1. Agar xodim mehnat normalarini yoki lavozim majburiyatlarini bajara olmasa va bunga ish beruvchi aybdor boʻlsa, xodimning haqiqatda ishlab berilgan vaqtiga mutanosib ravishda, yaʼni xodimning belgilangan ish vaqti mos ravishda oʻrtacha ish haqidan kam boʻlmagan miqdorda toʻlov amalga oshiriladi.

Ish beruvchining aybi deganda xodimning mehnat normalarini yoki lavozim majburiyatlarini bajara olmasligiga ish beruvchining harakatlari yoki harakatsizligi sabab boʻladi.

Ish beruvchining aybi bilan bogʻliq holatlarga quyidagilar kirishi mumkin:

mehnat sharoitlarini yaratib bermaslik, yaʼni xodimga vazifasini bajarishi uchun kerakli asbob-uskunalar, materiallar, xomashyo yoki boshqa zaruriy sharoitlar (masalan, xavfsizlik texnikasi talablariga rioya qilmaslik, ish joyining yetarli darajada jihozlanmaganligi) taqdim etilmasligi;

noqonuniy ishdan chetlatish, yaʼni xodimni asossiz ravishda ishdan chetlatish yoki ishga qoʻymasligi;

boshqaruvdagi kamchiliklar, yaʼni ish beruvchining notoʻgʻri boshqaruv qarorlari yoki rejalashtirishdagi kamchiliklar natijasida xodim oʻz vazifalarini toʻliq bajara olmasligi.

Bunda xodim mehnat normalarini bajara olmaganligida oʻzining aybi boʻlmasligi kerak. Agar xodimning beparvoligi, malakasining yetishmasligi yoki intizomiy qilmishi sabab ish bajarilmasa, bu qoida qoʻllanilmaydi.

Mehnat normalari, mehnat (lavozim) majburiyatlari bajarilmaslik deganda xodim belgilangan ish hajmini bajara olmagan yoki oʻz lavozimi boʻyicha vazifalarini toʻliq bajara olmaganlik tushuniladi.

Ushbu holatda xodimning haqiqatda ishlab berilgan vaqtiga mutanosib ravishda hisoblangan oʻrtacha ish haqidan kam boʻlmagan miqdorda amalga oshiriladi.

Oʻrtacha ish haqini hisoblash MKning 257-moddasida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

MISOL

Xodim odatda kuniga 8 soat ishlab, 1 mln soʻm oʻrtacha ish haqi oladi. Bir kuni ish beruvchining aybi bilan (masalan, uskunaning buzilishi) xodim faqat 4 soat ishlay oldi. Bu holatda xodimga kamida 500 ming soʻm (1 mln soʻmning yarmi) toʻlanishi kerak. Agar xodimning oʻrtacha ish haqidan kelib chiqib hisoblanganda bundan koʻproq summa chiqsa, unda koʻproq toʻlanishi kerak.

Mazkur norma xodimlarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. Agar xodim ish beruvchining aybi bilan oʻz ishini toʻliq bajara olmasa, unga baribir adolatli ish haqi toʻlanishi kerak. Bu ish beruvchilarni oʻz majburiyatlarini bajarishga va xodimlar uchun zarur sharoitlarni yaratishga undaydi.

2. Agar mehnat normalari yoki lavozim majburiyatlari ish beruvchi ham xodim ham aybdor boʻlmagan sabablarga koʻra bajarilmasa, xodimning haqiqatda ishlab berilgan vaqtiga mutanosib ravishda, yaʼni xodimning belgilangan ish vaqti mos ravishda hisoblangan tarif stavkasining (maoshining) kamida uchdan ikki qismi miqdorida ish haqi toʻlanadi.

Ish beruvchiga bogʻliq boʻlmagan sabablarga xodimning ish faoliyatini bajarishga tashqi, nazorat qilib boʻlmaydigan omillar (fors-major holatlari), tabiiy ofatlar (masalan, zilzila, suv toshqini), favqulodda vaziyatlar, davlat organlari tomonidan joriy qilingan cheklovlar (masalan, karantin), uskunalarning kutilmaganda buzilishi, taʼminotdagi uzilishlar va shu kabilar kirishi mumkin.

Xodimga bogʻliq boʻlmagan sabablarga xodimning shaxsiy aybi yoki eʼtiborsizligi bilan bogʻliq boʻlmagan holatlar kiradi. Masalan, xodimning kasalligi (ammo bu holatda vaqtincha mehnatga layoqatsizlik varaqasi boʻyicha toʻlovlar qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi), transport tizimidagi uzilishlar tufayli ishga yetib kela olmaslik (agar buning oldini olish xodimning qoʻlidan kelmasa) va boshqalar. Muhimi, xodim oʻz majburiyatlarini bajarishga tayyor boʻlgan, lekin tashqi sabablar bunga yoʻl qoʻymagan boʻlishi kerak.

Mehnat normalari, mehnat (lavozim) majburiyatlari bajarilmasligi deganda xodimga yuklatilgan ish hajmi yoki bajarilishi kerak boʻlgan vazifalarning toʻliq yoki qisman bajarilmaganligini bildiradi.

Ushbu holatda xodimga tarif stavkasining (maoshining) kamida uchdan ikki qismi toʻlanishi kerak. Bu ish beruvchining minimal majburiyatini belgilaydi.

Ushbu norma xodimlarni kutilmagan va nazorat qilib boʻlmaydigan vaziyatlarda daromad yoʻqotishdan himoya qiladi. Bu ularning turmush darajasi keskin pasayib ketishining oldini oladi. Ish beruvchiga favqulodda holatlarda ham xodimlar oldidagi maʼlum bir masʼuliyatni yuklaydi. Bu ish beruvchini ish sharoitlarini yaxshilash va kutilmagan vaziyatlar uchun reja tuzishga undaydi.

MISOL

Agar bir zavodda elektr taʼminotida yirik uzilish sodir boʻlib, ish 4 soatga toʻxtab qolsa va bu zavodning ham xodimlarning ham aybi bilan yuzaga kelmagan boʻlsa, shu vaqt davomida xodimlarning mehnat majburiyatlari bajarilmagan hisoblanadi. Bunday holatda zavod maʼmuriyati ularga 4 soat uchun tarif stavkasining kamida uchdan ikki qismini toʻlashi shart boʻladi.

Yaʼni, xodimning kunlik maoshi 1 mln 200 ming soʻm. Bu holatda, xodimga kamida 800 ming soʻm (1 mln 200 ming soʻmning uchdan ikki qismi) toʻlanishi kerak.

3. Agar xodim oʻz aybi bilan mehnat normalarini yoki lavozim majburiyatlarini toʻliq bajara olmasa, unga faqatgina bajarilgan ish hajmiga muvofiq haq toʻlanadi.

Ushbu holatda ish beruvchi xodimning aybini isbotlashi kerak. Bu holatda xodimning xatti-harakatlari yoki harakatsizligi mehnat normalari yoki majburiyatlarning bajarilmasligiga olib kelganini aniqlashtirish zarur.

Xodimning aybi bilan deganda xodimning mehnat normalarini bajara olmasligi yoki lavozim majburiyatlarini bajara olmasligiga uning oʻzi sababchi boʻlishi tushuniladi. Bunga quyidagilarni kiritish mumkin:

ishga kechikib kelish yoki umuman kelmaslik;

ish vaqtida besabab ishdan chalgʻish;

beparvolik yoki eʼtiborsizlik oqibatida ishning sifatsiz bajarilishi;

Ichki mehnat tartibi qoidalarini buzish.

Mehnat normalari (ishlab chiqarish normasi, vaqt normasi, xizmat koʻrsatish normasi va boshqalar) korxonada belgilangan boʻlishi va xodimlarga maʼlum qilingan boʻlishi lozim.

Ish haqining normalashtirilgan qismi deganda xodimning belgilangan mehnat normasini yoki lavozim majburiyatini toʻliq bajarganda olishi kerak boʻlgan ish haqi nazarda tutiladi.

Ushbu norma xodimni oʻz mehnat vazifalariga masʼuliyatliroq yondashishga undaydi va ish beruvchining zararini qoplashda adolatli yondashuvni taʼminlaydi. Yaʼni, agar xodimning aybi bilan ish toʻliq bajarilmasa, unga faqatgina bajarilgan ish uchungina haq toʻlanadi, bajarilmagan qism uchun emas.

MISOL

Bir xodim kuniga 10 ta detal yasashi kerak. Uning kunlik ish haqi 800 ming soʻm, lekin u oʻz aybi bilan (masalan, eʼtiborsizlik tufayli) faqat 5 ta detal yasay oldi. Bu holatda unga faqat 400 ming soʻm (800 ming soʻmning yarmi, chunki u normaning yarmini bajardi) toʻlanadi.