1. Sharhlanayotgan moddada lavozimga saylanish yoki tegishli lavozimni egallash uchun tanlovdan oʻtish natijasida mehnat shartnomasi asosida yuzaga keladigan yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar bilan bogʻliq qoidalar belgilangan.

Maʼlumki, saylov demokratik qadriyatlardan hisoblanadi. Saylash va saylanish har bir fuqaroning konstitutsiyaviy huquqidir.

Oʻzbekiston Respublikasining Saylov kodeksiga koʻra saylov kuni yigirma besh yoshga toʻlgan hamda kamida besh yil Oʻzbekiston Respublikasi hududida muqim yashayotgan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga saylanish huquqiga egadirlar.

Saylov kuni yigirma bir yoshga toʻlgan hamda kamida besh yil Oʻzbekiston Respublikasi hududida muqim yashayotgan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari hokimiyatning mahalliy vakillik organlariga saylanish huquqiga egadirlar.

Saylovdan oʻtgan fuqarolar lavozimda besh yilgacha muddatda boʻlishlari mumkin. Turli sabablarga koʻra saylangan shaxslar muddatidan oldin lavozimini tark etishi qonunchilikda belgilangan.

Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqarolar yigʻini raisi saylovi toʻgʻrisida”gi Qonuniga koʻra, fuqarolar yigʻini raisi fuqarolar yigʻini tomonidan, fuqarolar yigʻinini chaqirish imkoni boʻlmagan taqdirda esa, fuqarolar vakillarining yigʻilishi tomonidan besh yilga saylanadi. Demak, bu toifadagi vakillar lavozimga saylangan qonunchilikda belgilanganidek besh yil muddatga shu lavozimda turadilar.

Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari toʻgʻrisida”gi Qonuni 24-moddasiga asosan, fuqarolar yigʻini raisi (oqsoqoli)ning vakolatlari quyidagi hollarda muddatidan ilgari tugatiladi:

u oʻz vakolatlarini zimmasidan soqit qilganda;

fuqarolar yigʻini raisi (oqsoqoli) umumqabul qilingan axloq, odob normalarini qoʻpol ravishda buzuvchi, rais (oqsoqol) maqomini badnom qiluvchi va fuqarolar yigʻini obroʻsiga putur yetkazuvchi xatti-harakatlar va nojoʻya ishlar sodir etgan, shuningdek oʻz vazifalarini muntazam ravishda uzrli sabablarsiz bajarmagan taqdirda fuqarolar yigʻini (fuqarolar vakillarining yigʻilishi) tomonidan qaror qabul qilinganda;

u belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilganda;

unga nisbatan sudning ayblov hukmi qonuniy kuchga kirganda;

u sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori asosida bedarak yoʻqolgan deb topilgan yoxud vafot etgan deb eʼlon qilinganda;

u Oʻzbekiston Respublikasi fuqaroligini yoʻqotganda;

u sogʻligʻi holati yoki boshqa uzrli sabablarga koʻra uch oy davomida oʻz vazifalarini bajara olmay qolganda;

u vafot etganda.

Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirining 2023 yil 26 iyundagi 52-2023/B-son buyrugʻi bilan “Ishga qabul qilish chogʻida tanlov oʻtkazish toʻgʻrisida”gi Namunaviy nizom tasdiqlangan. Mazkur Namunaviy nizom Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2023 yil 14 avgustda 3451-raqam bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Mazkur Namunaviy nizom mulkchilik shaklidan va idoraviy mansubligidan qatʼi nazar, tashkilotlarga (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) ishga qabul qilish chogʻida tanlov oʻtkazish tartibini belgilaydi. Lekin Namunaviy nizom talablari ishga qabul qilish uchun tanlov oʻtkazish tartibi alohida qonunchilik hujjatlari bilan belgilangan tashkilotlarga nisbatan tatbiq etilmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 3 oktyabrdagi “Oʻzbekiston Respublikasida kadrlar siyosati va davlat fuqarolik xizmati tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF–5843-son farmonida davlat xizmatiga tanlov asosida ishga qabul qilish ustuvor yoʻnalish sifatida belgilangan.

Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat fuqarolik xizmati toʻgʻrisida” Qonuni 29-moddasida davlat fuqarolik xizmati lavozimini egallash tartibi koʻrsatilgan. Mazkur normaga koʻra, davlat fuqarolik xizmati lavozimini egallash tanlov asosida amalga oshiriladi.

Davlat fuqarolik xizmatining boʻsh turgan (vakant) lavozimini egallash maxsus vakolatli davlat organining axborot tizimi orqali oʻtkaziladigan ichki va tashqi tanlovlar asosida amalga oshiriladi. Ichki tanlovlarda faqat davlat fuqarolik xizmatchilari, tashqi tanlovlarda esa tegishli malaka talablariga javob beradigan barcha Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari ishtirok etish huquqiga ega. Tanlov oʻtkaziladigan davlat fuqarolik xizmati lavozimlari va tanlov oʻtkazish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan belgilanadi.

Mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar yoki tashkilotlar, korxonalarning ustavi (nizomi)da tanlov oʻtkazish tartiblari belgilanishi mumkin. Xodimlar shu asosda lavozim (vazifa)ga kelishlari mumkin.

2. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismi talabi boʻyicha agar mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda yoki mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda yoxud tashkilot ustavida (nizomida) tanlov boʻyicha egallanishi lozim boʻlgan lavozimlar roʻyxati va ushbu lavozimlarga tanlov oʻtkazish tartibi belgilangan boʻlsa, tegishli lavozimni egallash uchun tanlovdan oʻtish natijasida mehnat shartnomasi asosidagi yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar yuzaga keladi. Yaʼni, tanlovdan oʻtgandan keyin ushbu xodim bilan mehnat shartnomasi tuzishga ish boʻyicha majbur hisoblanadi.