1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 42-moddasi ikkinchi qismiga koʻra, mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori insonning munosib turmush darajasini taʼminlash zarurati hisobga olingan holda belgilanadi.

MKning 245-moddasi birinchi qismiga koʻra, mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan insonning munosib turmush darajasini taʼminlash zarurati hamda Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasi tomonidan ishlab chiqilgan takliflar hisobga olingan holda belgilanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan har yili tegishli Farmon yoki qaroriga koʻra mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori tasdiqlanadi.

Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasi tomonidan hozirgi kunga qadar takliflar ishlab chiqilib, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentiga taqdim etilmaganligi sababli mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan insonning munosib turmush darajasini taʼminlash zarurati boʻyicha tasdiqlanib kelinmoqda.

Insonning munosib turmush darajasi deganda uning farovon hayot kechirishi uchun zarur boʻlgan iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy shart-sharoitlar majmuasi tushuniladi. Bu darajani aniqlash bir qancha omillarga bogʻliq. Jumladan:

iqtisodiy omillar: aholining daromadi (oziq-ovqat, kiyim-kechak va boshqa ehtiyojlarga yetarli darajada), doimiy va barqaror ish oʻrni mavjudligi;

ijtimoiy omillar: tibbiy xizmatlardan yetarli darajada va sifatli foydalanish hamda taʼlim olish imkoniyatlari, uy-joyning sifatli va xavfsiz boʻlishi;

shaxsiy rivojlanish bilan bogʻliq omillar: sport bilan shugʻullanish, kurslarda ishtirok etish, ijodiy faoliyatga sharoit mavjudligi;

ruhiy va xavfsizlikka oid omillar: shaxsiy va oilaviy xavfsizlikka boʻlgan ishonch;

madaniy va maʼnaviy omillar: madaniy hayotda ishtirok etish imkoniyati (kutubxona, teatr, muzey, madaniy tadbirlar).

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida bir vaqtning oʻzida belgilanadi hamda tashkiliy-huquqiy shakllaridan, mulkchilik shakllaridan va idoraviy boʻysunuvidan qatʼi nazar, barcha ish beruvchilar uchun majburiydir.

2. Xodim mehnat shartnomasida (lavozim yoʻriqnomasida) belgilangan mehnat vazifasini bajarganda va ish vaqtining oylik normasini (vaqtbay haq toʻlash tizimida) ishlab berganda ish beruvchi uning ish haqi toʻlab berishga majbur va uning miqdori qonunchilikda belgilangan mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kam boʻlishi mumkin emas.

Ushbu talab barcha xodimlar uchun qoʻllaniladi, hatto 1 shtat birligidan kam shtat birligida ishga qabul qilingan xodimlar uchun ham.

Demak, 1 shtat birligidan kam shtat birligiga ishga qabul qilingan xodimlarga (asosiy va oʻrindoshlik asosida ishlashidan qatʼi nazar) mehnatiga haq toʻlashning oylik miqdori qonunchilikda belgilangan eng kam miqdoridan kam boʻlsa, MKning 245-moddasi talabi buzilgan hisoblanadi.

Ish vaqtining oylik normasini (vaqtbay haq toʻlash tizimida) har yili (doimiy ravishda) Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi tomonidan tasdiqlangan ish vaqti taqvimi boʻyicha belgilanadi.

Mazkur taqvim Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining dam olish kunlari koʻchirilishi, qoʻshimcha dam olish kunlarini belgilanishi natijasida oʻzgartirib boriladi.

Mehnatga haq toʻlash ishbay yoki taʼrifsiz tizimda amalga oshirilganda mehnat shartnomada koʻrsatilgan oʻzining vazifalarini bajarganda ushbu bajargan ishiga mutanosib ravishda toʻlanadi. Agar vazifasini toʻliq bajarsa, mehnat shartnomasida belgilangan miqdorda, lekin mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kam boʻlmagan miqdorda ish haqi toʻlanadi.

MISOL

Korxonada ish beruvchi qadoqlovchi lavozimidagi xodimlar bilan mehnat shartnomani tuzishda bir oyda 2 ming dona mahsulotni qadoqlasa, 2 mln soʻm (2025 yil may oyi holatiga mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori 1 mln 155 ming soʻm) lavozim maoshi berishi haqida kelishilgan.

Bir oyda qadoqlovchilarning biri 3 ming dona mahsulotni qadoqladi, yana biri ming dona mahsulotni qadoqladi, shunda xodimlarning bajargan ishiga mutanosib ravishda uch ming dona mahsulotni qadoqlagan xodimga 3 mln soʻm, ming dona mahsulotni qadoqlagan xodimga 1 mln soʻm miqdorda ish haqi toʻlaydi.

3. Mehnatga haq toʻlashni vaqtbay asosida amalga oshirishda vaqt birligi (soat, kun, oy) hisobga olinadi va shunga muvofiq mehnatga haq toʻlash soatbay, kunlik (kunbay) yoki oylik boʻlishi mumkin.

Xodimning mehnatiga soatbay haq toʻlash uning mehnat majburiyatlarini bajarganda amalga oshiriladi.

Xodimning mehnatiga soatbay haq toʻlashning eng kam miqdori tegishli kalendar yilda olti kunlik ish haftasidagi ish soatlarining (masalan, 2025 yilda ish taqvimiga koʻra haftasiga 40 soatdan 6 kunlik ish haftasida ishlovchilar uchun 2012 soat) oʻrtacha oylik miqdoriga (12 ga) boʻlingan, bir oyda (hisoblanadigan oyda) mehnatga haq toʻlashning qonunchilikda belgilangan eng kam miqdoridan kam boʻlishi mumkin emas.

MISOL

2012/12 (oy) = 167,6

1 155 000 / 167,6 = 6 891 soʻm

Bu yerda:

2012 raqami – ish taqvimiga (2025 yil) koʻra 40 soatlik 6 kunlik ish haftasida ishlovchilar uchun yillik ish soatlari;

12 raqami – bir kalendar yildagi oylar soni;

167,6 raqami – bu oʻrtacha oylik soat;

1 155 000 raqami – 2025 yil may oyi holatiga mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori;

6 891 raqami – 2025 yil may oyi holatiga mehnatga soatbay haq toʻlashning eng kam miqdori.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻquv mashgʻulotlarini oʻtkazganlik uchun mehnatga soatbay haq toʻlash miqdorlarida (roʻyxat raqami 3157, 2019 yil 22 aprel):

oliy taʼlim va ilmiy tadqiqot muassasalarida, qayta tayyorlash va malaka oshirish muassasalarida, shuningdek mazkur muassasalarda tashkil etiladigan oʻquv kurslarida oʻquv mashgʻulotlari oʻtkazganlik uchun;

oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari pedagog xodimlariga oʻquv mashgʻulotlari oʻtkazganlik uchun;

umumtaʼlim maktablari pedagog xodimlariga oʻtgan darsi uchun mehnatga soatbay haq toʻlash miqdorlari belgilangan.

4. Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilik, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar va mehnat shartnomada mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdorini belgilashda mukofotlar, ish haqiga ustamalar, boshqa ragʻbatlantiruvchi toʻlovlar, shuningdek ish vaqtidan tashqari ish, dam olish kunlaridagi va ishlanmaydigan bayram kunlaridagi ish, tungi vaqtdagi ish uchun toʻlovlar, tuman koeffitsiyentlariga doir toʻlovlar hamda boshqa kompensatsiyaga oid va ijtimoiy toʻlovlar mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoriga kiritilmaydi.

MKning 248-moddasida ish haqining tuzilishi koʻrsatilgan boʻlib, unga koʻra ish haqining asosiy (bazaviy) mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kam boʻlmasligi kerak, yaʼni ish haqining qoʻshimcha (oʻzgaruvchan) qismlar mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoriga kirmaydi.

Ushbu moddada nazarda tutilgan ijtimoiy toʻlovlar deganda MKda nazarda tutilgan toʻlovlar turiga kirmaydigan, lekin ish beruvchi tomonidan xodimning shaxsiy hayotiga aloqador voqealar uchun koʻmaklashish maqsadida amalga oshiriladigan moddiy yordam va boshqa toʻlovlarni tushunish mumkin.

Mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar va mehnat shartnomada mazkur ijtimoiy toʻlovlarni belgilangan tartibda amalga oshirishni majburiyat sifatida qabul qilgan ish beruvchi ushbu toʻlovlarni amalga oshirishi majburiy hisoblanadi.

MISOL

Amaliyotda ayrim ish beruvchilar xodimlarga ijtimoiy toʻlovlar sifatida sogʻligini tiklash uchun, yaqin qarindoshlari vafot etganda, oʻylanganda toʻy marosimlari uchun moddiy yordamlarni amalga oshirishi kuzatiladi.