1. Mazkur sharhlanayotgan moddada xodimning mehnatga oid huquq layoqati va muomala layoqatining huquqiy tabiati ochib berilgan.

Xodim sifatidagi fuqaroning huquq layoqati hamda muomala layoqatiga umumiy fuqarolik huquq va muomala layoqatining bir qismi sifatida qaralmogʻi lozim. Shu bilan birga umumiy fuqarolik huquq va muomala layoqatidan farq qiluvchi oʻziga xos jihatlari ham mavjud. Jumladan, mehnat huquq layoqati fuqarolarda tugʻilgan paytidan emas, balki jismoniy va aqliy jihatdan mehnatga qobiliyatli va mehnat qilish yoshiga yetgan paytdan boshlab vujudga keladi.

Mehnat huquqlari va majburiyatlariga ega boʻlish layoqati mehnatga oid huquq layoqati sifatida eʼtirof etiladi.

Fuqaroning (jismoniy shaxsning) oʻz xatti-harakatlari orqali mehnat huquqlariga ega boʻlish va ularni amalga oshirish, oʻzi uchun mehnat majburiyatlarini olish va ularni bajarish layoqati mehnatga oid muomala layoqati sifatida eʼtirof etiladi.

Oʻzbekiston Respublikasining barcha fuqarolari uchun mehnatga oid huquq layoqati va muomala layoqati teng ravishda eʼtirof etiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 17-moddasida fuqarolarning huquq layoqati haqida qoidalar belgilangan. Unga koʻra, barcha fuqarolarning fuqarolik huquq va burchlariga ega boʻlish layoqati (huquq layoqati) teng ravishda eʼtirof etiladi. Fuqaroning huquq layoqati u tugʻilgan paytdan eʼtiboran vujudga keladi va vafot etishi bilan tugaydi. Mazkur Kodeksning 18-moddasida fuqarolar tadbirkorlik, dehqon (fermer) xoʻjaligi bilan hamda qonunda taqiqlab qoʻyilmagan boshqa faoliyat bilan shugʻullanishlari; yollanma mehnatdan foydalanishlari; mashgʻulot turini va yashash joyini tanlashlari huquqiga ega boʻlishlari mumkinligi belgilangan.

Fuqarolik kodeksining 22-moddasida esa fuqaroning muomala layoqati mazmuni berilgan. Unga koʻra, fuqaroning oʻz harakatlari bilan fuqarolik huquqlariga ega boʻlish va ularni amalga oshirish, oʻzi uchun fuqarolik burchlarini vujudga keltirish va ularni bajarish layoqati (muomala layoqati) u voyaga yetgach, yaʼni oʻn sakkiz yoshga toʻlgach toʻla hajmda vujudga keladi.

Fuqarolik kodeksining 23-moddasiga koʻra fuqaroning huquq layoqati va muomala layoqatini cheklashga yoʻl qoʻyilmaydi. Qonunda belgilangan hollar va tartibdan tashqari, hech kimning huquq va muomala layoqati cheklanishi mumkin emas.

Fuqarolarning muomala layoqatini cheklashning qonunda belgilab qoʻyilgan shartlari va tartibiga rioya qilmaslik davlat organining tegishli cheklashni belgilaydigan hujjati haqiqiy emasligiga sabab boʻladi.

Fuqaroning mehnat qilish bilan bogʻliq layoqatining mazmuni fuqarolik qonunchiligiga koʻra emas, balki mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga koʻra belgilanadi.

Fuqaroning xodim sifatidagi huquq layoqati qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda cheklab qoʻyilishi mumkin. Masalan, sodir etgan jinoyati uchun muayyan kasblarda ishlash, lavozimni egallash huquqidan mahrum etilishi shunga misol boʻladi. Ish beruvchilarning mansabdor shaxslari tomonidan u yoki bu mulohaza bilan fuqarolarni muayyan kasb yoxud vazifalarda ishlashlariga toʻsqinlik qilish mumkin emas.

Xodimlarning mehnat qilishga, kasb tanlashga boʻlgan huquqlari tengdir. Shu bilan birga har bir shaxsning muayyan jismoniy va aqliy xususiyatlari, maxsus bilim va malakaga ega ekanligiga koʻra ular jiddiy farqlanadilar. Shunga koʻra har bir xodimning mehnat qilish sohasidagi huquq layoqatining mazmuni oʻziga xos va bir – biridan farq qiladi deb aytishga asoslar mavjud.

Mehnat sohasidagi muomala layoqati ham shaxsning muayyan yoshga yetganligi, jismoniy va aqliy layoqatiga koʻra bir necha mezonlarga amal qilinadi. Fuqaroning mehnat qilish huquqida muayyan yoshga yetishi talab etiladi, yaʼni ishga qabul qilish uchun 16 yosh umumiy yosh qilib belgilangan. Xalqaro shartnomalar yoki qonun hujjatlarida bu yosh minimal qilib belgilanishi ham mumkin.

2. Chet el fuqarolari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslarning huquq layoqati va muomala layoqati qonunchilikda va xalqaro shartnomalarda alohida qoidalar belgilanmagan boʻlsa, fuqarolarimizga qoʻyilgan talablarga mos ravishda vujudga keladi.

Chet el fuqarolari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslarning huquq layoqati va muomala layoqati qonunchilikda va xalqaro shartnomalarda alohida qoidalar belgilangan boʻlsa, ushbu qoidalarga amal qilinadi.

3. Xodimning mehnatga oid huquq layoqati va muomala layoqati umumiy qoidaga koʻra oʻn olti yoshga toʻlgan paytidan eʼtiboran bir vaqtning oʻzida vujudga keladi.

MKning 118-moddasiga asosan oʻn olti yoshga toʻlmaganda mehnatga oid huquq layoqati va muomala layoqati vujudga keladi:

yoshlarni mehnatga tayyorlash uchun umumiy oʻrta, oʻrta maxsus, professional taʼlim tashkilotlarining oʻquvchilarini ularning sogʻligʻiga hamda maʼnaviy kamol topishiga ziyon yetkazmaydigan, oʻqitish jarayonini buzmaydigan yengil mehnatni oʻqishdan boʻsh vaqtida bajarishi uchun ishga qabul qilishga — ular oʻn besh yoshga toʻlishi bilan ota-onadan birining (ota-onasining oʻrnini bosuvchi shaxsning) yozma roziligi bilan;

madaniy-tomosha tashkilotlarida, televideniye, radioeshittirish tashkilotlarida va boshqa ommaviy axborot vositalarida, shuningdek professional sportchilar bilan ota-onaning har ikkisining (ota-ona oʻrnini bosuvchi shaxsning) roziligi hamda vasiylik va homiylik organining ruxsati bilan, sogʻligʻiga va maʼnaviy kamol topishiga ziyon yetkazmasdan asarlarni yaratish va (yoki) ijro etishda (koʻrgazmaga qoʻyishda) ishtirok etish uchun oʻn besh yoshga toʻlmagan shaxslar bilan mehnat shartnomasini tuzishga yoʻl qoʻyiladi (MK 118-moddasi sharhiga qarang).

MK yoki boshqa qonunlarda ayrim ishlar, kasb va lavozimlar boʻyicha oʻn olti yoshdan oshganda (18 yosh yoki 21 yosh) mehnatga oid huquq layoqati va muomala layoqati vujudga keladi.

MISOL

1. MKning 412-moddasiga koʻra oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan shaxslarning mehnatini mehnat sharoiti zararli va (yoki) xavfli boʻlgan ishlarda, yer osti ishlarida, shuningdek bajarilishi ularning hayotiga va sogʻligʻiga, xavfsizligiga va maʼnaviy jihatdan kamol topishiga ziyon yetkazishi mumkin boʻlgan ishlarda (tungi kafe va klublarda, spirtli ichimliklarni, tamaki mahsulotlarini, giyohvandlik va psixotrop moddalarni, toksik preparatlarni ishlab chiqarish, tashish hamda sotish va boshqalar) qoʻllash taqiqlanadi.

2. Oʻzbekiston Respublikasining “Yoʻl harakati toʻgʻrisida”gi Qonunining 44-moddasiga koʻra:

ruxsat etilgan eng koʻp ogʻirligi 3500 kilogrammdan va oʻrindiqlar soni haydovchining oʻrindigʻidan tashqari sakkiztadan oshmaydigan avtomobillarni boshqarish huquqi, bundan taksi mustasno — oʻn sakkiz yoshga toʻlgan shaxslarga beriladi;

ruxsat etilgan eng koʻp ogʻirligi 3500 kilogrammdan oshadigan yuk avtomobillarini boshqarish huquqi — oʻn sakkiz yoshga toʻlgan shaxslarga beriladi;

taksi sifatida foydalaniladigan avtomobillarni, shuningdek yoʻlovchilar tashish uchun moʻljallangan va haydovchining oʻrindigʻidan tashqari sakkiztadan ortiq oʻrindigʻi boʻlgan avtomobillarni, tramvaylar va trolleybuslarni boshqarish huquqi — yigirma bir yoshga toʻlgan shaxslarga beriladi.

Yaʼni, vazifasi ushbu turdagi transport vositasini boshqarish bilan bogʻliq haydovchilar uchun mehnatga oid huquq layoqati va muomala layoqati 18 yosh va 21 yoshdan vujudga keladi.