1.1. Sharhlanayotgan mazkur moddada ish beruvchining qator huquqlari mustahkamlangan.

Ish beruvchi davlat boshqaruvi va xoʻjalik-iqtisodiy munosabatlarda ishtirok etadi. Ish beruvchi iborasi tadbirkorlik faoliyatining barcha sohalariga taalluqli tushuncha boʻlmasdan, huquqiy aloqalar chogʻidagina qoʻllaniladi. Sharhlanayotgan moddada “Ish beruvchi” tushunchasi mehnat bozorida qatnashishga, fuqarolarni ishga yollash va ularga zarur shart-sharoitlarni taʼminlab berish layoqatiga ega shaxs sifatida talqin etilmogʻi va mazkur moddada shu munosabat bilan bogʻliq huquqlarni bayon etilgani eʼtiborda saqlanmogʻi kerak.

Ish beruvchi tadbirkorlik subʼyekti, xoʻjalik faoliyatini yurituvchi shaxs yoki davlat boshqaruvi organi sifatida keng huquqlarga ega va bu huquqlar tegishli qonunlarda nazarda tutilgan. Ish beruvchining huquqlari ushbu moddada belgilanganidan birmuncha keng boʻlib, bu huquqlar sohaviy qonunlarda, korxona nizomida, ichki mehnat tartib qoidalarida va boshqa meʼyoriy hujjatlarda mustahkamlangan.

Ish beruvchining barcha huquqlari, ishchanlik obroʻsi qonun bilan kafolatlanadi va himoya qilinadi.

1.2. Ish beruvchining MKda, boshqa qonunlarda nazarda tutilgan tartibda va shartlar asosida xodimlar bilan mehnat shartnomalarini tuzish, oʻzgartirish hamda bekor qilish huquqi ish beruvchining xodimlar bilan mehnat shartnomalarini tuzish, oʻzgartirish va bekor qilish huquqini belgilaydi.

Mehnat shartnomasini tuzish deganda ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi mehnat munosabatlarini tartibga soluvchi yozma kelishuvni imzolash va unga asosan mehnat munosabatlarini boshlash tushuniladi.

Mehnat shartnomasini oʻzgartirish deganda mehnat shartnomasining shartlarini (masalan, ish joyi, ish vaqti, ish haqi) kelishilgan holda oʻzgartirish kiritish tushuniladi.

Mehnat shartnomasini bekor qilish deganda mehnat shartnomasini va mehnat munosabatlarini tugatishni rasmiylashtirish tushuniladi.

Ish beruvchi mustaqil ravishda xodim bilan mehnat shartnomasini tuzish yoki tuzmaslik toʻgʻrisida qaror qabul qiladi. Lekin bunda qonunchilikda belgilangan talablarga rioya qilishi shart (masalan, kamsitishga yoʻl qoʻymaslik).

Ish beruvchi xodim bilan kelishilgan holda mehnat shartnomasining shartlarini oʻzgartirish huquqiga ega. Lekin bunda xodimning ahvolini yomonlashtirmaslik kerak.

Ish beruvchi MKda va boshqa qonunlarda belgilangan asoslarga koʻra mehnat shartnomasini bekor qilish huquqiga ega. Lekin bunda qonunchilikda belgilangan tartibga rioya qilishi shart (masalan, xodimni ogohlantirish, kasaba uyushmasining roziligini olish).

Ish beruvchi mehnat shartnomalarini tuzish, oʻzgartirish va bekor qilishda MK va boshqa qonunlarda belgilangan tartib va shartlarga qatʼiy rioya qilishi shart. Aks holda, xodimning huquqlari buzilishi mumkin va ish beruvchi javobgarlikka tortilishi mumkin.

1.3. Ish beruvchining jamoa muzokaralari tashabbusi bilan chiqish va jamoa shartnomalarini tuzish huquqi ish beruvchiga xodimlarning manfaatlarini hisobga olgan holda mehnat sharoitlarini yaxshilash va ijtimoiy-iqtisodiy masalalarni hal qilish imkonini beradi.

Jamoa muzokaralari tashabbusi bilan chiqish deganda ish beruvchi jamoa muzokaralarini boshlash taklifi bilan xodimlarning vakillariga (kasaba uyushmasiga) chiqishi tushuniladi.

Jamoa shartnomasini tuzish huquqi deganda ish beruvchi jamoa muzokaralari natijasida erishilgan kelishuv asosida jamoa shartnomasini tuzish huquqiga egaligi tushuniladi.

Jamoa muzokaralari ish beruvchi va xodimlar oʻrtasidagi munosabatlarni mustahkamlash, mehnat sharoitlarini yaxshilash, ish haqini adolatli belgilash, xodimlarning ijtimoiy taʼminotini kuchaytirish va mehnat nizolarini oldini olishga xizmat qiladi.

Ushbu qoida ish beruvchining jamoa muzokaralari tashabbusi bilan chiqish va jamoa shartnomalarini tuzish huquqini belgilaydi. Bu huquq ish beruvchi va xodimlar oʻrtasidagi munosabatlarni mustahkamlash, mehnat sharoitlarini yaxshilash, ish haqini adolatli belgilash, xodimlarning ijtimoiy taʼminotini kuchaytirish va mehnat nizolarini oldini olishga xizmat qiladi.

1.4. Ish beruvchining xodimlarni halol samarali mehnati uchun ragʻbatlantirish huquqi ish beruvchiga xodimlarning mehnat faolligini oshirish, ularning ishga boʻlgan munosabatini yaxshilash va korxonaning ishlab chiqarish koʻrsatkichlarini yuksaltirish imkonini beradi.

Halol mehnat deganda xodimning oʻz mehnat vazifalarini vijdonan, qonunchilik va mehnat shartnomasi talablariga muvofiq bajarishi tushuniladi.

Samarali mehnat deganda xodimning oʻz mehnat vazifalarini sifatli, tez va kam xarajat bilan bajarishi, yuqori natijalarga erishishi tushuniladi.

Ragʻbatlantirish deganda xodimning halol va samarali mehnatini eʼtirof etish va uni yanada yaxshiroq ishlashga undash maqsadida qoʻllaniladigan choralar tushuniladi.

1.5. Ish beruvchining xodimlardan oʻz mehnat majburiyatlarini bajarishini va ish beruvchining mol-mulkiga (shu jumladan uchinchi shaxslarning ish beruvchida boʻlgan mol-mulkiga, agar ish beruvchi ushbu mol-mulkning but saqlanishi uchun javobgar boʻlsa) ehtiyotkorona munosabatda boʻlishini, ichki mehnat tartibiga rioya etishini talab qilish huquqi ish beruvchiga korxonaning normal faoliyatini taʼminlash, ishlab chiqarish jarayonini samarali tashkil etish va mol-mulkni saqlash imkonini beradi.

Shuningdek, ish beruvchining talablari qonunchilikka zid boʻlmasligi, xodimlarning huquqlarini kamsitmasligi kerak.

Ish beruvchi xodimlarni mehnat majburiyatlarini bajarish va mol-mulkka ehtiyotkorona munosabatda boʻlish uchun zarur sharoitlar bilan taʼminlashi kerak.

1.6. Ish beruvchining xodimlarni MKda belgilangan tartibda intizomiy javobgarlikka tortish huquqi ish beruvchiga mehnat intizomini mustahkamlash, xodimlarning masʼuliyatini oshirish va korxonaning normal faoliyatini taʼminlash imkonini beradi.

Ish beruvchi intizomiy jazo qoʻllashda qonunchilik talablariga qatʼiy rioya qilishi shart (MKning 312-315-moddalar sharhiga qarang).

1.7. Ish beruvchining xodimlarni ular tomonidan ham ish beruvchiga bevosita yetkazilgan ham boshqa shaxslarga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash natijasida ish beruvchida yuzaga kelgan toʻgʻridan-toʻgʻri haqiqiy zarar uchun moddiy javobgarlikka tortish huquqi ish beruvchiga xodimning aybi bilan yoʻqotilgan mablagʻlarni qaytarib olish imkonini beradi (MKning 337-347-moddalar sharhiga qarang).

1.8. Ish beruvchining ichki hujjatlarni qabul qilish huquqi ish beruvchiga oʻz faoliyatini samarali tashkil etish, ish jarayonini tartibga solish va xodimlarning majburiyatlarini belgilash imkonini beradi.

Ichki hujjatlar turlari va oʻzaro nisbati haqida MKning 12, 15 va 18-moddalari sharhida batafsil maʼlumot berilgan.

Ichki hujjatlar xodimlarning mehnat intizomini taʼminlash, ularning huquq va majburiyatlarini belgilash, shuningdek mehnat intizomini buzganlik uchun javobgarlik choralarini belgilashga yordam beradi.

Ichki hujjatlarni qabul qilish tartibi qonunchilik bilan toʻliq belgilanmagan, biroq ish beruvchi quyidagi tavsiyalarga amal qilishi maqsadga muvofiq:

ichki hujjatlar xodimlarning mehnat sharoitlariga taʼsir koʻrsatsa, ularni qabul qilishdan oldin xodimlarning vakillik organi (masalan, kasaba uyushmasi qoʻmitasi) bilan maslahatlashish tavsiya etiladi;

qabul qilingan ichki hujjatlar bilan barcha xodimlar imzo qoʻygan holda tanishtirilishi kerak;

ichki hujjatlar qonunchilikka zid boʻlmasligi kerak. Agar ichki hujjatlar qonunchilikka zid boʻlsa, ular haqiqiy emas deb hisoblanadi.

Ushbu qoida yakka tartibdagi tadbirkor boʻlmagan, jismoniy shaxs boʻlgan ish beruvchilarga (masalan, uy xoʻjaligida yollanma ishchilardan foydalanadigan shaxslar) tatbiq etilmaydi, chunki bunday toifadagi ish beruvchining xodimlar bilan mehnat munosabatlari mehnat shartnomada belgilanadi.

1.9. Ish beruvchi oʻz manfaatlarini ifodalash va himoya qilish maqsadida ish beruvchilar birlashmalarini tashkil etish hamda ularga aʼzo boʻlish huquqiga ega (MKning 38-modda sharhiga qarang).

2. Ushbu qoida ish beruvchining huquqlari faqatgina qonunchilikda yoki mehnat shartnomasida toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilgan huquqlar bilan cheklanmasligini anglatadi. Ish beruvchi mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik, mehnat toʻgʻrisidagi boshqa huquqiy hujjatlar (masalan, hukumat qarorlari, vazirliklarning buyruqlari, mahalliy hokimiyat organlarining qarorlari) va mehnat shartnomasi asosida kelib chiqadigan boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin.

Bu ish beruvchining huquqlari doirasini kengaytiradi va unga korxonani samarali boshqarish uchun qoʻshimcha imkoniyatlar yaratadi. Mehnat munosabatlarini yanada aniq va toʻliq tartibga solishga yordam beradi hamda ish beruvchining qonuniy manfaatlarini himoya qilishga xizmat qiladi.

MISOLLAR

Intizomiy jazo qoʻllash huquqi. Agar xodim mehnat intizomini buzsa, ish beruvchi mehnat qonunchiligi va ichki mehnat tartibi qoidalariga muvofiq unga intizomiy jazo qoʻllash huquqiga ega.

Moddiy zararni undirish huquqi. Agar xodim ish beruvchiga moddiy zarar yetkazsa, ish beruvchi qonunchilikda belgilangan tartibda ushbu zararni undirish huquqiga ega.

Ish vaqtini belgilash huquqi. Ish beruvchi mehnat qonunchiligi va jamoa shartnomasiga muvofiq xodimlarning ish vaqtini belgilash huquqiga ega.