqiqalik belgilangan tanaffus beriladi. Tungi smenada ishlayotganda, havo harakatini boshqarish dispetcherlariga maxsus jihozlangan xonada bir soatlik dam olish imkoniyatini taʼminlash kerak. Bu dam olish odatda ish boshlanganidan 4 soat oʻtgach beriladi.

1.3. Ish kuni (smena) davomida dam olish va ovqatlanish uchun tanaffusdan tashqari xodimlarga yilning issiq yoki sovuq mavsumida ochiq havoda yoxud sovitilmaydigan yoki isitilmaydigan yopiq xonalarda ishlaydigan, shuningdek yuk ortish-tushirish ishlarida band boʻlgan shaxslar uchun maxsus tanaffuslar beriladi.

Ish beruvchi isitish, sovitish uchun asbob-uskunalar bilan jihozlangan va xodimlarning dam olishi uchun yaroqli boʻlgan xonalarni taʼminlashi shart. Bunday tanaffuslar taqdim etiladigan ishlarning roʻyxati, harorat koʻrsatkichlari, shuningdek ushbu tanaffuslarning davriyligi va davomiyligi ish oʻrinlarini mehnat sharoitlari hamda asbob-uskunalarning jarohatlash xavfi boʻyicha attestatsiyadan oʻtkazish asosida belgilanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi “Mehnat muhofazasi toʻgʻrisida”gi Qonuni 14-moddasiga muvofiq, ish oʻrinlarining mehnat sharoitlari boʻyicha attestatsiyasi mehnat sharoitlarining, ish oʻrinlaridagi mehnat jarayoni ogʻirligi va tigʻizligining hamda ularning jarohatlanish jihatidan xavfliligining mehnatni muhofaza qilish masalalari boʻyicha texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar va normativ-huquqiy hujjatlar talablariga muvofiqligini baholash, zararli ishlab chiqarish omilini va (yoki) xavfli ishlab chiqarish omilini aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan tadbirlar majmuidir.

Attestatsiyadan oʻtkazilishi lozim boʻlgan ish oʻrinlarida qoʻshimcha dam olish tanaffuslari berish masalasi ish joylarini mehnat sharoitlari boʻyicha attestatsiyadan oʻtkazish natijalari asosida hal etiladi. Agar attestatsiya jarayonida zararli yoki xavfli ishlab chiqarish omillari mavjudligi aniqlansa, ish beruvchi qoʻshimcha dam olish tanaffuslarini belgilashi, shuningdek qonun hujjatlarida koʻzda tutilgan boshqa kompensatsiyalar va imtiyozlarni taʼminlashi shart.

Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2006 yil 13 iyunda 1582-son bilan davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan “Yukchilar uchun yuk ortish-tushirish ishlaridagi xavfsizlik qoidalari”dagi yuklarni qoʻlda koʻchirish talablariga koʻra, chang chiqaradigan yuklarni tushirishda xodimlar koʻzoynak, respirator yoki gazniqobdan foydalanishlari shart. Ularga har bir soatlik ish davomida 10 daqiqalik dam olish (respirator yoki gazniqobni yechgan holda) berilishi va bu tanaffuslar ishlab chiqarish meʼyoriga kiritilishi lozim (734-band).

1.4. Ish kuni (smena) davomida dam olish va ovqatlanish uchun tanaffusdan tashqari xodimlarga bolani ovqatlantirish uchun ham tanaffuslar beriladi.

Mazkur qoidaning aniq shartlari MKning 407-moddada belgilangan boʻlib, unga muvofiq, ikki yoshga toʻlmagan bolaning ota-onasiga (vasiyga), dam olish va ovqatlanish uchun beriladigan tanaffusdan tashqari, bolani ovqatlantirish uchun qoʻshimcha tanaffuslar beriladi. Bu tanaffuslar kamida har uch soatda bir marta har biri oʻttiz minutdan kam boʻlmagan muddat bilan beriladi. Ikki yoshga toʻlmagan ikki va undan ortiq bolasi boʻlgan taqdirda, tanaffusning muddati kamida bir soat qilib belgilanadi.

Bolani ovqatlantirish uchun beriladigan tanaffuslar ish vaqtiga kiritiladi va oʻrtacha oylik ish haqi hisobi boʻyicha haq toʻlanadi.

Bolasi bor ayolning xohishiga koʻra, bolani ovqatlantirish uchun beriladigan tanaffuslar dam olish va ovqatlanish uchun belgilangan tanaffusga qoʻshib berilishi yoki umumlashtirilib, ish kunining (ish smenasining) boshiga yoki oxiriga koʻchirilib, ish kuni (ish smenasi) shunga yarasha qisqartirilishi mumkin.

Bu tanaffuslarning aniq muddati va ularni berish tartibi jamoa shartnomasida, agar u tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi va kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi bilan kelishib belgilab qoʻyiladi.

2. Ish kuni (smenasi) davomida qisqa muddatli tanaffuslar mehnatni muhofaza qilish, xodimlar salomatligini ishlab chiqarishning zararli taʼsiridan himoya qilish, kasb kasalliklari yuz berishning oldini olish maqsadida beriladi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonuni 5-moddasida xodimning hayoti va sogʻligʻi ustuvorligini taʼminlash mehnatni muhofaza qilish sohasidagi davlat siyosatining asosiy yoʻnalishlari qatorida birinchi oʻringa qoʻyilgan. Shu sababli korxonalar va tashkilotlarda ishlab chiqarish muhiti omillarining zararliligi va xavfliligi, mehnat jarayonining ogʻirligi va tigʻizligi koʻrsatkichlari boʻyicha sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari ish beruvchilar uchun majburiy ijro etilishi belgilangan.

Shuningdek, bolani ovqatlantirish bilan bogʻliq tanaffuslar mazkur kodeksni oʻzida tartibga solingan.

MK bilan ish beruvchi tomonidan beriladigan va qonunchilik asosida belgilangan dam olish uchun qisqa muddatli tanaffuslar ish vaqtiga kiritilishi ular uchun mutanosib ravishda oʻrtacha ish haqi toʻlanishi nazarda tutilgan. Shu bilan birga, bunday qisqa muddatli tanaffuslar maqsadli boʻlgani va ish vaqti tarkibiga kiritilishi tufayli xodim bu vaqtdan oʻz xohishiga koʻra boshqa maqsadlarda, yaʼni oʻzi bilganicha foydalanishi mumkin emas.

Tanaffus bermaslik, shuningdek haq toʻlashdan bosh tortish mehnat toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzish sifatida baholanishi va ish beruvchining mansabdor shaxsiga maʼmuriy javobgarlik qoʻllanilgan holda jarima solinishiga olib kelishi mumkin.

3. Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda xodimlarga ish kuni davomida ish vaqtiga kiritiladigan yoki kiritilmaydigan boshqa tanaffuslar berish nazarda tutilishi mumkin. MKning 10-moddasiga muvofiq, mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik ushbu Kodeksdan hamda yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni va ular bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir. Masalan, jamoa kelishuvlar va jamoa shartnomalarda, korxonaning boshqa ichki tartibda qabul qilingan hujjatlarda ish kuni (smena) davomida qisqa muddatli tanaffuslar beriladigan ishlar, kasblar, ish joylari roʻyxati, tanaffus muddatlari, undan foydalanish tartibi belgilanishi mumkin.

XALQARO STANDARTLAR

XMTning Majburiy mehnatni tugatish toʻgʻrisidagi 105-sonli Konventsiya aʼzo davlatlarga majburiy mehnatni siyosiy taʼsir oʻtkazish, jazolash, majburiy mehnat safarbarligini amalga oshirish, mehnat intizomini saqlash, ish tashlashlar uchun jazo berish va kamsitish vositasi sifatida qoʻllashni bekor qilish va bunday usullardan foydalanmaslik majburiyatini yuklaydi.