1. Mazkur modda mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning amal qilish sohasini belgilab beradi.

Ushbu normaga koʻra mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarga va yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlarga nisbatan tatbiq etiladi.

Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning amal qilish sohasi deganda uni kimlarga nisbatan, qanday holatlarda qoʻllanilishini tushuniladi.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida yakka tartibdagi mehnat munosabatlariga taʼrif berilgan. Yakka tartibdagi mehnat munosabatlarining subʼyektlari xodim va ish beruvchi hisoblanadi.

Demak, yakka tartibdagi mehnat munosabatlari uchta turdagi hujjatlarda nazarda tutilgan boʻladi:

mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda (MK 10-modda sharhiga qarang);

mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda (MK 12-modda sharhiga qarang);

mehnat shartnomasida (MK 103-modda sharhiga qarang).

Bundan tashqari, yakka tartibdagi mehnat munosabatlari boʻlishi uchun xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi kelishuvga asoslangan boʻladi. Ushbu kelishuvga koʻra ish beruvchini majburiyati mehnat shartlarini taʼminlash va xodimni bajargan ishiga munosib haq toʻlash boʻlsa, xodim quyidagilarni bajarish majburiyatini oladi:

mehnat vazifasini shaxsan bajarish. Xodim oʻz mehnat vazifasini shaxsan, yaʼni oʻz kuchi va qobiliyati bilan bajarishi kerak. U oʻz vazifasini boshqa shaxsga yuklay olmaydi;

ichki mehnat tartibiga boʻysunish. Xodim ish beruvchi tomonidan belgilangan ichki mehnat tartibi qoidalariga rioya qilishi shart. Bu qoidalar ish vaqti, dam olish vaqti, mehnat intizomi va boshqa mehnat sharoitlarini belgilaydi.

3. MK xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi haqiqiy yakka tartibdagi mehnat munosabatlarini fuqarolik-huquqiy shartnomalar (masalan, pudrat, xizmat koʻrsatish shartnomasi) bilan yashirishni taqiqlaydi. Buning sababi shundaki, fuqarolik-huquqiy shartnomalar mehnat shartnomasiga nisbatan ish beruvchi uchun koʻproq imtiyozlar beradi va xodimning huquqlarini cheklaydi.

Xodim bilan ish beruvchi oʻrtasidagi yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni fuqarolik-huquqiy xususiyatga ega shartnomalar orqali tartibga solishni taqiqlashdan maqsad:

xodimlarning huquqlarini himoya qilish. Mehnat shartnomasi xodimlarga koʻplab huquqlar beradi, masalan, ish haqi, taʼtillar, ishdan boʻshatish kafolatlari va boshqalar. Fuqarolik-huquqiy shartnomalar bunday huquqlarni bermaydi;

ish beruvchining majburiyatlaridan qochishga yoʻl qoʻymaslik. Ish beruvchilar mehnat shartnomasi boʻyicha koʻplab majburiyatlarga ega (masalan, ish haqidan ijtimoiy soliqlarni toʻlash kabilar). Fuqarolik-huquqiy shartnomalar orqali ular bu majburiyatlardan qochishga urinishlari mumkin.

Agar nazorat qiluvchi organlar xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi fuqarolik-huquqiy shartnoma haqiqatda mehnat munosabatlarini yashirayotganini aniqlasa, ular ish beruvchiga mehnat shartnomasini tuzish va xodimga tegishli barcha toʻlovlarni toʻlash majburiyatini yuklashi mumkin. Bundan tashqari, ish beruvchiga maʼmuriy jarima ham qoʻllanilishi mumkin.

MISOL

Korxona har kuni ofisda ishlaydigan, ichki tartib qoidalariga rioya qiladigan va rahbariyatning koʻrsatmalarini bajaradigan shaxsni ishga oldi. Lekin u bilan mehnat shartnomasi oʻrniga xizmat koʻrsatish shartnomasini tuzdi. Bu holatda, agar tekshiruv oʻtkazilsa, shartnoma mehnat shartnomasi deb tan olinishi mumkin, chunki shaxsning ish faoliyati mehnat munosabatlariga xos belgilarga ega.

Tashkilot rahbari bilan jismoniy shaxslar oʻrtasida fuqarolik-huquqiy xususiyatga ega shartnoma tuzish umuman taqiqlanmagan, faqat ular oʻrtasida yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar vujudga kelgan taqdirda mumkin emas.

Agar tashkilot rahbari bilan jismoniy shaxslar oʻrtasida yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar vujudga kelmagan boʻlsa, unda fuqarolik-huquqiy xususiyatga ega shartnoma tuzish mumkin. Ushbu holatda ular oʻrtasidagi fuqarolik munosabatlari vujudga keladi va Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi va boshqa fuqarolik qonunchiligi bilan tartibga solinadi.

Muayyan ishlarni bajaradigan yoki bir martalik yoki davriy tusdagi xizmatlarni koʻrsatadigan shaxslar bilan fuqarolik-huquqiy xususiyatga ega shartnomalar tuzish mumkin. Bunga misol qilib pudrat shartnomasini koʻrsatish mumkin.

Pudrat shartnomasi boʻyicha bir tomon (pudratchi) boshqa tomonning (buyurtmachining) topshirigʻi boʻyicha muayyan ishlarni bajarish va uning natijasini buyurtmachiga belgilangan muddatda topshirish majburiyatini oladi. Buyurtmachi esa ish natijasini qabul qilish va toʻlash majburiyatini oladi. Bunday shartlarda, masalan, tashkilot veb-saytini ishlab chiqish uchun shartnoma tuzish mumkin.

Fuqarolik-huquqiy tusdagi shartnomaning predmeti boʻlib bajarilgan ish yoki koʻrsatilgan xizmatning (tayyorlangan buxgalteriya hisoboti, qurilgan yoki taʼmirlangan bino, yetkazib berilgan yuk, ishlab chiqilgan dasturiy mahsulot va boshqalar) aniq yakuniy natijasi sanaladi.

Bunda fuqarolik-huquqiy xususiyatga ega shartnoma boʻyicha ishni bajarayotgan shaxs:

shartnomaning boshqa tomoniga (buyurtmachiga) boʻysunmaydi;

korxona shtatida roʻyxatda turmaydi va mehnat jamoasining aʼzosi sanalmaydi;

unga nisbatan intizomiy jazo choralarini qoʻllab boʻlmaydi;

unga mehnat daftarchasi yuritilmaydi;

taʼtillar berilmaydi, shu jumladan – ijtimoiy;

ish haqi miqdori va muddatlari kelishuv boʻyicha belgilanadi;

mehnat shartnomasi boʻyicha ishlaydigan xodimlar uchun belgilangan kafolatlar unga nisbatan tatbiq qilinmaydi.

Sharhlanayotgan ushbu moddada mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik qaysi toifadagi shaxslarga nisbatan (agar ular ushbu Kodeksda belgilangan tartibda bir vaqtning oʻzida ish beruvchilar yoki ularning vakillari sifatida ish yuritmasa) tatbiq etilmasligi koʻrsatilgan.

Mehnat shartnomasi asosida ishga qabul qilishda mehnat-huquqiy munosabatlari vujudga keladi, fuqarolik-huquqiy shartnomada unday emas. Mehnat shartnomasi imzolanganda xodim shtatga qabul qilinadi. Fuqarolik-huquqiy shartnomada esa odatda muayyan xizmat bajarilguniga qadar tuziladi.

Mehnat shartnomasida tomonlar “ish beruvchi” va “xodim” deb atalsa, fuqarolik-huquqiy shartnomada esa “buyurtmachi” va “ijrochi” maqomida boʻladi.

Fuqarolik-huquqiy shartnomada tomonlar oʻzlari xohishi bilan shartlarni, shu jumladan huquq va majburiyatlarni kelishmogʻi lozim. Mehnat shartnomasi esa xodim va ish beruvchiga beriladigan aniq qonuniy kafolatlardan kelib chiqib tuziladi. Tomonlar oʻrtasidagi kelishuv mana shu kafolatlarni cheklab qoʻymasligi kerak.

Mehnat shartnomasi mavjud boʻlganda, xodim intizomiy javobgarlikka tortilishi mumkin boʻladi. Fuqarolik-huquqiy shartnoma boʻyicha tomonlar majburiyatni bajarmaganligi uchun javobgarlikni oʻzaro kelishib, belgilashadi. Bunda intizomiy javobgarlikni qoʻllab boʻlmaydi.

Fuqarolik-huquqiy shartnoma asosida munosabatga kirishganda tomonlar teng huquqiy maqomda boʻladi. Mehnat shartnomasi imzolangach esa xodim ish beruvchining boʻysunuvida boʻladi.

4. Sharhlanayotgan moddaning toʻrtinchi qismida yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlar jumlasiga kiradigan munosabatlar roʻyxati koʻrsatilgan boʻlib, ushbu roʻyxat cheklangan, har qanday munosabatlarni ushbu roʻyxatga kiritib boʻlmaydi. Jumladan:

1) xodimni ish beruvchida ishga joylashtirishga oid munosabatlar. Bu munosabatlar ishga qabul qilish jarayonida yuzaga keladi. Unga quyidagilar kiradi:

suhbat va tanlov (MK 123-modda sharhiga qarang). Ish beruvchi nomzodlar bilan suhbat oʻtkazadi va ularning malakasi, tajribasi va lavozimga muvofiqligini baholaydi;

hujjatlarni rasmiylashtirish. Ishga qabul qilish toʻgʻrisidagi buyruqni chiqarish, mehnat shartnomasini tuzish, xodimning shaxsiy varaqasini toʻldirish va boshqa zarur hujjatlarni rasmiylashtirish;

ish beruvchining zimmasida bandlik va ishga joylashtirish sohasida majburiyatlari (MK 97-modda sharhiga qarang);

2) xodimni ish beruvchida kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va uning malakasini oshirishga oid munosabatlar (MK 367-372-moddalar sharhiga qarang). Bu munosabatlar xodimning kasbiy rivojlanishi bilan bogʻliq. Unga quyidagilar kiradi:

kasbga tayyorlash. Ish beruvchi xodimni muayyan kasb yoki hunarga oʻrgatishi mumkin;

qayta tayyorlash. Ish beruvchi xodimni yangi kasb yoki hunarga oʻrgatishi mumkin, agar uning avvalgi kasbi eskirgan boʻlsa yoki korxonaning ehtiyojlari oʻzgargan boʻlsa;

malaka oshirish. Ish beruvchi xodimning mavjud malakasini oshirish uchun kurslar, seminarlar va treninglar tashkil qilishi mumkin;

3) mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik jarayonida shakllanadigan jamoaviy mehnat munosabatlari (MK II boʻlimi mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikka bagʻishlangan). Bu munosabatlar xodimlar va ish beruvchilarning manfaatlarini muvofiqlashtirishga qaratilgan;

4) mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnatni muhofaza qilish qoidalariga hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga rioya etilishi ustidan tekshiruv va nazoratga oid munosabatlar (MKning 33-bobi mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga hamda mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etilishi ustidan nazorat va tekshiruvga bagʻishlangan);

5) mehnat nizolarini koʻrib chiqishga oid munosabatlar (MKning 34-bobi mehnat nizolarini koʻrib chiqishga bagʻishlangan).

5. Ushbu qoidaga koʻra Oʻzbekiston Respublikasi hududida mehnat munosabatlari mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik bilan tartibga solinadi. Bu qoida barchaga, jumladan, chet el fuqarolari va tashkilotlariga ham tegishlidir. Ammo agar Oʻzbekistonning qonunlarida yoki xalqaro shartnomalarida boshqacha qoida boʻlsa, unda ushbu xalqaro shartnoma yoki qonun ustuvor boʻladi.

Qoidaning asosiy elementlari:

1) umumiy qoida. Oʻzbekiston Respublikasi hududida mehnat munosabatlari mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik bilan tartibga solinadi;

2) subʼyektlar. Qoida quyidagi subʼyektlarga nisbatan qoʻllaniladi:

chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslar;

chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslar tomonidan tashkil etilgan yoki taʼsis etilgan tashkilotlar;

chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslar ishtirokidagi tashkilotlar;

xalqaro tashkilotlar;

chet el yuridik shaxslari.

3) istisno. Agar Oʻzbekiston Respublikasining qonunlarida yoki xalqaro shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilgan boʻlsa, unda ushbu qoida qoʻllanilmaydi. Bu degani, xalqaro shartnoma yoki qonun ustuvor kuchga ega.

MISOLLAR

1-misol: AQSH fuqarosi Oʻzbekistondagi kompaniyada ishga joylashdi. Uning mehnat munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasining MK bilan tartibga solinadi. Ammo, agar Oʻzbekiston va AQSH oʻrtasida mehnat munosabatlarini tartibga soluvchi xalqaro shartnoma boʻlsa va unda boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, unda shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

2-misol: Germaniya kompaniyasi Oʻzbekistonda filialini ochdi. Filialning xodimlari bilan boʻlgan mehnat munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasining MK bilan tartibga solinadi.

3-misol: Xalqaro tashkilot Oʻzbekistonda oʻz vakolatxonasini ochdi. Agar xalqaro tashkilotning imtiyozlari va immunitetlari toʻgʻrisidagi xalqaro shartnomada boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, unda shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

6. Ushbu qoidaga koʻra, mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning amal qilishi Oʻzbekiston Respublikasi davlat xizmatchilariga, shu jumladan Oʻzbekiston Respublikasining xorijdagi davlat muassasalariga (diplomatik, konsullik muassasalariga va boshqa muassasalarga) ishga yuborilgan xodimlarga va muqobil xizmatni oʻtayotgan shaxslarga nisbatan qonunlarda nazarda tutilgan oʻziga xos xususiyatlar inobatga olingan holda tatbiq etiladi.

Davlat xizmatchilari, xorijdagi davlat muassasalariga ishga yuborilgan xodimlar va muqobil xizmatni oʻtayotgan shaxslarning maqomi va vazifalaridan kelib chiqadigan oʻziga xos xususiyatlar qonunlarda nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Bu xususiyatlar mehnat sharoitlari, ish vaqti, dam olish vaqti, ish haqi, ijtimoiy kafolatlar va boshqa masalalarga taʼsir qilishi mumkin. Agar mazkur holatda mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik bilan oʻziga xos xususiyatlar nazarda tutilgan qonunlarda belgilangan normalar bir-biriga mos kelmasa, ushbu qonunlar amal qiladi.

Davlat xizmatchilari deganda ushbu moddaning oltinchi – oʻn birinchi qismlarida koʻrsatilgan toifadagi xodimlardan tashqari qonunchilikda davlat xizmatchisi deb eʼtirof etilganlar tushunildi.

Xorijdagi davlat muassasalariga ishga yuborilgan xodimlarga Oʻzbekiston Respublikasining xorijdagi diplomatik, konsullik va boshqa muassasalariga ishga yuborilgan xodimlar kiradi. Ularning mehnat faoliyati diplomatik xizmat toʻgʻrisidagi qonunchilik va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat toʻgʻrisida”gi Qonuni 37-41-moddalarida muqobil xizmatni oʻtash tartibi koʻrsatilgan.

Ushbu Qonunning 37-moddasiga koʻra, muqobil xizmat fuqarolarning umumiy harbiy majburiyatni bajarishining chaqiruv boʻyicha harbiy xizmat oʻrniga iqtisodiyot, ijtimoiy sohaning turli tarmoqlarida kam malaka talab etiladigan (yordamchi) ishlarni, shuningdek falokatlar, halokatlar, tabiiy ofatlar va boshqa favqulodda vaziyatlar oqibatlarini bartaraf etish ishlarini bajarish bilan bogʻliq boʻlgan alohida turidir.

Bundan tashqari, muqobil xizmatni tashkil etish va oʻtash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining uni oʻtashi tartibi Vazirlar Mahkamasining 2003 yil 11 martdagi 128-son qarori bilan tasdiqlangan “Muqobil xizmatni tashkil etish va Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining uni oʻtashi tartibi toʻgʻrisida”gi nizom bilan tartibga solinadi.

7. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 19 iyundagi “Davlat fuqarolik xizmatini yangi yondashuvlar asosida tashkil etish hamda professional va natijadorlikka yoʻnaltirilgan davlat xizmatchilari korpusini shakllantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF-95-son Farmoni bilan Davlat fuqarolik xizmati tatbiq qilinadigan davlat organlari va tashkilotlari Roʻyxati va Respublika, hududiy va tuman (shahar) darajasidagi davlat organlari davlat fuqarolik xizmati lavozimlarining davlat reyestri tasdiqlangan boʻlib, Roʻyxatdagi tashkilotlarning Reyestrda koʻrsatilgan toifadagi xodimlari va undan tashqari siyosiy guruhlar davlat fuqarolik xizmatchilari hisoblanadi.

Davlat fuqarolik xizmatchilarining mehnatga oid munosabatlariga nisbatan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning amal qilishi “Davlat fuqarolik xizmati toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni bilan tartibga solinmagan qismi boʻyicha tatbiq etiladi.

MISOL

Oʻrtacha ish haqini hisoblash tartibi ushbu Qonunda tartibga solinmagan, lekin bir qancha toʻlovlar oʻrtacha ish haqi miqdorida amalga oshiriladi. Ushbu holatda davlat fuqarolik xizmatchisiga taʼtil uchun haq, xizmat safarida saqlanadigan ish haqini aniqlashda oʻrtacha ish haqini hisoblash uchun MKning 257-moddasi talablariga rioya etiladi.

8. Kontrakt boʻyicha harbiy xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilar, ichki ishlar va davlat bojxona xizmati organlari, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati, Milliy gvardiyasida xizmat oʻtayotgan harbiy xizmatchilar (xodimlar) va ularga tenglashtirilgan boshqa shaxslarning mehnat munosabatlari maxsus qonunchilik bilan tartibga solinadi, agar ushbu maxsus qonunchilikka zid boʻlmasa mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik ham tatbiq etiladi.

MISOL

Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qoidalar maxsus qonunchilikda tartibga solinmagan boʻlib, yuqoridagi tashkilotlarning xodimlariga MK va boshqa mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilangan mehnatni muhofaza qilish qoidalari tatbiq etiladi.

9. Oʻzbekiston Respublikasining “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonuni va boshqa sudlar toʻgʻrisidagi qonunchilikda sudyalar mehnat munosabatlariga oid normalar belgilangan boʻlib, ushbu sudlar toʻgʻrisidagi qonunchilikda tartibga solinmagan munosabatlar mavjud boʻlsa va MKda tartibga solingan boʻlsa, MK tatbiq etiladi.

Yaʼni, mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikni sudyalarga nisbatan qoʻllash uchun sudlar toʻgʻrisidagi qonunchilikda ushbu munosabatlar umuman tartibga solinmagan boʻlishi kerak.

MISOL

MK 208-moddasiga koʻra dam olish kuni ishlanmaydigan bayram kuniga toʻgʻri kelgan taqdirda, dam olish kuni bayramdan keyingi ish kuniga koʻchirilishi yoki dam olish kunlari Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni bilan boshqa kunlarga koʻchirilishi sudlar toʻgʻrisidagi qonunchilikda tartibga solinmaganligi uchun sudyalarga nisbatan tatbiq etiladi.

10. Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik prokuratura organlari xodimlariga nisbatan ham tatbiq etiladi. Faqat prokuratura organlari faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilikka zid boʻlmagan qismi tatbiq etiladi.

MISOL

Xodimlarning birlashish huquqi, yaʼni kasaba uyushmalari yoki boshqa birlashmalarni tashkil etish huquqi prokuratura organlari faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilikka zid emas, shuning uchun ushbu holatda mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik tatbiq etiladi.

11. Qutqaruv xizmatlarining va professional qutqaruv tuzilmalarining qutqaruvchilari bilan mehnat shartnomasi tuzilgan boʻlsa-da, ularning mehnatga oid munosabatlariga nisbatan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning amal qilishi “Qutqaruv xizmati va qutqaruvchi maqomi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni bilan tartibga solinmagan qismi boʻyicha tatbiq etiladi.

Shu sababli qutqaruvchilar bilan mehnat shartnoma tuzishda “Qutqaruv xizmati va qutqaruvchi maqomi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni talablarini inobatga olish kerak boʻladi.

12. Jinoyat sodir etganlik uchun sudning hukmi bilan hukm qilinganlar mehnatga jalb qilinadi, shu sababli ular bilan mehnatga oid munosabatlar vujudga keladi. Mazkur holatda ularga nisbatan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning amal qilishi Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat-ijroiya kodeksida nazarda tutilgan istisnolar va cheklovlar hisobga olingan holda tatbiq etiladi.

MISOL

Jinoyatlar sodir etganlik uchun sudning hukmi bilan hukm qilinganlar mehnatga majburiy ravishda jalb qilinadi, lekin bu MKning 5-moddasida taqiqlangan majburiy mehnat hisoblanmaydi.

13. Sharhlanayotgan moddaning oʻn uchinchi qismiga koʻra mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik quyidagi shaxslarga nisbatan tatbiq etilmaydi:

muddatli harbiy xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilarga. Ularning xizmat munosabatlari harbiy xizmat toʻgʻrisidagi qonunchilik bilan tartibga solinadi;

tashkilotlarning kuzatuv kengashlari aʼzolariga. Ular tashkilotni boshqarishda ishtirok etadilar, lekin mehnat shartnomasi asosida ishlamaydilar. Ularning faoliyati aktsiyadorlik jamiyatlari toʻgʻrisidagi va boshqa qonunchilik va tashkilotning ustavi bilan tartibga solinadi;

mazkur tashkilotning xodimlari boʻlmagan taftish komissiyalari aʼzolariga (taftishchilarga). Chunki ular xodim hisoblanmaydigan;

fuqarolik-huquqiy xususiyatga ega shartnomalar asosida ishlarni bajarayotgan (xizmatlar koʻrsatayotgan) shaxslarga. Ular pudrat, topshiriq, haq evaziga xizmat koʻrsatish va boshqa shu kabi shartnomalar asosida ishlaydilar. Ularning munosabatlari Fuqarolik kodeksi bilan tartibga solinadi;

agar qonunda belgilangan boʻlsa, boshqa shaxslarga. Qonunda mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik tatbiq etilmaydigan boshqa shaxslar ham belgilanishi mumkin.

Ushbu toifadagi shaxslar MKda belgilangan tartibda bir vaqtning oʻzida ish beruvchilar yoki ularning vakillari sifatida ish yuritsa, ularga nisbatan ham mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik tatbiq etiladi. Chunki ish beruvchi yoki uning vakili boʻlib ishtirok etadi hamda ularning huquq va majburiyatlariga ega boʻladi.

MISOL

Aktsiyadorlik jamiyatining kuzatuv kengashi aʼzosi ushbu jamiyatda ish beruvchi vakolatlariga ega boʻlganda. Unga nisbatan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik ish beruvchi sifatida tatbiq etiladi.

14. Ushbu qoidaga koʻra, agar shaxsiy mehnatdan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan munosabatlar fuqarolik-huquqiy xususiyatga ega shartnoma asosida yuzaga kelgan boʻlsa, biroq keyinchalik ushbu Kodeksda yoki boshqa qonunlarda belgilangan tartibda sud yoki nazorat qiluvchi organlar yoki ish beruvchining oʻzi tomonidan yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar deb eʼtirof etilgan boʻlsa, bunday munosabatlarga nisbatan mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar qoidalari qoʻllaniladi.

Keyinchalik ushbu munosabatlar mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilangan tartibda yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar deb eʼtirof etiladi deganda, munosabatlarning haqiqiy mohiyati mehnat munosabatlariga xos ekanligi aniqlanishi tushuniladi.

Munosabatlarning haqiqiy mohiyati mehnat munosabatlariga xos boʻlishi kerak. Bu degani, shaxs muayyan vazifani bajarishi emas, balki tashkilotning ichki tartibiga boʻysunib, muntazam ravishda ishlashi kerak.

MISOL

Korxona repetitor bilan pudrat shartnomasi tuzdi. Repetitor har kuni muayyan soatlarda kelib, xodimlarga dars beradi. Korxona repetitorning ish jadvalini belgilaydi va unga ichki tartib qoidalariga rioya qilishni talab qiladi. Keyinchalik, sud bu munosabatlarni mehnat munosabatlari deb eʼtirof etdi. Natijada, repetitor mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilangan huquqlarga ega boʻladi (masalan, taʼtil olish, kasallik varaqasi olish).

Agar munosabatlar mehnat munosabatlari deb eʼtirof etilsa, ish beruvchi quyidagi majburiyatlarni bajarishi kerak:

xodim bilan mehnat shartnomasi tuzish;

xodimga ish haqi toʻlash;

xodimga taʼtil berish;

xodimga ijtimoiy kafolatlar berish;

xodimning mehnat huquqlarini himoya qilish.

Ushbu qoida ish beruvchilarning fuqarolik-huquqiy shartnomalar orqali mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikni chetlab oʻtishga urinishlarining oldini olishga qaratilgan. Agar munosabatlarning haqiqiy mohiyati mehnat munosabatlariga xos boʻlsa, ularga mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik qoʻllaniladi. Bu xodimlarning huquqlarini himoya qilish va ularga ijtimoiy kafolatlar berishga yordam beradi.