Mazkur moddada xodimning mehnatga oid huquqlari koʻrsatilgan. Xodimning mehnatga oid Konstitutsiyaviy huquqlari Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 42-moddasida belgilangan. Ungu koʻra har kim munosib mehnat qilish, kasb va faoliyat turini erkin tanlash, xavfsizlik va gigiyena talablariga javob beradigan qulay mehnat sharoitlarida ishlash, mehnati uchun hech qanday kamsitishlarsiz hamda mehnatga haq toʻlashning belgilangan eng kam miqdoridan kam boʻlmagan tarzda adolatli haq olish, shuningdek ishsizlikdan qonunda belgilangan tartibda himoyalanish huquqiga ega. Konstitutsiyasining 43-moddasida esa davlat fuqarolarning bandligini taʼminlash, ularni ishsizlikdan himoya qilish, shuningdek kambagʻallikni qisqartirish choralarini koʻrishi, fuqarolarning kasbiy tayyorgarligini va qayta tayyorlanishini tashkil etishi hamda ragʻbatlantirishi kafolatlangan.

Insonning mehnat qilish kafolatlari xalqaro hujjatlarida ham kafolatlangan. Xususan, BMTning Inson huquqlari Umumjahon deklaratsiyasi, Ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro Pakt va boshqa hujjatlari, Xalqaro mehnat tashkilotining qator konventsiya va protokollarida insonning mehnat huquqlari mustahkamlangan.

Sharhlanayotgan moddada xodimning mehnatga oid eng muhim huquqlari nazarda tutilgan boʻlib, bu huquqlar mulkchilik shaklidan qatʼi nazar barcha ish beruvchi, jumladan, ish beruvchi fuqarolar tomonidan taʼminlab berilishi shart.

Xodimning huquqlari ushbu moddadagi normalardan tashqari boshqa mehnatga oid qonunchilik hujjatlarida, ichki hujjatlarda va xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasida nazarda tutiladi.

1.2. MKda va boshqa qonunlarda belgilangan tartibda hamda shartlarda mehnat shartnomasini tuzish, oʻzgartirish va bekor qilish huquqiga asosan xodim mehnat faoliyatini mehnat shartnoma tuzgan holda amalga oshiradi, mehnat shartnomaga oʻzgartirish kiritish ham faqat xodimning roziligi bilan va uning mehnat shartnomaga qoʻshimcha kelishuvni imzolashi orqali amalga oshiriladi.

Mehnat shartnomani bekor qilish huquqi MKning 160-moddasida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

1.3. Agar mehnat shartnomasida shartlashilgan boʻlsa, xodimni ish bilan ish beruvchini majburiyati hisoblanadi va ish bilan taʼminlanish xodimning huquqi hisoblanadi.

Masalan, mehnat shartnomada xodim egallab turgan lavozim qisqargan taqdirda boshqa ishga joylashtirish majburiyatini olgan boʻlishi mumkin. Ushbu holatda ish bilan taʼminlanish xodimning huquqi hisoblanadi.

1.4. Mehnatni muhofaza qilish talablariga mos keladigan ish joyiga ega boʻlish xodimning asosiy huquqlaridan biri hisoblanadi. Chunki ish joyi mehnatni muhofaza qilish talablariga mos kelmasa bu qonun buzilish hisoblanadi (MK 352-moddasi sharhiga qarang).

1.5. Xodimning oʻz malakasiga, mehnatning murakkabligiga, bajarilgan ishning miqdori va sifatiga muvofiq oʻz vaqtida hamda toʻliq hajmda ish haqi olish huquqi ham Konstitutsiyaviy huquq hisoblanib, xodimni mehnat qilishdan asosiy maqsadi ish haqi olishdir va ushbu ish haqi bilan shaxs hayotidagi pulga boʻlgan ehtiyojlarini qondiradi.

MKning 244-moddasida mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda xodimlarning mehnatiga haq toʻlash sohasidagi asosiy kafolatlar koʻrsatilgan (ushbu modda sharhiga qarang).

1.6. Xodim:

Ish vaqti davomiyligining chegarasini belgilash. MKning 182-moddasiga koʻra xodim uchun ish vaqtining normal davomiyligi besh kunlik yoki olti kunlik ish haftasida haftasiga qirq soatdan ortiq boʻlishi mumkin emas. MKning 191-moddasi uchinchi qismida ish vaqtining rejimi ichki mehnat tartib qoidalarida, smenalarga boʻlinib ishlash jadvallarida, boshqa ichki hujjatlarda, ular mavjud boʻlmaganda esa mehnat shartnomasida belgilanishi hamda mehnat shartnomasida xodim uchun ichki mehnat tartibi qoidalarida, smenalarga boʻlinib ishlash jadvallarida yoki boshqa ichki hujjatlarda nazarda tutilgan umumiy ish vaqti rejimidan farq qiladigan shaxsiy ish vaqti rejimini belgilash nazarda tutilishi mumkinligi koʻrsatilgan. Ushbu qoidalardan kelib chiqib, ish beruvchidagi ish vaqti davomiyligi xodimga maʼqul kelmasa, xodimning oʻzi ish vaqtining davomiyligini belgilashi va ish beruvchiga maʼqul kelsa, buni mehnat shartnomada aks ettirishi mumkin.

Ayrim kasblardagi va toifalardagi xodimlar uchun qisqartirilgan ish vaqtini belgilash. MKning 183-moddasi birinchi qismiga koʻra ayrim toifadagi xodimlar uchun ularning yoshi, sogʻligʻining holati, mehnat shartlari, mehnat vazifalarining oʻziga xos xususiyatlari va boshqa holatlar hisobga olingan holda qonunchilikka hamda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga, shuningdek mehnat shartnomasi shartlariga muvofiq mehnatga toʻlanadigan haqni kamaytirmasdan ish vaqtining qisqartirilgan davomiyligi belgilanadi (ushbu modda sharhiga qarang).

Har haftalik dam olish kunlari, ishlanmaydigan bayram kunlari, shuningdek yillik mehnat taʼtillari berish orqali taʼminlanadigan dam olish huquqiga ega (MKning 14-bob sharhida ushbu huquqlar haqida batafsil maʼlumotlar berilgan).

1.7. Xodim xavfsizlik va gigiyena talablariga javob beradigan mehnat sharoitlariga ega boʻlish, shuningdek ish joyidagi mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza qilish talablari toʻgʻrisida toʻliq va ishonchli axborot olish huquqiga ega. Ushbu MKning 355-moddada ham koʻrsatilgan boʻlib, ushbu mehnat huquqiga oid batafsil maʼlumotlar ushbu modda sharhida berilgan.

1.8. Xodimning mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga, mehnat shartnomasiga muvofiq kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish huquqi haqida MKning V boʻlimida normalar keltirilgan boʻlib, ushbu boʻlimga tegishli moddalar sharhida batafsil maʼlumot berilgan.

1.9. Xodimning oʻz mehnat huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ifodalash hamda himoya qilish uchun kasaba uyushmalariga va boshqa tashkilotlarga birlashish huquqi MKning 6-moddasida belgilangan mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik printsipining asosiy yoʻnalishi hisoblanadi.

MKning 37-moddasi birinchi qismiga koʻra xodimlar oʻz huquqlari va manfaatlarini biror-bir farqqa qaramasdan ifoda etish hamda himoya qilish maqsadida ixtiyoriy ravishda oʻz xohishiga koʻra va oldindan ruxsat olmasdan kasaba uyushmalarini tuzish huquqiga, shuningdek kasaba uyushmalariga yoki xodimlarning boshqa birlashmalariga aʼzo boʻlish huquqiga ega (ushbu modda sharhiga qarang).

1.10. Xodimning jamoa kelishuvlari va jamoa shartnomasi, shuningdek ular shartlarining bajarilishi toʻgʻrisida axborot olish, shu jumladan oʻz vakillari orqali olish huquqi xodimning kafolatlangan mehnat huquqlarini taʼminlashda muhim ahamiyatga ega.

Xodim bu huquqini ikki xil yoʻl bilan amalga oshirishi mumkin: xodim ish beruvchidan bevosita (shaxsan) oʻzi olishi (talab qilishi) yoki vakillari orqali, yaʼni kasaba uyushmasi qoʻmitasi orqali olishi mumkin.

Xodim amaliyotda quyidagi masalalar boʻyicha maʼlumot olishga zaruriyati koʻp boʻladi:

ish haqi va boshqa toʻlovlar: mukofotlar, ustamalar va moddiy yordam berish tartibi;

mehnat sharoitlari: ish vaqti, dam olish vaqti va taʼtillarning qoʻshimcha muddatlari;

ijtimoiy imtiyozlar: sanatoriyalarga yoʻllanmalar, uy-joy sharoitini yaxshilash yoki bolalar sogʻlomlashtirish oromgohlari uchun kompensatsiyalar;

majburiyatlar ijrosi: masalan, “yil davomida barcha xodimlar maxsus kiyim bilan taʼminlanishi kerak” degan bandning qay darajada bajarilganligi.

Xodim yoki uning vakili ish beruvchiga yozma soʻrov yuborganda, ish beruvchi jamoa shartnomasi ijrosiga oid maʼlumotlarni taqdim etishi shart.

Agar ish beruvchi xodimga yoki uning vakillariga jamoa shartnomasi ijrosi haqida axborot berishdan bosh tortsa, bu Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 49-moddasi boʻyicha mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzish deb baholanishi va jarimaga sabab boʻlishi mumkin.

1.11. Xodimning mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilangan tartibda xodimga mehnat vazifalarini bajarishi munosabati bilan yetkazilgan moddiy zararning oʻrnini qoplash va maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilish huquqi asosiy huquqlardan biri hisoblanib, bu mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda kafolatlangan.

MKning 319-336-moddalarida ish beruvchining xodimga yetkazilgan ziyon uchun moddiy javobgarligiga oid normalar belgilangan boʻlib, ushbu moddalar sharhida batafsil maʼlumotlar berilgan.

1.12. Oʻz mehnat huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini qonun bilan taqiqlanmagan barcha usullar bilan himoya qilishni xodimning asosiy huquqi sifatida belgilanishi mehnat huquqlari buzilishini oldini olish va buzilgan huquqlarni tiklashda muhim ahamiyatga ega.

Shu sababli MKning 32-bobida xodim tomonidan mehnat huquqlarini oʻzi himoya qilishiga oid normalar belgilab qoʻyilgan (ushbu bob sharhiga qarang).

1.13. Xodim mehnat nizolarini ushbu Kodeksda, boshqa qonunlarda belgilangan tartibda hal qilish huquqi ham asosiy huquqlardan biri sifatida alohida koʻrsatilgan boʻlib, MKning 34-bobida mehnat nizolarini koʻrib chiqishga oid normalar koʻrsatilgan.

Bundan tashqari, boshqa qonunlarda belgilangan tartib qoidalarga ham amal qilinadi. Masalan, sud tomonidan koʻrib chiqilishida Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi talablariga rioya etiladi.

2. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida xodimning asosiy huquqlari koʻrsatilgan boʻlib, bundan tashqari xodimning huquqlari:

mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda;

mehnat toʻgʻrisidagi boshqa huquqiy hujjatlarda;

mehnat shartnomasida ham belgilanishi mumkin.

MISOL

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 17 dekabrdagi “Aholiga davlat ijtimoiy sugʻurtasi boʻyicha toʻlovlarni amalga oshirish tizimini takomillashtirishning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi 796-son qarorining 3-bandiga koʻra sugʻurtalangan shaxslarga, ularning xohishiga koʻra bir kalendar yil davomida 2 ish kunidan koʻp boʻlmagan ish haqi saqlanmaydigan qoʻshimcha taʼtil olish huquqi beriladi.

Xodimlarga belgilangan huquqlarni taʼminlab bermaslik, bu huquqlarning amalga oshirilishiga toʻsqinlik qilish, huquqlarning buzilishi qonunga xilof boʻlib, javobgarlikka sabab boʻladi.