1. Mehnatga haq toʻlashning tarifli tizimida xodimlar malakasi va bajarayotgan ishining xususiyatlariga qarab turlicha maosh oladi. Bu tizim xodimlarga ish haqini odilona tarzda hisoblanishiga xizmat qiladi.

Shu oʻrinda ish haqini differentsiyalash tushunchasiga ham aniqlik kiritish maqsadga muvofiq, yaʼni bu ish haqini turli toifadagi xodimlar oʻrtasida farqlash nazarda tutilgan. Masalan, yuqori malakaga ega xodim koʻproq oladi yoki ogʻir sharoitlarda yoxud masʼuliyatli, xavflilik darajasi yuqori ishlarni bajaradigan xodimlarga yuqori ish haqi beriladi.

2. Mehnatga haq toʻlashning tarifli tizimida xodimlarning mehnatiga haq toʻlashda turli toifalar (razryadlar, malaka darajalari, lavozimlar va h.k.) boʻyicha farq qiladigan hamda tarif setkasi, tarif stavkalari (maoshlari), tarif razryadlari, tarif koeffitsiyentlarini oʻz ichiga oladigan usuldir.

Yaʼni, ish haqi xodimning malakasi, ish turi, lavozimi, mehnat shartlari asosida belgilanadi.

Mehnatga haq toʻlashning tarifli tizimidan asosan mehnatga haq toʻlash shartlari qonunchilikda belgilangan davlat tashkilotlari xodimlari uchun belgilanadi.

Ayrim hollarda davlat tashkiloti hisoblanmaydigan tashkilotlarda ham uchratish mumkin. Ushbu tashkilotlarida mehnatga haq toʻlash tizimini (tarifli yoki tarifsiz) ish beruvchini kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlar vakillari bilan kelishgan holda oʻzi belgilaydi.

3. Tarif setkasining elementlari tarif razryadlari va tarif koeffitsiyentlari hisoblanadi. Bu lavozim yoki kasb boʻyicha ishning murakkabligi va xodimning malakasiga bogʻliq boʻladi.

Xodimning malakasi haqida MKning 369-moddasi birinchi qismida koʻrsatilgan.

Bajaradigan ishining murakkabligi haqida MKning 243-modda sharhiga qarang.

Oʻzbekistonda asosan tashkilotlar Mehnatga haq toʻlash yagona tarif setkasida belgilangan tarif razryadlar boʻyicha mehnat haq toʻlash tizimini belgilaydi. Ayrim sohalar uchun alohida tarif setkalar ham mavjud.

Mehnatga haq toʻlash yagona tarif setkasida 22 ta razryadlar boʻlib, 1-razryadning tarif koeffitsiyenti 1,000 hisoblanadi, yaʼni mehnatga haq toʻlashning qonunchilikda belgilangan eng kam miqdoriga teng boʻladi, 2-razryaddan boshlab tarif koeffitsiyent oshib boradi.

MILLIY QONUNCHILIK

1. Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 16 sentyabrdagi 775-son qarori bilan:

mehnatga haq toʻlash yagona tarif setkasi;

obodonlashtirish tashkilotlari xodimlari mehnatiga haq toʻlashning tarmoq tarif setkasi tasdiqlangan.

2. Vazirlar Mahkamasining 2005 yil 21 dekabrdagi 276-son qarori bilan Oʻzbekiston Respublikasi davlat muassasalari tibbiyot va farmatsevtika xodimlari mehnatiga haq toʻlashning tarif setkasi tasdiqlangan.

4. Mehnatga haq toʻlash yagona tarif setkasida yoki boshqa tarif setkalarda belgilangan tarif razryadlar xodimlarning ishdagi maqomi va malaka darajasini belgilaydi. Misol uchun, yuqori razryadga ega xodimlar koʻproq javobgarlik va murakkablik talab qiladigan ishlarni bajarishadi. Jumladan:

oʻquv yoki kasbiy faoliyat sohasi boʻyicha keng va integratsiyalashgan bilimlar, jumladan, ilmiy asoslar, ilmiy va nazariy muammolarni amaliy qoʻllash, shuningdek eng muhim nazariyalar va usullar oʻzlashtirgan;

turli standartlar va tez-tez oʻzgarib turadigan talablarni hisobga olgan holda yangi yechimlarni ishlab chiqish, faoliyat, usullar va ularning natijalarini baholash uchun zarur boʻlgan koʻnikmalarga ega boʻlgan;

oldindan aytib boʻlmaydigan oʻquv yoki kasbiy faoliyat muhitida qarorlar qabul qilish va biriktirilgan xodimlarning kasbiy rivojlanishini boshqarish uchun javobgarligi mavjud boʻlgan;

oʻquv yoki kasbiy faoliyat sohasida qarorlar qabul qilish va masʼuliyatni oʻz zimmasiga olish, murakkab texnik va kasbiy faoliyat va loyihalarni boshqarish, biriktirilgan xodimlarning professional rivojlanishiga rahbarlik qilish va jamoadagi muammolarni hal qilish kerak boʻlgan rahbar va mutaxassis toifasidagi xodimlar hisoblanadi.

Kichik razryaddagi, masalan, 1-3-razryaddagi ishchilar malaka talab qilmaydigan yoki kam malaka talab qiladigan ishlarni bajarishadi. Jumladan:

oʻquv yoki kasbiy faoliyat sohasi boʻyicha elementar va boshlangʻich umumiy bilimlarga ega boʻladi;

belgilangan qoidalarga muvofiq standart va oddiy vazifalarni bajarish uchun zarur boʻlgan koʻnikmalarga ega boʻladi;

oʻz harakatlari va ish natijalari uchun javobgarligi kam va asosan oʻzganing bevosita nazorati va kuzatuvi ostida ishlashadi.

MILLIY QONUNCHILIK

1. Vazirlar Mahkamasining 1996 yil 12 apreldagi 147-son qarori bilan davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, sud organlari va notarial idoralar xodimlari mehnatiga haq toʻlashning razryadlari tasdiqlangan.

2. Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 6 sentyabrdagi 743-son qarori bilan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat byudjeti mablagʻlari hisobiga saqlanadigan tashkilotlarda band boʻlgan xizmatchilarning keng tarqalgan lavozimlari xodimlari ayrim toifalari mehnatiga haq toʻlash boʻyicha razryadlari tasdiqlangan.

3. Tarif stavkasi yoki lavozim maoshi xodimning mehnat shartnomasiga belgilangan mehnatiga haq toʻlashning qatʼiy belgilangan miqdori hisoblanadi. Bunda kompensatsiya va ragʻbatlantiruvchi xususiyatga ega boʻlgan hamda ijtimoiy toʻlovlar hisobga olinmaydi ish haqining asosiy qismi hisoblanadi.

Tarif stavkasi yoki lavozim maoshi vaqtbay yoki ishbay usulda maʼlum bir vaqt birligi (ish vaqti) uchun muayyan murakkablikdagi (malakadagi) mehnat normasi (mehnat majburiyatlari) bajarilganda toʻlanadi.

Tarif stavkasi yoki lavozim maoshini hisoblashda faqatgina tarif razryadlari va tarif koeffitsiyentlar emas, balki boshqa usullardan ham foydalanish mumkin.

MISOL

Maktab va maktabdan tashqari taʼlim, madaniyat va sport muassasalari rahbar, pedagog va boshqa xodimlari mehnatiga haq toʻlash boʻyicha bazaviy tarif stavkalari mavjud.

Bunda har bir lavozimlar boʻyicha mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoriga nisbatan tarif koeffitsiyentlar koʻrsatilgan boʻlib, tarif stavkani aniqlash uchun mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoriga roʻyxatda koʻrsatilgan lavozimlar uchun belgilangan tarif koeffitsiyentlari koʻpaytiriladi.

MILLIY QONUNCHILIK

1. Vazirlar Mahkamasining 2005 yil 21 dekabrdagi 275-son qarori bilan maktab va maktabdan tashqari taʼlim, madaniyat va sport muassasalari rahbar, pedagog va boshqa xodimlari mehnatiga haq toʻlash boʻyicha bazaviy tarif stavkalari miqdorlari belgilangan.

2. Oʻquv mashgʻulotlarini oʻtkazganlik uchun mehnatga soatbay haq toʻlash miqdorlari (roʻyxat raqami 3157, 2019 yil 22 aprel).

Tarif stavkasi yoki lavozim maoshi qonunchilikda, mehnat shartnomasida belgilanadi, lekin buning oʻzi yetarli emas, ushbu toʻlovni amalga oshirishning asosiy shartlaridan biri belgilangan vaqtda xodim mehnat normasi (mehnat majburiyatlari)ni bajargan boʻlishi kerak.

Xodim mehnat normasi (mehnat majburiyatlari) mehnat shartnomasida, lavozim yoʻriqnomalarida va boshqa ichki hujjatlarda belgilanadi.

3. Sharhlanayotgan moddaning oltinchi qismida tarif koeffitsiyenti tushunchasiga taʼrif berilgan boʻlib, unda tarif koeffitsiyentidan foydalanish qoidasi ham bayon etilgan.

Bunda keyingi razryadlar tarif stavkasi deganda 1-razryaddan keyingi 2-22-razryadlar nazarda tutilmoqda. 1-razryad mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoriga teng boʻlib, keyingi har bir razryad ushbu mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoriga koʻpaytirilishi tushuniladi.

Yagona tarif setkasida yoki boshqa tarif setkalarda har bir razryad yoki kasb va lavozimlar boʻyicha tarif koeffitsiyentlar koʻrsatilgan boʻlsa-da, ayrim qonunchilik hujjatlarida (asosan byudjet tashkilotlarida) ushbu tarif koeffitsiyentlar oshirilgan miqdori belgilangan.

Shuningdek, Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 18 yanvardagi “Mehnatga haq toʻlash yagona tarif setkasiga oʻzgartirish kiritish haqida”gi 47-son qarorining 2-bandida mehnatga haq toʻlash boʻyicha yagona tarif setkasidan foydalanadigan xoʻjalik hisobidagi korxonalar va tashkilotlarga ularning moliyaviy imkoniyatlaridan va xoʻjalik faoliyati natijalaridan kelib chiqqan holda xodimlar mehnatiga haq toʻlashni tashkil etish uchun asos sifatida Yagona tarif setkasining oshirilgan tarif koeffitsiyentlarini belgilash huquqi berilgan.

4. Sharhlanayotgan moddada tarif razryadi va malaka razryadi tushunchalariga tarif berilgan boʻlib, ular boshqa boshqa tushunchalar hisoblanadi, lekin koʻpchilik amaliyotda bularni chalkashtiradi. Shu sababli, avvalo, ular oʻrtasidagi farqni bilib olish lozim boʻladi.

Tarif razryadi - bu mehnatga haq toʻlash tizimidagi daraja boʻlib, u bajariladigan ishning murakkabligiga va xodimning malakasiga qarab belgilanadi. Tarif razryadi yuqori boʻlsa, xodimning maoshi ham yuqori boʻladi.

Malaka razryadi - bu xodimning malakasini baholash tizimidagi kasbiy tayyorgarlik daraja boʻlib, u xodimning kasbiy bilim va koʻnikmalarini hisobga olib belgilanadi. Malaka razryadi yuqori boʻlsa, xodimning kasbiy bilim va koʻnikmalari yuqori boʻladi.

MISOL

Bir xodimning tarif razryadi 4-razryad boʻlishi mumkin, bu uning maoshining yuqoriligini koʻrsatadi. Shu bilan birga, uning malaka razryadi 3-razryad boʻlishi mumkin, bu uning kasbiy bilim va koʻnikmalarining oʻrtacha ekanligini koʻrsatadi.

Xizmatchilarning asosiy lavozimlari va ishchilar kasblari klassifikatorida ishchi xodimlarni malaka razryadlari diapazoni koʻrsatilgan boʻlib, ushbu hujjat milliy standart boʻlganligi sababli ish beruvchilar uchun tavsiyaviy xususiyatga ega.

Xizmatchilarning asosiy lavozimlari va ishchilar kasblari klassifikatori jadvalida ishchilar kasblari malaka razryadlarining diapazoni belgilangan tartibda davlat organlari va xoʻjalik birlashmalari tomonidan ishlab chiqilgan Ishchilar kasblarining yagona tarif-malaka yoʻriqnomalariga hamda Tarmoq tarif-malaka maʼlumotnomalarida ishchilarning kasblari boʻyicha ularning murakkabligiga koʻra (mehnat sharoitlarini hisobga olmasdan) ishchilar kasblari boʻyicha ishlarning eng kam va eng yuqori razryadlarini 1-8 oraliqda belgilaydi. Bunda 1-razryad — xodimdan past malakani talab qiladigan eng oddiy ishlarni, 8-razryad esa — ishchidan eng yuqori kasbiy malakani va tajribani talab qiladigan alohida murakkab va noyob ish turlarini ifodalaydi. Aksariyat hollarda ishchining eng yuqori malaka razryadi oltinchi razryaddan oshmaydi.

Mehnat haq toʻlashning tarifli tizimida xodimlarning mehnatga haq toʻlash miqdorini belgilashda malaka razryadini inobatga olish muhim hisoblanadi. Chunki yuqori malaka razryadiga ega boʻlgan xodimlar kasbiy malakasi va tajribasi ham yuqori boʻladi.

8. Ishlarni tarifikatsiyalash mehnatga haq toʻlash tizimining asosiy jarayonlaridan biri boʻlib, u ishning murakkabligini hisobga olgan holda mehnatga haq toʻlash tizimining adolatli va shaffof boʻlishini taʼminlashga xizmat qiladi. Bunda turli xil ishlar tarif razryadlariga yoki malaka toifalariga kiritiladi.

Ishlarni tarifikatsiyalashda ishning talab etiladigan malakasi, masʼuliyati va jismoniy yoki aqliy imkoniyatlarni hisobga olib, ish belgilangan tarif razryad yoki malaka toifasiga kiritiladi. Yaʼni, har bir ish uchun aniq bir razryad yoki malaka toifasi belgilanadi, bu esa ishning qiyinligi, masʼuliyat darajasi, xodimning bilimi, koʻnikmasi va tajribasiga asoslanadi.

Murakkab va yuqori darajada masʼuliyat talab etuvchi ishlar yuqori tarif razryadlariga yoki malaka toifalariga kiritiladi, oddiy va kam murakkab boʻlgan ishlar esa past razryadlarga yoki malaka toifalariga kirishi mumkin. Bu jarayon ishning qiyinligini va uni bajarish uchun kerakli malaka darajasini aniq belgilashga yordam beradi, bu esa xodimlarning maoshini va mehnat sharoitlarini adolatli tarzda belgilanishini taʼminlaydi.

MISOL

Ishlab chiqarish korxonasidagi ishlarni tarifikatsiyalash:

a) avvalo, barcha kasblar roʻyxatiga shakllantiriladi. Masalan, tokar, frezer, payvandchi, gʻisht teruvchi, muhandis, buxgalter va h.k.

b) har bir kasbning murakkabligi baholanadi. Bu baholashda kasbning qanchalik malaka talab qilishi, qanchalik xavfli boʻlishi, qanchalik masʼuliyatli boʻlishi va h.k. omillar hisobga olinadi.

v) ishlarning murakkabligiga qarab, har bir kasbga tarif razryadi belgilanadi. Masalan, tokar ishining murakkabligi yuqori boʻlsa, unga 4-tarif razryadi belgilanadi, gʻisht teruvchining ishining murakkabligi past boʻlsa, unga 2-tarif razryad belgilanadi.

g) malaka toifalarini belgilashda, baʼzi hollarda ishlarning murakkabligi bilan birga, xodimning malakasi ham hisobga olinadi. Masalan, tokarning ishi murakkabligi va malakasi ham yuqori boʻlsa, unga 5 tarif razryad boʻyicha, agar tokarning malakasi past boʻlsa, unga 4-tarif razryad boʻyicha ish haqi belgilanishi mumkin.

9. Bajariladigan ishlarning murakkabligi qonunchilik hujjatlari, ishlab chiqilgan mehnat normalari va boshqa hujjatlarda aks ettirilgan boʻlishi mumkin.

Davlat tashkilotlaridagi lavozimlar uchun vakolatli organlar tegishli normativ-huquqiy hujjatlarni loyihalarini ishlab chiqishda yoki boshqa korxonalarda ish beruvchilar tomonidan mehnatga haq toʻlash tizimini ishlab chiqishda ishlarning murakkabligini aniqlash uchun ularni tarifikatsiyalash muhim.

MISOL

Ikkita turli ishning murakkabligini solishtirib koʻramiz:

Birinchi ish: Yoʻlovchi tashish xizmati:

Ish tavsifi: Yoʻlovchilarni belgilangan yoʻnalish boʻylab avtobusda tashish;

Murakkablik omillari:

Malakasi: avtobusni boshqarish uchun haydovchilik guvohnomasi boʻlishi, oʻzining vazifalarini bilishi, yoʻlovchilar bilan xushmuomalada boʻlishi va yoʻl harakati qoidalarini bilish kerak;

Xavfliligi: yoʻl transport hodisalari, yoʻlovchilar xavfsizligini taʼminlash masʼuliyati;

Masʼuliyat: yoʻlovchilarning xavfsizligi, vaqtga rioya qilish, yoʻl harakati qoidalariga rioya qilish;

Tarif razryadi: 3-razryad (oʻrtacha murakkablik);

Ikkinchi ish: Dasturlash xizmati:

Ish tavsifi: murakkab dasturiy taʼminot yaratish, uni sinash va ishlab chiqarishga tayyorlash;

Murakkablik omillari:

Malaka: dasturlash tillarini bilish, algoritmlarni tuzish, dasturiy taʼminotni loyihalash va sinash koʻnikmalari;

Xavfliligi: dasturiy taʼminotning xatolari, tizim xavfsizligi, maʼlumotlar xavfsizligi;

Masʼuliyat: dasturiy taʼminotning sifati, ishlash samaradorligi va tezligi, xavfsizligi.

Tarif razryadi: 9-razryad (yuqori murakkablik).

Ushbu ikki ishning murakkabligini solishtirganimizda, dasturlash xizmati yoʻlovchi tashish xizmatiga qaraganda ancha murakkab ekanligini koʻrishimiz mumkin. Shu sababli dasturlash xizmatiga yuqoriroq tarif razryadi belgilanadi. Bu misol faqatgina ikki ishning murakkabligini solishtirish uchun keltirilgan. Aslida, ishlarni tarifikatsiyalashda koʻplab omillar hisobga olinadi va har bir ish uchun tarif razryadi alohida belgilanadi.

10. MKning 369-moddasi ikkinchi qismiga koʻra kasb standarti asosiy mehnat vazifalari va ularni bajarish shartlari tavsifini oʻz ichiga olgan, mehnat boʻyicha malaka darajasiga, layoqatga, mehnat sifati va shart-sharoitlariga doir talablarni belgilaydigan standartdir (MKning 369-modda sharhiga qarang).

Shu sababli ishlarni tarifikatsiyalash va xodimlarga tarif razryadlari berish kasbiy standartlar hisobga olingan holda amalga oshirilishi lozim.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 30 sentyabrdagi “Oʻzbekiston Respublikasi milliy malaka tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” PQ-345-son qarorining 6-bandiga koʻra, 2025 yil 1 noyabrga qadar, Milliy malaka tizimining yagona raqamli platformasi ishlab chiqiladi. Bunda kasbiy standartlar loyihalarini ishlab chiqish, muhokamadan oʻtkazish va manfaatdor tomonlar bilan kelishish imkoniyati yaratiladi.

Kasbiy standartlar Kasbiy malakalarni rivojlantirish boʻyicha tarmoq kengashlari tomonidan ish beruvchilarning talablaridan kelib chiqib ishlab chiqiladi va takomillashtirilib boriladi.

Kasbiy standartlarni ishlab chiqish jarayoni hamda muhokamalarida xususiy sektor vakillari ishtirok etadi.