1.1. Ish beruvchining majburiyatlari xodimning qonuniy faoliyat koʻrsatishi kafolatlarini taʼminlashga koʻmaklashadi. Ish beruvchining majburiyatlari mehnat munosabatlarida muvozanatni taʼminlaydi. Xodim va ish beruvchi oʻrtasida huquq va majburiyatlarning belgilab olinishi mehnat munosabatlarida hamkorlikni saqlab turish imkonini beradi.

Ish beruvchining majburiyatlari xodimlarning mehnat qobiliyatini yuzaga chiqarishiga yordam beradi.

Ish beruvchining mazkur majburiyatlarni bajarmasligi moddiy, maʼmuriy yoki jinoiy javobgarlikka sabab boʻlishi mumkin.

1.2. Ish beruvchining mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga, mehnat shartnomalari shartlariga rioya etishi majburiyati umumiy majburiyat har qanday qonunchilikni subʼyektlari unga rioya etishi shart.

Ushbu qoidaning ahamiyati shundaki, qonunchilikka rioya etishi kerakligi boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda ham koʻrsatilgan, ammo ish beruvchini mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga va mehnat shartnomalari shartlariga rioya etishi majburiyati shuni anglatadiki, mehnatga oid munosabatlar nafaqat MK yoki boshqa mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilanadi, balki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar va mehnat shartnomalarida ham belgilanadi. Ushbu hujjatlarda shartlar, normalar belgilangan boʻlsa, demak ish beruvchi ularga rioya etishga majburdir.

1.3. Ish beruvchining xodimlarni mehnat shartnomasida shartlashilgan ish bilan taʼminlashi majburiyati deganda ish beruvchi mehnat shartnomasi tuzilgan xodimga shartnomada koʻrsatilgan ish joyida, lavozimda yoki kasbda ishlash imkoniyatini yaratib berishi tushuniladi. Boshqacha qilib aytganda, ish beruvchi xodimni ish bilan taʼminlash orqali mehnat shartnomasi boʻyicha oʻz majburiyatini bajarishi kerak.

Ushbu majburiyat xodimning ishga boʻlgan huquqini himoya qiladi va uning mehnat faoliyatini amalga oshirish imkoniyatini taʼminlaydi.

Mehnat shartnomasida shartlashilgan ish deganda ish beruvchi tomonidan mehnat shartnomasida xodimni joylashtirish (ishga qabul qilishi) koʻrsatilgan ish tushuniladi.

Agar ish beruvchi xodimni mehnat shartnomasida shartlashilgan ish bilan taʼminlamasa, bu xodimning huquqlarini buzish hisoblanadi. Bunday holatda xodim quyidagi huquqlarga ega:

ish beruvchidan shartlashilgan ish bilan taʼminlashni talab qilish. Xodim ish beruvchidan mehnat shartnomasi boʻyicha oʻz majburiyatlarini bajarishni va uni shartlashilgan ish bilan taʼminlashni talab qilishi mumkin;

mehnat shartnomasini bekor qilish. Agar ish beruvchi xodimni shartlashilgan ish bilan taʼminlamasa, xodim mehnat shartnomasini oʻz tashabbusi bilan bekor qilishi mumkin;

sudga murojaat qilish. Agar ish beruvchi xodimning talablarini bajarmasa, xodim sudga murojaat qilishi mumkin. Sud ish beruvchini xodimni shartlashilgan ish bilan taʼminlashga majbur qilishi yoki xodimga yetkazilgan zararni qoplash toʻgʻrisida qaror chiqarishi mumkin.

1.4. Ish beruvchining xodimlarni ishga qabul qilishda, mehnat jarayonida va xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilishda ushbu Kodeksning mehnat va mashgʻulotlar sohasida kamsitishni taqiqlash toʻgʻrisidagi talablari buzilishiga yoʻl qoʻymasligi majburiyati ish beruvchining mehnatga oid munosabatlarning har qanday bosqichida va sharoitida mehnat va mashgʻulotlar sohasida kamsitishni taqiqlash printsipiga rioya etishini anglatadi (MKning 4-moddasi sharhiga qarang).

1.5. Ish beruvchining majburiy mehnat va bolalar mehnatining ogʻir shakllari qoʻllanilishiga yoʻl qoʻymasligi majburiyati juda muhim majburiyatlardan biri hisoblanadi. Chunki buning oqibatlari juda salbiy hisoblanadi. Ish beruvchi ushbu majburiyatni bajarmasligi nafaqat xodimlarning huquqlarini buzishiga yoki javobgarlikka tortilishiga olib keladi, balki bu mamlakatni xalqaro maydondagi nufuziga ham salbiy taʼsir qiladi (MKning 5-moddasi sharhiga qarang).

1.6. Ish beruvchining mehnatni muhofaza qilish talablariga muvofiq boʻlgan mehnat xavfsizligini va shart-sharoitlarini taʼminlashi majburiyati ham muhim majburiyatlardan biri hisoblanadi (MKning 359-moddasi ikkinchi qismi sharhiga qarang).

1.7. Agar ish beruvchi xodimlarni oʻz mehnat majburiyatlarini bajarishi uchun zarur boʻlgan asbob-uskunalar, asboblar, texnik hujjatlar va boshqa vositalar bilan taʼminlash majburiyatini bajarmasa, xodimdan muayyan vazifani bajarishni talab qilishga huquqi ham boʻlmaydi (MKning 359-moddasi ikkinchi qismi sharhiga qarang).

1.8. Ish beruvchining xodimlarga berilishi lozim boʻlgan ish haqini ushbu Kodeksga, jamoa shartnomasiga, ichki mehnat tartibi qoidalariga, boshqa ichki hujjatlarga, mehnat shartnomalariga muvofiq belgilangan muddatlarda toʻliq hajmda toʻlash majburiyati (MKning 244 va 253-moddalari sharhiga qarang);

1.9. Ish beruvchining ushbu Kodeksda belgilangan tartibda jamoa muzokaralarini olib borishi, shuningdek jamoa shartnomasini tuzishi majburiyati ushbu hujjatlarni tuzish zarurligi toʻgʻrisidagi qaror va uni tuzish masalasi boʻyicha jamoaviy muzokaralar boshlash toʻgʻrisidagi kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillari tomonidan berilgan taklifdan soʻng yoki qonunchilik hujjatlarida yoxud yuqori kuchga ega boʻlgan jamoa kelishuvlarida (tarmoq, hududiy, bosh) belgilab qoʻyilgan boʻlsa, vujudga keladi.

Agar ushbu taklif tushmasa yoki yuqori kuchga ega boʻlgan jamoa kelishuvlarida belgilanmagan boʻlsa, bu ish beruvchining huquqi hisoblanadi.

1.10. Ish beruvchining xodimlarning vakillariga jamoa kelishuvini va jamoa shartnomasini tuzish hamda ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan toʻliq va ishonchli axborotni taqdim etishi majburiyati ish beruvchi xodimlarning vakillik organiga (kasaba uyushmasi qoʻmitasiga) jamoa kelishuvini va jamoa shartnomasini tuzish, ularga oʻzgartirishlar kiritish, shuningdek ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan barcha maʼlumotlarni taqdim etishini anglatadi. Axborot toʻliq, ishonchli va oʻz vaqtida taqdim etilishi kerak.

Ish beruvchi tomonidan taqdim etilishi kerak boʻlgan axborotning turlari jamoa kelishuvi va jamoa shartnomasining predmetiga bogʻliq boʻlishi mumkin. Umumiy qoidaga koʻra, quyidagi axborotlar taqdim etilishi kerak:

xodimlarning ish haqi miqdori, mukofotlar, ustamalar va boshqa toʻlovlar toʻgʻrisidagi;

xodimlarning ish vaqti rejimi, dam olish kunlari, taʼtillar va boshqa dam olish vaqtlari toʻgʻrisidagi;

xodimlarning mehnat sharoitlari, mehnat xavfsizligi va gigiyenasi boʻyicha koʻrilayotgan choralar toʻgʻrisidagi;

ish oʻrinlarining soni, yangi ish oʻrinlarini yaratish rejalari, ishdan boʻshatishlar va boshqa ish bilan taʼminlash masalalari toʻgʻrisidagi;

xodimlarning ijtimoiy kafolatlari, tibbiy sugʻurta, pensiya taʼminoti va boshqa ijtimoiy masalalar toʻgʻrisidagi;

korxonaning iqtisodiy holati, foyda, zarar, investitsiyalar va boshqa iqtisodiy koʻrsatkichlar toʻgʻrisidagi kabi axborot (agar bu jamoa shartnomasining predmetiga taalluqli boʻlsa).

Axborotni taqdim etish tartibi jamoa kelishuvida yoki jamoa shartnomasida belgilanishi mumkin. Agar bunday tartib belgilanmagan boʻlsa, axborot xodimlarning vakillik organining soʻroviga binoan oqilona muddatda taqdim etilishi kerak. Axborot yozma yoki ogʻzaki shaklda taqdim etilishi mumkin.

Ish beruvchi tomonidan taqdim etilgan axborotning ayrim qismlari tijorat siri yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sirlarni tashkil etishi mumkin. Bunday holatda xodimlarning vakillik organi ushbu axborotning konfidentsialligini saqlashga majbur.

1.11. Xodimlarning birlashish huquqi MKning 37-moddasida koʻrsatilgan boʻlib, ish beruvchining xodimlarni ularning birlashish huquqi toʻgʻrisida xabardor qilish majburiyat sifatida belgilangan.

Bu ish beruvchi xodimlarni oʻz huquqlari, jumladan, oʻz manfaatlarini himoya qilish uchun birlashish huquqi toʻgʻrisida xabardor qilishini anglatadi.

Ushbu majburiyat xodimlarning birlashish huquqini taʼminlashga yordam beradi va ularning oʻz manfaatlarini himoya qilish imkoniyatlarini kengaytiradi.

Ish beruvchi xodimlarni ularning birlashish huquqi toʻgʻrisida turli usullar bilan xabardor qilishi mumkin. Masalan:

xodimlarga ularning birlashish huquqi toʻgʻrisida yozma xabarnomalar tarqatishi;

xodimlar uchun koʻrinarli joylarda ularning birlashish huquqi toʻgʻrisida eʼlonlar joylashtirishi;

xodimlar bilan majlislar va yigʻilishlar oʻtkazib, ularga ularning birlashish huquqi toʻgʻrisida maʼlumot berishi;

ish beruvchi mehnat shartnomasiga xodimlarning birlashish huquqi toʻgʻrisidagi qoidani kiritishi;

korxonaning veb-saytida yoki ijtimoiy tarmoqlarda xodimlarning birlashish huquqi toʻgʻrisida maʼlumot joylashtirishi mumkin.

1.12. Ish beruvchining xodimlarni oʻz mehnat faoliyati bilan bevosita bogʻliq boʻlgan, qabul qilinayotgan ichki hujjatlar bilan imzo qoʻydirib tanishtirishi majburiyati xodimlarni ularning mehnat faoliyatiga taʼsir qiladigan ichki hujjatlar bilan, masalan, ish tartibi qoidalari, lavozim yoʻriqnomalari, mehnat xavfsizligi boʻyicha yoʻriqnomalar va boshqalar bilan tanishtirishini anglatadi. Tanishtirish imzo qoʻydirib amalga oshirilishi kerak, bu xodimning hujjat bilan tanishganligini tasdiqlaydi.

Ushbu majburiyat xodimlarning oʻz huquqlari va majburiyatlari toʻgʻrisida xabardor boʻlishini taʼminlaydi va ularning manfaatlarini himoya qilishga yordam beradi.

Ish beruvchi xodimlarni tanishtirishi kerak boʻlgan ichki hujjatlarning turlari korxonaning faoliyat turiga va xodimning lavozimiga bogʻliq boʻlishi mumkin.

Ish beruvchi xodimlarni ichki hujjatlar bilan quyidagi tartibda tanishtirishi kerak:

hujjatni taqdim etish;

hujjat mazmunini tushuntirish;

imzo qoʻydirish.

Agar ish beruvchi xodimlarni oʻz mehnat faoliyati bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ichki hujjatlar bilan imzo qoʻydirib tanishtirmasa, bu xodimlarning huquqlarini buzish hisoblanadi.

1.13. Ish beruvchining davlat mehnat inspektorlarining, shuningdek mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga rioya etilishi ustidan tekshiruv va nazoratni amalga oshirish vakolatiga ega boʻlgan boshqa davlat organlari mansabdor shaxslarining koʻrsatmalarini oʻz vaqtida bajarishi majburiyati ish beruvchi tomonidan mehnat qonunchiligiga rioya etilishi ustidan nazorat qiluvchi davlat organlarining, xususan, Davlat mehnat inspektsiyasi va boshqa vakolatli organlarning qonuniy koʻrsatmalarini oʻz vaqtida va toʻliq bajarishini anglatadi. Bu koʻrsatmalar tekshiruvlar natijasida aniqlangan qonunbuzarliklarni bartaraf etishga, xodimlarning huquqlarini tiklashga va mehnat sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan boʻlishi mumkin.

Ushbu majburiyat mehnat qonunchiligining ustuvorligini taʼminlashga yordam beradi va xodimlarning huquqlarini himoya qiladi.

Davlat mehnat inspektorlari va boshqa vakolatli organlar mansabdor shaxslari tomonidan berilishi mumkin boʻlgan koʻrsatmalarning turlari qonunbuzarlikning xususiyatiga va oqibatlariga bogʻliq boʻlishi mumkin. Masalan:

qonunbuzarliklarni bartaraf etish toʻgʻrisidagi koʻrsatma. Bu koʻrsatma ish beruvchidan aniqlangan qonunbuzarliklarni maʼlum muddatda bartaraf etishni talab qiladi. Masalan, ish haqini toʻlash muddatlarini buzish, mehnat sharoitlarini yaxshilamaslik, mehnat xavfsizligi talablariga rioya qilmaslik va boshqalar;

xodimlarning huquqlarini tiklash toʻgʻrisidagi koʻrsatma. Bu koʻrsatma ish beruvchidan xodimlarning buzilgan huquqlarini tiklashni talab qiladi. Masalan, noqonuniy ishdan boʻshatilgan xodimni ishga tiklash, ish haqini toʻliq toʻlash, noqonuniy jarimalarni bekor qilish va boshqalar;

maʼmuriy javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi qaror. Agar ish beruvchi mehnat qonunchiligini buzgan boʻlsa, u maʼmuriy javobgarlikka tortilishi mumkin. Bunday holatda davlat mehnat inspektori yoki boshqa vakolatli organ mansabdor shaxsi ish beruvchiga nisbatan maʼmuriy jarima qoʻllash toʻgʻrisida qaror chiqarishi mumkin;

jinoiy javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi xabarnoma. Agar ish beruvchining harakatlarida jinoyat alomatlari mavjud boʻlsa, davlat mehnat inspektori yoki boshqa vakolatli organ mansabdor shaxsi bu haqda huquqni muhofaza qiluvchi organlarga xabar berishi mumkin.

Ish beruvchi davlat mehnat inspektori yoki boshqa vakolatli organ mansabdor shaxsining koʻrsatmasini olgandan soʻng, ushbu koʻrsatmani belgilangan muddatda va toʻliq bajarishi kerak. Koʻrsatmani bajarish tartibi koʻrsatmaning mazmuniga va xususiyatiga bogʻliq boʻlishi mumkin. Masalan, agar koʻrsatma qonunbuzarlikni bartaraf etishni talab qilsa, ish beruvchi qonunbuzarlikni bartaraf etish boʻyicha zarur choralarni koʻrishi va bu haqda koʻrsatmani bergan organga xabar berishi kerak.

1.14. Ish beruvchining xodimlar davlat organlaridagi saylab qoʻyiladigan lavozimlarga saylanganligi tufayli ularning ish joyi saqlanib qolgan hollarda ushbu ish beruvchi ilgari mehnat shartnomasini bekor qilgan xodimlarni ishga qabul qilishi majburiyati mavjud (MKning 102-moddasi sharhiga qarang).

1.15. Ish beruvchining tegishli kasaba uyushmasi organlarining, xodimlar tomonidan saylangan boshqa vakillarning mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikning va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarning aniqlangan qoidabuzarliklari haqidagi koʻrsatmalari hamda taqdimnomalarini oʻz vaqtida koʻrib chiqishi, aniqlangan qoidabuzarliklarni bartaraf etish boʻyicha choralar koʻrishi va koʻrilgan choralar toʻgʻrisida mazkur organlar hamda vakillarga xabar qilishi majburiyati kasaba uyushmasi organlarining, xodimlar tomonidan saylangan boshqa vakillarning huquqlaridan kelib chiqqan. Ular ushbu huquqini bajarishi uchun ish beruvchida majburiyat boʻlishi kerak (MKning 540-moddasi sharhiga qarang).

1.16. Ish beruvchining xodimlarning oʻz mehnat majburiyatlarini bajarishi bilan bogʻliq boʻlgan maishiy ehtiyojlari taʼminlanishini amalga oshirishi majburiyati xodimlarning oʻz mehnat vazifalarini bajarishi uchun zarur boʻlgan maishiy sharoitlarni yaratib berishini anglatadi. Bu maishiy sharoitlar xodimlarning sogʻligʻini saqlash, normal ish qobiliyatini taʼminlash va ularning mehnat faoliyatidan qoniqish hosil qilishiga qaratilgan boʻlishi kerak.

Ish beruvchi tomonidan taʼminlanishi kerak boʻlgan maishiy ehtiyojlarning turlari korxonaning faoliyat turiga, xodimlarning soniga va mehnat sharoitlariga bogʻliq boʻlishi mumkin. Masalan, quyidagi maishiy ehtiyojlar taʼminlanishi kerak:

kiyim almashtirish va saqlash uchun joy. Xodimlarning ish kiyimlarini almashtirish va saqlash uchun alohida xonalar yoki joylar ajratilishi kerak;

yuvinish va dush qabul qilish uchun joy. Ishlab chiqarish xususiyatiga koʻra, ifloslanish yoki zararli moddalar bilan aloqada boʻladigan xodimlar uchun yuvinish va dush qabul qilish uchun sharoitlar yaratilishi kerak;

xodimlar uchun toza va qulay hojatxonalar taʼminlanishi kerak;

xodimlarning bepul toza ichimlik suvi bilan taʼminlanishi kerak;

xodimlarning ovqatlanishi uchun maxsus joylar yoki oshxonalar tashkil etilishi kerak;

boshqa maishiy qulayliklar. Ish beruvchi xodimlarning mehnat sharoitlarini yaxshilash uchun boshqa maishiy qulayliklarni ham yaratishi mumkin. Masalan, sport zali, kutubxona, bolalar bogʻchasi va boshqalar.

Ish beruvchi xodimlarning maishiy ehtiyojlarini qonunchilikda belgilangan talablarga muvofiq taʼminlashi kerak. Bu talablar sanitariya qoidalari, mehnat xavfsizligi qoidalari va boshqa normativ hujjatlarda belgilangan boʻlishi mumkin.

Ish beruvchi xodimlarning maishiy sharoitlarni doimiy ravishda taʼminlashi va yaxshilashga harakat qilishi kerak.

1.17. Ish beruvchining xodimlarning ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalardan va kasb kasalliklaridan majburiy davlat ijtimoiy sugʻurtasini, shuningdek ish beruvchining fuqarolik javobgarligi majburiy sugʻurtasini taʼminlashi majburiyati MKdan tashqari Oʻzbekiston Respublikasining “Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish toʻgʻrisida”gi Qonunida belgilangan. Jumladan, ushbu Qonunning 4-moddasida xodim oʻz mehnat vazifalarini bajarishi bilan bogʻliq holda mehnatda mayib boʻlishi, kasb kasalligiga chalinishi yoki sogʻligʻining boshqacha tarzda shikastlanishi munosabati bilan uning hayoti yoki sogʻligʻiga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash boʻyicha ish beruvchi oʻz fuqarolik javobgarligini ushbu Qonunda belgilangan shartlar asosida va tartibda sugʻurtalashi shartligi belgilangan.

Agar ushbu majburiyat bajarilmasa, buning uchun Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 492-moddasida maʼmuriy javobgarlik belgilangan.

1.18. Ish beruvchining oʻz mehnat majburiyatlarini bajarganligi munosabati bilan xodimlarga yetkazilgan moddiy zararning oʻrnini mehnat qonunchiligida belgilangan tartibda hamda shartlarda qoplashi majburiyati MKning 319-336-moddalarida ham batafsil koʻrsatilgan (ushbu moddalar sharhiga qarang).

1.19. Ish beruvchining mehnat shartnomalarini, shuningdek ularga doir oʻzgartish va qoʻshimchalarni Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat majmuida oʻz vaqtida roʻyxatga olishi majburiyati (MKning 109-moddasi sharhiga qarang).

2. Ish beruvchining majburiyati sifatida belgilangan ushbu moddadagi roʻyxat asosiylari boʻlib, bundan tashqari ish beruvchining zimmasida mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnat toʻgʻrisidagi boshqa huquqiy hujjatlarga va mehnat shartnomasiga muvofiq boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin.