1. Sharhlanayotgan moddada yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarning yuzaga kelishi bilan bogʻliq munosabatlar bayon qilingan.

Ushbu normada ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar qonunchilik hujjatlari yoki ish beruvchining ichki hujjatlariga koʻra tomonlar oʻrtasida tuziladigan mehnat shartnomasi asosida yuzaga keladigan holatlar koʻrsatilgan.

Mehnatga oid huquqiy munosabatlar – xodim bilan ish beruvchi oʻrtasidagi xodim tomonidan haq evaziga shaxsan muayyan mutaxassislik, malaka, lavozim boʻyicha ishni ichki mehnat tartibiga boʻysungan holda bajarish haqidagi mehnat shartnomasi, shuningdek mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar va boshqa normativ hujjatlar bilan belgilangan shartlar asosida haq evaziga bajarish haqidagi kelishuvga asoslangan munosabatdir.

Ushbu moddaning uchinchi qismi va MKning 128-moddasiga asosan qonunchilikda belgilangan tartibda mehnat shartnomasi tuzilishi kerak, ammo qonun talabi buzilib yoki qonunchilikda ruxsat berilgan holatda mehnat shartnomasi rasmiylashtirilmagan boʻlsa ham, lekin xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar vujudga kelishi mumkin.

2.1. Yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar mehnat shartnomasiga asosan turli taomillar, yaʼni lavozimga saylash, tayinlash, tasdiqlash, tanlovdan oʻtish, ishga yuborish kabi shakllar asosida yuzaga keladi.

Yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar:

qonunchilikda;

mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda;

tashkilot ustavida (nizomida) belgilangan hollarda va tartibda mehnat shartnomasiga asosan yuzaga keladi.

2.2. Yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar lavozimga saylanish yoki tegishli lavozimni egallash uchun tanlovdan oʻtish orqali yuzaga kelishi amaliyotda eng koʻp uchraydigan holat hisoblanadi (MKning 27-moddasi sharhiga qarang).

Ayrim lavozimlarga qonunchilikda faqat tanlov yoki saylanish orqali ishga qabul qilish mumkinligi koʻrsatilgan (masalan, davlat fuqarolik xizmatchilari lavozimlariga tanlov bilan, deputatlik lavozimlariga saylanish orqali) boʻlsa, boshqa lavozimlar boʻyicha tanlov yoki saylovni oʻtkazish ish beruvchining ixtiyori bilan amalga oshiriladi.

Agar ish beruvchi tanlov oʻtkazmoqchi boʻlsa, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2023 yil 14 avgustda 3451-raqam bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan “Ishga qabul qilish chogʻida tanlov oʻtkazish toʻgʻrisida”gi namunaviy nizom talablariga rioya etishi kerak. Ushbu Nizomga koʻra, agar qonunchilikda tanlov oʻtkazishning boshqa tartibi belgilangan boʻlsa, oʻsha belgilangan tartibga rioya etishi kerakligi, yaʼni Namunaviy nizom tatbiq etilmasligi belgilangan.

2.3. Yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni vujudga kelishida eng koʻp uchraydigan holatlardan biri bu lavozimga tayinlash yoki lavozimga tasdiqlash hisoblanadi (MKning 28-moddasi sharhiga qarang).

2.4. Yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni vujudga kelishida vakolatli davlat organlari tomonidan ishga yuborishi ham asos boʻladi (MKning 29-moddasi sharhiga qarang).

MKning 119-moddasiga koʻra, ish beruvchi qonunga muvofiq mehnat shartnomasini tuzishi shart boʻlgan shaxslarni (ish oʻrinlarining belgilangan eng kam soni hisobiga ishga yuborilgan shaxslarni, ish beruvchi alohida asoslar boʻyicha mehnat shartnomasini bekor qilgan shaxslarni, ular qayta ishga qabul qilingan taqdirda va boshqalarni) ishga qabul qilmaslik ishga qabul qilishni qonunga xilof ravishda rad etish boʻlishi mumkin.

2.5. Xorijiy fuqarolar uchun Oʻzbekiston Respublikasi hududida mehnat faoliyatiga boʻlgan huquqqa doir tasdiqnoma berilishi ham yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni vujudga kelishiga asos boʻladi (MKning 30-moddasi va 30-bobi sharhiga qarang).

2.6. Oʻn besh yoshdan oʻn olti yoshgacha boʻlgan voyaga yetmaganlar yoki madaniy-tomosha tashkilotlarida, televideniye, radioeshittirish tashkilotlarida va boshqa ommaviy axborot vositalarida, shuningdek professional sportchilar bilan ota-onaning har ikkisining (ota-ona oʻrnini bosuvchi shaxsning) roziligi ham yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni vujudga kelishiga asos boʻladi (MKning 31-moddasi va 118-moddasi sharhiga qarang).

2.7. Ish beruvchining zimmasiga mehnat shartnomasini tuzish majburiyatini yuklatish toʻgʻrisidagi sud qarorini qabul qilish ham yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni vujudga kelishiga asos boʻladi (MKning 32-moddasi sharhiga qarang).

2.8. Koʻrsatilgan holatlar ichida shaxsiy mehnatdan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan va fuqarolik-huquqiy xususiyatga ega shartnoma asosida yuzaga kelgan munosabatlarni sud tomonidan yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar deb eʼtirof etish ham koʻrsatilgan (MKning 32-moddasi sharhiga qarang).

Amaliyotda ayrim turdagi mehnat munosabatlari, masalan, xizmat koʻrsatish, ish bajarish va boshqalarda tomonlar oʻzaro fuqarolik-huquqiy shartnoma tuzishlari mumkin. Bunday shartnomalarda tomonlar maʼlum bir ishni bajarish yoki xizmat koʻrsatishni oʻzaro kelishib oladilar. Ish yoki xizmat koʻrsatish amalga oshirib boʻlingandan soʻng munosabatlar tugaydi. Bu holatda mehnat munosabatlariga oid shartnomalar tuzilishi talab etilmaydi.

3. Ushbu qoida mehnat shartnomasi yozma ravishda rasmiylashtirilmagan holatlarda ham xodim va ish beruvchi oʻrtasida mehnat munosabatlari yuzaga kelishi mumkinligini belgilaydi. Bu holat, agar xodim ish beruvchining yoki uning vakolatli vakilining ruxsati yoki topshirigʻi bilan haqiqatda ishlashga ruxsat etilgan boʻlsa, sodir boʻladi.

Ushbu holatda mehnat shartnomasi tegishli tarzda rasmiylashtirilmagan deganda mehnat shartnomasini qonunda belgilangan tartibda tuzish, imzolash va roʻyxatdan oʻtkazish tushuniladi.

Ish beruvchining vakolatli vakili deganda ish beruvchining nomidan ish yuritish huquqiga ega boʻlgan shaxs (masalan, direktor, direktor oʻrinbosari, boʻlim boshligʻi) tushuniladi.

Ijozati (ruxsati) bilan yoki topshirigʻiga koʻra deganda ish beruvchi yoki uning vakolatli vakili tomonidan xodimga ishlashga berilgan rasmiy yoki norasmiy rozilik va xodimga berilgan ish bajarish boʻyicha koʻrsatma tushuniladi.

Agar mehnat shartnomasi yozma ravishda rasmiylashtirilmagan boʻlsa, lekin xodim ish beruvchining yoki uning vakolatli vakilining ruxsati yoki topshirigʻi bilan haqiqatda ishlashga ruxsat etilgan boʻlsa, bu holatda ham xodim va ish beruvchi oʻrtasida mehnat munosabatlari yuzaga keladi. Bu degani, xodim mehnat huquqlariga ega boʻladi va ish beruvchi unga nisbatan mehnat qonunchiligida belgilangan majburiyatlarni bajarishi kerak.

Ish beruvchi mehnat shartnomasini yozma ravishda rasmiylashtirishga masʼuldir. Mehnat shartnomasi yozma ravishda rasmiylashtirilmagan taqdirda, ish beruvchi xodimga ishlagan vaqti uchun haq toʻlashi shart.

Ushbu qoida mehnat shartnomasini yozma ravishda rasmiylashtirishning muhimligini taʼkidlaydi, lekin ayni paytda xodimning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan.

MISOL

“Chaman” kafesiga ofitsiant ishga qabul qilindi, lekin mehnat shartnomasi yozma ravishda tuzilmadi. Kafe direktori ofitsiantni ishga qoʻydi va u ish faoliyatini boshladi. Bu holatda, ofitsiant va kafe oʻrtasida mehnat munosabatlari yuzaga kelgan hisoblanadi.