Sharhlanayotgan moddada ota-onadan birining yoki ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxsning yozma roziligi mavjud boʻlganda mehnat shartnomasi asosida yuzaga keladigan yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar bilan bogʻliq qoida mustahkamlangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 77-moddasida ota-onalar va ularning oʻrnini bosuvchi shaxslar oʻz farzandlarini voyaga yetguniga qadar boqishi, ularning tarbiyasi, taʼlim olishi, sogʻlom, toʻlaqonli va har tomonlama kamol topishi xususida gʻamxoʻrlik qilishga majburdir ekanligi, 78-moddasida esa farzandlar ota-onasining nasl-nasabi va fuqarolik holatidan qatʼi nazar, qonun oldida tengligi, bolaning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini taʼminlash hamda himoya qilish, uning jismoniy, aqliy va madaniy jihatdan toʻlaqonli rivojlanishi uchun eng yaxshi shart-sharoitlarni yaratish davlatning majburiyati ekanligi belgilangan.

Konstitutsiyaning ushbu kafolati bevosita bolalarning mehnat qilish bilan bogʻliq huquqlariga ham tegishlidir. Minimal yoshga yetmagan (milliy qonunchilik va qabul qilingan xalqaro meʼyorlar asosida) bolaning mehnat qilishi uning har tomonlama rivojlanishiga va oʻqishiga xalaqit berishi mumkin. Bundan tashqari, xavfli va zararli mehnat sharoitlari bolaning fizik, aqliy, axloqiy rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi.

BMTning Bola huquqlari Konventsiyasiga koʻra, 18 yoshga toʻlmagan har bir inson zoti, agar ushbu bolaga nisbatan qoʻllaniladigan qonunga koʻra u ertaroq voyaga yetmagan boʻlsa, bola hisoblanadi. Mazkur Konventsiyaning 32-moddasida ishtirokchi davlatlar ushbu moddaning amalga oshirilishini taʼminlash uchun qonuniy, maʼmuriy va ijtimoiy, shuningdek taʼlim sohasidagi chora-tadbirlarni koʻradilar. Ushbu maqsadlarda, boshqa xalqaro hujjatlarning tegishli qoidalariga amal qilgan holda ishtirokchi davlatlar, jumladan:

a) ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh yoki eng kichik yoshlarni belgilaydilar;

b) ish kunining davomiyligi va mehnat sharoiti toʻgʻrisidagi zarur talablarni aniqlaydilar;

s) ushbu moddaning samarali amalga oshirilishini taʼminlash uchun jazoning tegishli turlari yoki boshqa sanktsiyalarni nazarda tutadilar, deb belgilangan.

Xalqaro mehnat tashkilotining Ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh toʻgʻrisidagi 138-son Konventsiyaga binoan, ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh majburiy maktab taʼlimini tugallash uchun zarur boʻlgan yoshdan kam boʻlmasligi kerak va har qanday holda oʻn besh yoshdan kam boʻlmasligi zarur.

Oʻzbekiston Respublikasi “Bola huquqlari kafolatlari toʻgʻrisida”gi qonunning 20-moddasida bolaning mehnat qilish huquqi kafolatlari mustahkamlangan. Mazkur normaga koʻra, har bir bola oʻzining yoshi, sogʻligʻining holati va kasbiy tayyorgarligiga muvofiq qonunchilikda belgilangan tartibda mehnat qilish, faoliyat turini va kasbni erkin tanlash, adolatli mehnat sharoitlarida ishlash huquqiga ega. Ishga qabul qilishga oʻn olti yoshdan yoʻl qoʻyiladi.

Bolalarni mehnatga tayyorlash uchun umumiy oʻrta, oʻrta maxsus, professional taʼlim tashkilotlarining oʻquvchilarini ularning sogʻligʻiga hamda maʼnaviy va axloqiy kamol topishiga ziyon yetkazmaydigan, taʼlim olish jarayonini buzmaydigan yengil ishni oʻqishdan boʻsh vaqtida bajarishi uchun - ular oʻn besh yoshga toʻlganidan keyin ota-onasidan birining yoki ota-onasining oʻrnini bosuvchi shaxslardan birining yozma roziligi bilan ishga qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Davlat oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan ishlovchi shaxslarga ishni taʼlim bilan qoʻshib olib borishi uchun zarur sharoitlarni yaratib berish va qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa choralarni koʻrish orqali bolaning mehnat qilish huquqi taʼminlanishini kafolatlaydi.

Oʻn beshdan oʻn olti yoshgacha shaxs (bola)lar bilan yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar ularni mazkur yoshga toʻlguniga qadar ishga qabul qilishga ushbu Kodeksga muvofiq yoʻl qoʻyiladigan hollarda ota-onadan birining yozma roziligi olinadi.

Bolalar mehnati oʻziga xos nazoratni talab etadi, bolalar mehnatining ogʻir shakllariga yoʻl qoʻyilmaydi. Shunga koʻra, Xalqaro mehnat tashkilotining Bolalar mehnatining ogʻir shakllarini taqiqlash va yoʻq qilishga doir shoshilinch choralar toʻgʻrisidagi 182-sonli Konventsiya maqsadlari uchun “bolalar mehnatining ogʻir shakllari” atamasi quyidagilarni qamrab oladi:

bolalardan qurolli mojarolarda foydalanish uchun ularni zoʻrlab yoki majburlab jalb qilish;

fohishabozlik bilan shugʻullanish, pornografiya mahsulotlari tayyorlash yoki pornografik tomoshalarda ishtirok etish uchun boladan foydalanish;

narkotiklar tayyorlash va sotish uchun boladan foydalanish, uni yollash yoki uni taklif qilish;

bajarish xususiyatlari yoki sharoitiga koʻra bolalar sogʻligi, xavfsizligi va maʼnaviyatiga ziyon yetkazishi mumkin boʻlgan ishlar.

Dunyo boʻyicha bolalar mehnatiga doim eʼtibor qaratish, bolalar mehnatini ragʻbatlantirish uchun Xalqaro mehnat tashkilotining tashabbusiga asosan har yili 12 iyun sanasida “Butunjahon bolalar mehnatiga qarshi kurash kuni” keng nishonlanadi.

Oʻn besh yoshdan oʻn olti yoshgacha boʻlgan voyaga yetmaganlar yoki madaniy-tomosha tashkilotlarida, televideniye, radioeshittirish tashkilotlarida va boshqa ommaviy axborot vositalarida, shuningdek professional sportchilar bilan ota-onaning har ikkisining (ota-ona oʻrnini bosuvchi shaxsning) roziligi ham yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni vujudga kelishiga asos boʻladi (MKning 118-moddasi sharhiga qarang).

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 14 iyuldagi “Oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 290-son qarori qabul qilingan. Mazkur qaror bilan oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan shaxslarning mehnatidan foydalanilishi taqiqlangan ogʻir ishlarning hamda zararli yoki xavfli mehnat sharoitlaridagi ishlarning Roʻyxati tasdiqlandi.