1. Mehnatiga vaqtbay ish haqi toʻlanadigan xodim ish vaqti davomida har xil vazifalarni bajarsa, bu vazifalarning har biri turli malaka talab qilsa, u holda xodimning ish haqi uning bajargan eng yuqori malakali ish boʻyicha belgilanadigan tarif stavkasi yoki maosh asosida hisoblanadi.

Ushbu holatda yuqoriroq malakali ishni toʻgʻri aniqlash muhim. Masalan, lavozim yoʻriqnomalari va tarif-malaka maʼlumotnomalarida har bir lavozim uchun belgilangan malaka talablari, bajarilishi lozim boʻlgan ishlarning murakkablik darajasi ahamiyatga ega.

Turli malaka talab qiladigan ishlar deganda xodim turli xildagi, turli malaka va koʻnikmalarni talab qiladigan ishlarni bajarishi mumkin.

Tashkilotda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda turli ishlarning malaka darajasi belgilangan boʻlishi mumkin.

MILLIY QONUNCHILIK

1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 30 sentyabrdagi PQ-345-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasining milliy malakalar ramkasida malaka darajasi va malaka darajasiga erishish yoʻllari koʻrsatilgan.

2. Xizmatchilarning asosiy lavozimlari va ishchilar kasblari klassifikatorida har bir ishchi kasblar uchun malaka razryadlari belgilangan.

Ushbu qoidani bir necha kasbda (lavozimda) ishlash, xizmat koʻrsatish doirasini kengaytirish, ish hajmini koʻpaytirish, vaqtincha yoʻq boʻlgan xodimning majburiyatlarini mehnat shartnomasida belgilangan ishdan ozod etilmagan holda bajarish yoki ichki oʻrindoshlik asosida ishlash tartibidan farqlash lozim.

Mazkur sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida bitta lavozim yoki kasbda ishlovchi xodimning turli malaka talab qilinadigan vazifalarni, lekin ushbu vazifalarning barcha xodimning asosiy vazifasi hisoblanadi (qoʻshimcha yuklatilmagan).

MISOL

Qorovul ishchi kasbi binoni qoʻriqlash, yaʼni begona shaxslarni ruxsatsiz kirishiga yoʻl qoʻymaslik va jihoz va uskunalarni talon-toroj qilinishiga yoʻl qoʻymaslik boʻlsa, maʼlum bir uskunalarni sozligini qabul qilish, saqlash yoki topshiriq vazifasi boshqa vazifalarga nisbatan yuqori malaka talab qiladi, chunki ushbu uskunani sozligi aniqlash va saqlash tartibini bilishi kerak boʻladi.

2. Xodim tomonidan har xil malaka talab etiladigan ishlar bajarilganda unga vaqtbay ish haqi toʻlashdan farqli ravishda ishbay ish haqi toʻlashda uning mehnatiga u bajargan ishning natijasiga baholari, hajmi va miqdoriga mutanosib ravishda amalga oshiriladi.

Yaʼni, vaqtbay ish haqi toʻlashda u bajargan eng yuqori malakali ish boʻyicha toʻlansa, ishbayda kam malaka talab qilinadigan ishga ham yuqori malaka talab qilinadigan ishga ham haq toʻlanadi (qancha koʻp ish bajarsa, shuncha koʻp haq oladi).

Bajarilgan ishning baholari deganda har bir bajarilgan ishning oʻziga xos bahosi boʻladi. Bu baho ishning murakkabligi, sarflangan vaqt va boshqa omillarga qarab belgilanadi. Masalan, oddiy detalni yasash uchun kamroq haq toʻlansa, murakkab detalni yasash uchun koʻproq haq toʻlanadi. Xodimning mehnatiga haq toʻlash bajarilgan ishlarning baholariga asoslanadi. Yaʼni, xodim qancha koʻp va qimmatli ish bajarsa, shuncha koʻp haq oladi.

MISOL

Tikuvchilik tsexida bir xodim ishlaydi. U oddiy choklarni tikish (kam malakali ish) va murakkab, dizaynerlik liboslarini yaratish (yuqori malakali ish) kabi vazifalarni bajaradi.

Agar oddiy chok uchun 1000 soʻm toʻlansa, murakkab libos uchun esa 10 000 soʻm toʻlansa, xodim 10 ta oddiy chok tikkanda 10 000 soʻm, 1 ta murakkab libos tikkanda yana 100 000 soʻm olishi kerak. Umumiy ish haqi uning bajargan ishlarining umumiy qiymatidan kelib chiqadi.

3. Ishlab chiqarish xususiyatini hisobga olgan holda deganda ish beruvchining vaqtincha tashkiliy, texnik yoki iqtisodiy ehtiyojlarini inobatga olgan holda xodimni oʻz vazifasidan farq qiluvchi ishga jalb qilishini anglatadi. Lekin bunda xodimning ish haqi uning malaka razryadiga mos ravishda toʻlanishi shart.

Pastroq tarifikatsiya qilingan ishlar odatda kamroq malakani talab qiluvchi, osonroq, oddiyroq ish turlari boʻlib, ular uchun ish haqi ham past boʻladi.

Agar xodimga oʻzining rasman belgilangan razryadiga mos kelmaydigan, yaʼni undan pastroq razryadli ish topshirilsa (masalan, 5-razryadli ustasiga 3-razryadli ish topshirilsa), ish beruvchi xodimga oʻzining haqiqiy razryadi boʻyicha ish haqini toʻlashi shart, hatto u pastroq malakali ishni bajarsa ham.

MISOL

5-razryadli tokar (u yuqori malakali) har soatga 50 000 soʻm ish haqi oladi. Ishlab chiqarish zaruriyati tufayli, bir tsexda ish hajmi kamligi boshqa ishda ish hajmi koʻpligi (maʼlum bir mavsumda) bir kuni unga 3-razryadli (40 000 soʻmlik) ish topshiriladi.

Bu holda ish beruvchi unga 40 000 soʻm emas, balki oʻzining 5-razryadli stavkasi boʻyicha — 50 000 soʻm toʻlashi shart.

Bu qoida xodimning mehnat huquqlari va malakasini himoya qilish ish beruvchi arzonroq ish haqi toʻlash maqsadida xodimning malakali mehnatidan toʻliq foydalanmaslik holatlarini cheklash uchun joriy qilingan.