1. Sharhlanayotgan ushbu moddada mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar qoidalarining va mehnat shartnomasi shartlarining haqiqiy emasligiga oid qoidalar berilgan.

Ushbu moddada MKning 13-moddasining ikkinchi qismida, 14-moddasining birinchi, ikkinchi va toʻrtinchi qismlarida, 15-moddasining birinchi va ikkinchi qismlarida nazarda tutilgan talablarga rioya etmaslik xodimning holatini yomonlashtiradigan mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar qoidalarining haqiqiy emasligiga sabab boʻlishi belgilangan.

Yuqorida koʻrsatilgan moddalarda quyidagi talablar belgilangan. Xususan, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga xodimning holatini mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka nisbatan yomonlashtiruvchi qoidalarni kiritishga yoʻl qoʻyilmaydi. Tarmoq va hududiy jamoa kelishuvlariga xodimlarning holatini bosh jamoa kelishuviga nisbatan yomonlashtiruvchi qoidalarni kiritish taqiqlanadi. Tarmoq va hududiy jamoa kelishuvlari qoidalarida tafovutlar mavjud boʻlgan hollarda, qaysi jamoa kelishuvi xodim uchun qulayroq shart-sharoitlarni oʻz ichiga olgan boʻlsa, oʻsha kelishuv qoidalari qoʻllaniladi.

Shuningdek, ichki hujjatlarga xodimning holatini jamoa kelishuvlariga nisbatan yomonlashtiruvchi qoidalarni kiritish taqiqlanadi. Ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra qabul qilingan, shuningdek ish beruvchi yakka oʻzi qabul qilgan ichki hujjatlar jamoa shartnomasiga nisbatan xodimning holatini yomonlashtiruvchi qoidalarni oʻz ichiga olmasligi kerak.

Bundan tashqari, mehnat shartnomasiga xodimning huquqiy holatini mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga nisbatan yomonlashtiruvchi shartlarni kiritish taqiqlanadi. Ish beruvchi yakka oʻzi qabul qilgan ichki hujjatlar xodimning holatini ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra qabul qilingan ichki hujjatlarga nisbatan yomonlashtiruvchi qoidalarni oʻz ichiga olmasligi kerak.

Koʻrsatib oʻtilgan qoidalar mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar qoidalari va mehnat shartnomasi shartlarining haqiqiy emasligiga sabab boʻladi.

Shundan kelib chiqib amalda haqiqiy boʻlmagan mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarning qoidalari va mehnat shartnomasining shartlari qoʻllash mumkin emas. Kiritilgan bunday qoidalar va belgilangan shartlar qabul qilingan paytdan boshlab haqiqiy emas, deb topiladi.

Lekin mazkur modda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar ayrim qoidalari yoki mehnat shartnomasi alohida shartlarining haqiqiy emasligi tegishli hujjatning yoki mehnat shartnomasining umuman haqiqiy emasligiga sabab boʻlmasligini ham taʼkidlaydi.

Bu haqida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi 26-son qarorida bunday shartlar haqida atroflicha toʻxtalib oʻtilgan.

2. Shuningdek, MK 16-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan talablarga rioya etmasdan xodimning holatini yomonlashtiradigan shartlarini mehnat shartnomasida kiritilishi ushbu shartlarning haqiqiy emasligiga sabab boʻladi.

Ushbu qoida mehnat nizolarini koʻrib chiquvchi yoki nazorat qiluvchi organlar tomonidan inobatga olinib, oʻz vakolatlari doirasida mehnat shartnomasini ushbu bandini haqiqiy emas deb topishi yoki bekor qilishi, shuningdek oʻzgartirish kiritishni talab qilishi mumkin boʻladi.

3. Xodimning ahvolini yuqori kuchga ega boʻlgan hujjatga nisbatan yomonlashtiruvchi va haqiqiy boʻlmagan mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarning qoidalari, shuningdek mehnat shartnomasining shartlari qabul qilingan paytdan eʼtiboran haqiqiy emas deb hisoblanadi va ushbu qoidalarni qoʻllash mumkin emas. Agar qoʻllanilsa, bu qonun buzilish hisoblanadi.

Shuningdek, agar ish beruvchi kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishib, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga yoki xodim bilan oʻzaro kelishib mehnat shartnomasiga xodimning ahvolini yuqori kuchga ega boʻlgan hujjatga nisbatan yomonlashtiruvchi qoidalar yoki shartlari kiritgan boʻlsa ham, ular qabul qilingan paytdan eʼtiboran yuridik kuchga ega boʻlmaydi.

MISOL

Tashkilot ichki mehnat tartib qoidalarida, kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishib, haftada 45 soat ishlashni normal ish vaqti etib belgiladi. Bu MKning 182-moddasi talablariga zid va xodimning huquqiy holatini yomonlashtirmoqda. Ushbu holatda ichki mehnat tartib qoidalari imzolangan vaqtdan boshlab haqiqiy emas deb topiladi. Agar xodimlar haftasiga 45 soat ishga jalb etilgan boʻlsa, 40 soatdan ortigʻi (5 soat) ish vaqtidan tashqari ishga jalb etish sifatida baholanib, qoʻshimcha haq toʻlanishi yoki xodimning xohishiga koʻra boshqa ish kunida dam olish kuni berilishi kerak.

4. Ushbu moddaning birinchi, ikkinchi va uchinchi qismlari yoki MKning boshqa moddalariga asosan haqiqiy emas deb topilgan (hisoblanuvchi) mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarning qoidalari yoki mehnat shartnomasi alohida shartlari ushbu hujjatning yoki mehnat shartnomasining umuman haqiqiy emasligiga sabab boʻlmaydi. Balki aynan xodimning ahvolini yuqori kuchga ega boʻlgan hujjatga nisbatan yomonlashtiruvchi qoidalar yoki shartlar mavjud tegishli bandi haqiqiy emas boʻladi, boshqa bandlar amalda boʻladi.

Haqiqiy boʻlmagan, yuridik kuchga ega boʻlmagan bandlar qonunchilikka muvofiqlashtiriladi.