1.1. Mazkur moddada xodimning majburiyatlari sanab koʻrsatilgan. Qonunchilikka koʻra, xodim ish beruvchi bilan mehnat shartnomasi tuzgan payidan boshlab tegishli huquq va majburiyatlarga ega boʻladi.

1.2. Xodimning mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga, mehnat shartnomalari shartlariga rioya etish majburiyati deganda ushbu hujjatlarda belgilangan shartlarga rioya etishi shartligini va rioya etmasa, xodim javobgarlikka tortilishi mumkinligi tushunilishi lozim.

Xodimning oʻz majburiyatini oʻz vaqtida bajarishi korxonada tartib-intizomni saqlash va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish uchun xizmat qiladi. Shu bilan birga, xodim oʻz majburiyatlarini toʻliq bajargandagina, oʻz huquqlarini (ish haqi, dam olish, ragʻbatlantirish) talab qilish uchun maʼnaviy va huquqiy asosga ega boʻladi.

1.3. Xodim mehnat shartnomasi bilan oʻz zimmasiga yuklatilgan mehnat majburiyatlarini vijdonan bajarishi shart. Agar bajarilmasa, mehnat shartnomasi shartlari bajarilmagan boʻladi va ushbu shartnoma talablariga koʻra ish beruvchi ham oʻz majburiyatlarini bajarmasligi yoki ushbu mehnat shartnomada va qonunchilikda belgilangan huquqlardan foydalanib, tegishli choralar koʻrishi mumkin boʻladi.

1.4. Xodim korxona ichki mehnat tartibiga rioya etishi shart. Ichki mehnat tartibi mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda, mehnat toʻgʻrisidagi boshqa huquqiy hujjatlarda va mehnat shartnomasida belgilangan boʻladi.

Ushbu hujjatlardan orasidan asosan korxonaning Ichki mehnat tartib qoidalarida koʻproq qoidalar belgilangan boʻladi.

1.5. Xodim mehnat intizomiga rioya etishi shart. Tashkilotning samarali faoliyati uchun intizom muhim ahamiyatga ega. Xodim mehnat intizomiga rioya etmasa, unga nisbatan ish beruvchi intizomiy jazo chorasini qoʻllashi mumkin.

1.6. Xodim oʻzining mehnat vazifalarini bajarishda belgilangan mehnat normalarini bajarishi shart. Agar mehnat normalari bajarilmasa, ish beruvchi nafaqat chora koʻradi, balki xodimga kelishilgan ish haqini ham toʻlamaydi.

1.7. Xodim mehnatni muhofaza qilish talablariga, texnologiya intizomiga, mehnat xavfsizligi va ishlab chiqarish sanitariyasi qoidalariga rioya etishga majbur. Ushbu majburiyatni bajarilmasligi quyidagi salbiy oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin:

xodimning sogʻligiga zarar yetishi mumkin;

boshqa xodimlar yoki tashkilot mijozlari yoxud boshqa fuqarolar sogʻligiga zarar yetishi mumkin;

ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni keltirib chiqarishi mumkin;

ish beruvchining asbob-uskunalari, jihozlariga va boshqa mulklariga zarar yetkazishi yoki ishdan chiqarishi orqali ish beruvchiga moddiy zarar yetkazishi mumkin;

atrof-muhitga zarar yetkazilishi mumkin.

Yuqoridagi oqibatlar vujudga kelsa, xodimga nafaqat intizomiy jazo, balki ish beruvchi tomonidan moddiy, boshqa vakolatli organlar tomonidan maʼmuriy va jinoiy jazo choralarini ham qoʻllanilishi mumkin.

1.8. Xodim ish beruvchining mol-mulkiga (shu jumladan uchinchi shaxslarning ish beruvchida turgan mol-mulkiga, agar ish beruvchi ushbu mol-mulkning but saqlanishi uchun javobgar boʻlsa) nisbatan ehtiyotkorona munosabatda boʻlishiga majbur.

Agar ish beruvchining mol-mulkiga nisbatan ehtiyotkorona munosabatda boʻlmasa, ish beruvchiga moddiy zarar yetkazilishi va 1.7. xatboshida koʻrsatilgan oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin.

1.9. Xodim ish beruvchiga yetkazilgan moddiy zararning oʻrnini MKda belgilangan tartibda va doirada qoplashi shart (MK 337-350-moddalar sharhiga qarang).

1.10. Xodim insonlarning hayoti va sogʻligʻiga, ish beruvchining mol-mulki (shu jumladan uchinchi shaxslarning ish beruvchida boʻlgan mol-mulkiga, agar ish beruvchi ushbu mol-mulkning but saqlanishi uchun javobgar boʻlsa) but saqlanishiga tahdid soladigan vaziyat yuzaga kelganligi toʻgʻrisida ish beruvchiga yoki bevosita rahbarga darhol xabar qilishi shart.

Bu xodimning ish beruvchi oldidagi eng muhim majburiyatlaridan biri hisoblanadi. Ushbu majburiyat nafaqat mehnat intizomi, balki umumiy xavfsizlikni taʼminlashga qaratilgan.

Xodimdan aynan qaysi hollarda darhol xabar berish kerak:

insonlar hayoti va sogʻligʻiga tahdid boʻlganda. Masalan, ish joyida yongʻin xavfi tugʻilishi, zaharli moddalar tarqalishi, binoning avariya holatiga kelishi yoki xavfsizlik texnikasining buzilishi;

ish beruvchining mol-mulkiga tahdid boʻlganda. Uskunalarning nosozligi, suv toshishi yoki ombordagi mahsulotlarga zarar yetish xavfi kabilar;

uchinchi shaxslarning mulki tahdid boʻlganda. Agar korxona boshqa birovning mulkini ijaraga olgan boʻlsa yoki saqlash uchun qabul qilgan boʻlsa (masalan, taʼmirlash uchun berilgan avtomobil), xodim ushbu mulkka xavf tugʻilganda ham xabar berishi shart.

Darhol xabar qilish deganda vaziyat aniqlangan vaqtdan boshlab, imkon qadar eng qisqa fursatda tushuniladi.

Xodim xavfni koʻrishi bilan yoki maʼlumotga ega boʻlishi bilan ish beruvchiga yoki oʻzining bevosita rahbariga (brigadir, boʻlim boshligʻi, direktor) xabar berishi kerak.

Xabar berish usuli (telefon, ogʻzaki yoki messenjer orqali) tezkor boʻlishi lozim.

Agar xodim xavfni koʻrib turib, indamay ketsa va bu salbiy oqibatlarga olib kelsa, xodimga nisbatan ish beruvchi tomonidan intizomiy yoki moddiy javobgarlik qoʻllanilishini mumkin.

Xodim xabar bergandan soʻng, barcha masʼuliyat ish beruvchiga oʻtadi.

Shu sababli xodim faqat oʻz ishini qilib ketishi emas, balki atrofdagi xavf-xatarlarga nisbatan hushyor boʻlishi lozim.

1.11. Xodim boshqa xodimlarning oʻz mehnat majburiyatlarini bajarishiga toʻsqinlik qiluvchi harakatlarni sodir etmasligi shart.

Xodimning ushbu majburiyati mehnat jamoasida sogʻlom muhitni saqlash va ish jarayonining uzluksizligini taʼminlashga xizmat qiladi.

Ushbu majburiyatning mazmunini quyidagi yoʻnalishlarga boʻlib sharhlash mumkin:

mehnat jarayoni — bu jamoaviy harakatdir. Bir xodimning harakati yoki harakatsizligi bevosita boshqa xodimning ishiga taʼsir qiladi. Qonunchilik xodimga nafaqat oʻz ishini qilishni, balki boshqalarga xalaqit bermaslik majburiyatini ham yuklaydi;

buning asosiy maqsadi — korxonada ishlab chiqarish samaradorligini pasaytirmaslik va xodimlar oʻrtasidagi nizolarning oldini olishdir.

Toʻsqinlik qiluvchi harakatlarga quyidagilar kirishi mumkin:

texnik va tashkiliy toʻsqinlik. Boshqa xodim foydalanishi kerak boʻlgan uskuna, asbob-uskuna yoki kompyuterni asossiz egallab olish yoki ularni ishdan chiqarish;

boshqa xodimga tegishli boʻlgan ish joyini tartibsiz holga keltirish. Kerakli maʼlumotlarni (agar ularni berish majburiyati boʻlsa) qasddan bermaslik yoki kechiktirish;

ruhiy va ijtimoiy toʻsqinlik. Bunga ish vaqtida boshqa xodimlarni behuda suhbatlarga tortish, ularni ishdan chalgʻitish, jamoada nizoli vaziyatlarni keltirib chiqarish, boshqa xodimlarni obroʻsizlantirish orqali ularning ish sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatish hamda haddan tashqari baland ovoz chiqarish yoki ish jarayoniga bogʻliq boʻlmagan harakatlar bilan boshqalarning diqqatini boʻlish kabilarni misol qilish mumkin;

xavfsizlik qoidalarini buzish orqali toʻsqinlik. Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzib, boshqa xodim uchun xavfli muhit yaratish (masalan, yoʻlaklarni toʻsib qoʻyish, xavfli moslamalarni ochiq qoldirish);

2. Mazkur moddada koʻrsatilganidan tashqari xodim zimmasiga mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnat toʻgʻrisidagi boshqa huquqiy hujjatlarga va mehnat shartnomasiga muvofiq boshqa majburiyatlar ham yuklatilishi mumkin.

Misol uchun, Xizmat tekshiruvi oʻtkazish tartibi, Odob-axloq qoidalari va boshqa ichki hujjatlarda xodimning mehnat munosabatlari bilan bogʻliq majburiyatlari belgilanishi mumkin