1. Mehnat qonunchiligiga muvofiq, muayyan lavozim saylanish orqali belgilanadi (masalan, kasaba uyushmalari qoʻmitasi raislari, ilmiy kengash aʼzolari, jamoatchilik asosidagi organlar rahbarlari va h.k.) yoki davriy tanlov (konkurs) asosida egallanadi (masalan, professor-oʻqituvchilar, ilmiy xodimlar, ayrim davlat xizmatchilari).

Shunday lavozimda ishlayotgan xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi quyidagi hollarda bekor qilinishi mumkin:

xodim yangi muddatga saylanmasa;

tanlovdan oʻtmasa;

saylovda yoki tanlovda ishtirok etishdan voz kechsa.

Bunday lavozimlar doimiy emas, balki vaqtinchalik vakolatli hisoblanadi. Shuning uchun mehnat shartnomasi ham lavozimga saylanish yoki tanlovdan oʻtishga bogʻliq holda amal qiladi.

Demak, vakolat yakunlanishi mehnat shartnomasi bekor qilinishi uchun qonunan asos hisoblanadi.

Saylov natijalari - mehnat shartnomasining davom etishini belgilaydi. Masalan, kasaba uyushmasi raisi yangi muddatga qayta saylanmasa, u bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilinadi.

Tanlovdan oʻtmaganligi oliy taʼlim muassasalarida oʻqituvchi yoki professor ilmiy unvonga mos ish uchun tanlovdan oʻtmasa, u bilan tuzilgan mehnat shartnoma bekor qilinishi mumkin.

Ishtirokdan voz kechish - xodimning oʻzi saylov yoki tanlovda ishtirok etishdan bosh tortsa, mehnat shartnomasi bekor qilinishiga asos boʻladi.

Bu holat mehnat shartnomasining mustaqil turdagi bekor qilinishi asosi hisoblanadi, yaʼni ish beruvchi tashabbusi yoki xodim xohishi emas, balki qonun normasidan kelib chiqadigan obʼyektiv asosdir.

Xodimning mehnat huquqlari bu yerda cheklanmaydi, chunki u avvaldan lavozimga saylanish yoki tanlov orqali tayinlanishi haqida xabardor boʻladi.

Sudlar bunday ishlar boʻyicha odatda ish beruvchi harakatlarini qonuniy deb topadi, chunki mehnat shartnomasi qonun normasiga asoslangan holda toʻxtatiladi. Ammo ish beruvchi qonun talablariga protsessual rioya qilmagan (masalan, tanlov qoidalari buzilgan, saylov jarayoni qonunga xilof oʻtgan) hollarda, xodim ishga tiklanishi mumkin.

2. Agar belgilangan saylov yoki tanlov sababsiz amalga oshirilmagan boʻlsa yoki oʻtkazish tartibi buzilgan boʻlsa, tegishli lavozimni egallab turgan xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi davom ettiriladi.

Saylov yoki tanlov boʻlib oʻtmagan deb topilgan kundan eʼtiboran bir oy ichida (agar qonunda boshqa muddat belgilanmagan boʻlsa) yangi saylov yoki tanlov oʻtkazilishi shart.

Bu norma xodimning huquqlarini himoya qiladi. Yaʼni, saylov yoki tanlov oʻtkazilmaganligi sababli xodim ishsiz qolib ketmasligi kerak.

Mehnat shartnomasi faqat yangi saylov yoki tanlov oʻtkazilib, xodim unda qatnashmagan, tanlovdan oʻtmagan yoki qayta saylanmagan taqdirdagina bekor qilinadi.

3. Avvaldan saylangan yoki tanlovda gʻolib chiqib lavozimni egallagan xodim yangi saylov yoki tanlovda ishtirok etish uchun qonunchilikda belgilangan hujjatlarni belgilangan muddatda taqdim etmasa, u oʻz xohishi bilan ishtirok etishdan voz kechgan shaxs sifatida qaraladi.

Masalan, rahbar lavozimiga nomzod qonun boʻyicha malakani tasdiqlovchi sertifikat, mehnat daftarchasi nusxasi, siyosiy partiya yoki tashkilot tavsiyasini topshirishi kerak. Agar xodim belgilangan muddatda hujjatlarni topshirmasa, u oʻz-oʻzidan ishtirok etmagan deb hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 26-sonli “Sudlar tomonidan mehnat shartnomasini bekor qilishni tartibga soluvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining 60-bandiga koʻra, agar qonunda xodimni muayyan muddatga saylab qoʻyiladigan lavozimga saylash yoki muayyan lavozimni egallash uchun davriy tanlov oʻtkazish nazarda tutilgan boʻlsa, tegishli lavozimni egallab turgan xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi xodim yangi muddatga saylanmaganligi yoki tanlovdan oʻtmaganligi yoxud saylashda, tanlovda ishtirok etishni rad etganligi munosabati bilan MKning 169-moddasiga asosan bekor qilinishi mumkin.

Agar saylov yoki tanlov boʻlib oʻtmagan deb eʼtirof etilsa, tegishli lavozimni egallagan xodim bilan yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar davom etadi. Bunday holda saylov yoki tanlov boʻlib oʻtmagan deb topilgan kundan eʼtiboran bir oydan kechiktirmay (agar qonunda boshqacha muddat belgilanmagan boʻlsa) yangi saylov yoxud tanlov oʻtkazilishi kerak.

Avval saylangan yoki tegishli lavozimga tanlov boʻyicha oʻtgan xodim, agar u saylashda yoki tanlovda ishtirok etish uchun qonunchilikka muvofiq zarur boʻlgan hujjatlarni belgilangan muddatda topshirmagan boʻlsa, saylovda, tanlovda ishtirok etishni rad qilgan deb eʼtirof etiladi.