1. Xodim mehnati uchun hech qanday kamsitishlarsiz hamda mehnatga haq toʻlashning belgilangan eng kam miqdoridan kam boʻlmagan tarzda adolatli haq olishi uning konstitutsiyaviy huquqi hisoblanadi.

Mehnatga haq toʻlash yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarning asosiylaridan hisoblanib, ish beruvchi va xodim oʻrtasida xodimning mehnati uchun toʻlovlarning turi, miqdori, shartlari, shakli va muddati belgilanishi, xodim belgilangan toʻlovlarni olishi uchun mehnat qilishi (vazifa va majburiyatlarni bajarishi) ish beruvchi esa belgilangan toʻlovlar oʻz vaqtida amalga oshirishi bilan bogʻliq munosabatlar tushuniladi.

Ushbu tizim qonunchilik, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar va mehnat shartnomada belgilangan boʻladi.

Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda mehnatga haq toʻlash ayrim hollarda barcha sohalar va xodimlar uchun belgilansa, ayrim hollarda tarmoqlar va tashkilot uchun alohida belgilanadi.

MISOL

1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmonlariga muvofiq har yili mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori belginada va Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida tashkiliy-huquqiy va mulkchilik shakllaridan hamda idoraviy boʻysunuvidan qatʼi nazar, barcha ish beruvchilar uchun majburiy hisoblanadi.

2. Vazirlar Mahkamasining 2005 yil 21 dekabrdagi 276-son qarori bilan Oʻzbekiston Respublikasi davlat muassasalari tibbiyot va farmatsevtika xodimlari mehnatiga haq toʻlash tartibi va shartlari belgilangan boʻlib, ushbu normativ-huquqiy hujjat davlat muassasalari tibbiyot va farmatsevtika xodimlari mehnatiga haq toʻlash tartibi va shartlarini belgilaydi.

Mehnatga haq toʻlashni mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlar bilan tartibga solishda quyidagilarga eʼtibor qaratish lozim:

qonunchilik hujjatlariga zid boʻlmasligi;

xodimning holatini qonunchilikka nisbatan yomonlashtiruvchi qoidalarni kiritilmasligi;

mehnatga haq toʻlashning turi, miqdori, shartlari, shakli va muddatini aniq belgilanganligi;

kasaba uyushma qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi bilan kelishilganligi.

Mehnatga haq toʻlashni belgilash mehnat shartnomasining majburiy sharti hisoblanadi va mehnat shartnomani rasmiylashtirishda:

qonunchilik va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga zid boʻlmasligi;

xodimning holatini qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga nisbatan yomonlashtiruvchi qoidalarni kiritilmasligi;

mehnat shartnomalarining namunaviy shaklida va boshqa qonunchilik belgilangan eng minimal talablarni inobatga olish;

xodim bilan kelishuvga erishish kerak boʻladi.

Bundan tashqari, MKning 21-moddasiga koʻra xodim oʻz malakasiga, mehnatning murakkabligiga, bajarilgan ishning miqdori va sifatiga muvofiq oʻz vaqtida hamda toʻliq hajmda ish haqi olish huquqiga ega ekanligi belgilab qoʻyilgan.

XALQARO STANDARTLAR

1. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi 23-moddasida har bir inson hech bir kamsitishsiz teng mehnat uchun teng haq olish huquqiga ega. Har bir ishlovchi kishi oʻzi va oilasi uchun insonga munosib yashashni taʼminlaydigan adolatli va qoniqarli daromad olishga, zarur boʻlganda ijtimoiy taʼminotning boshqa vositalari bilan toʻldiriluvchi daromad olish huquqiga ega.

2. Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Xalqaro mehnat tashkilotining Ish haqini himoya qilish toʻgʻrisidagi 95-sonli Konventsiyasining 1-moddasiga koʻra, ish haqi atamasi, qanday tayinlangan yoki hisoblangan boʻlsa ham, pul shaklida ifodalanishi mumkin boʻlgan va oʻzaro kelishuv yoki milliy qonunlar yoki qoidalar bilan belgilanadigan, yozma yoki ogʻzaki mehnat shartnomasi asosida bajarilgan yoki bajarilishi kerak boʻlgan ish uchun yoki koʻrsatilgan yoxud koʻrsatiladigan xizmatlar uchun ish beruvchi tomonidan xodimga toʻlanishi kerak boʻlgan ish haqi yoki daromadni anglatadi.

MILLIY QONUNCHILIK

1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 42-moddasi birinchi qismida har kim munosib mehnat qilish, kasb va faoliyat turini erkin tanlash, xavfsizlik va gigiyena talablariga javob beradigan qulay mehnat sharoitlarida ishlash, mehnati uchun hech qanday kamsitishlarsiz hamda mehnatga haq toʻlashning belgilangan eng kam miqdoridan kam boʻlmagan tarzda adolatli haq olish, shuningdek ishsizlikdan qonunda belgilangan tartibda himoyalanish huquqiga egaligi belgilab qoʻyilgan.

2. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat Kodeksini amalga oshirishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 2024 yil 14 noyabrdagi 758-son qarori bilan mehnat shartnomalarning namunaviy shakllari tasdiqlangan boʻlib, ularda mehnat haq toʻlash belgilanishi koʻrsatilgan.

3. Sharhlanayotgan moddaning ikkinchi qismida ish haqiga tushuncha berilgan boʻlib, ish beruvchi tomonidan xodimning mehnat uchun toʻlanadigan haq miqdori, shuningdek kompensatsiya xususiyatiga ega toʻlovlar va ragʻbatlantiruvchi toʻlovlar ish haqi ekanligi koʻrsatilmoqda.

Mazkur holatda ish haqini aniqlashda xodimga toʻlanadigan barcha toʻlovlar ham ish haqi hisoblanmasligiga eʼtibor qaratish lozim.

MISOL

Xodimning yillik mehnat taʼtilida, oʻquv taʼtillarida, ijodiy taʼtillarda boʻlgan davri, majburiy progul qilgan davri uchun kafolatli toʻlovlar ish haqi sifatida nazarda tutilmagan.

Ish haqini belgilash va uni amalga oshirishda xodimning malakasiga, bajaradigan ishining murakkabligiga, miqdoriga, sifati va sharoitlariga eʼtibor qaratish hamda kamsitishga yoʻl qoʻymaslik, teng qiymatli mehnat uchun erkaklar va ayollarga teng miqdorda haq toʻlash hamda mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kam boʻlmasligiga eʼtibor qaratish nafaqat xodimlarning huquqlarini buzilishini oldi olinadi, balki mehnat unumdorligini oshishiga sabab boʻladi.

Xodimning malakasi haqida MK 369-moddasi birinchi qismida koʻrsatilgan boʻlib, unga koʻra uning muayyan kasbiy faoliyat turini bajarishga tayyorligini tavsiflaydigan kasbiy bilimlari, malakalari, koʻnikmalari, layoqati va ish tajribasining darajasidir.

Bajaradigan ishining murakkabligi xodimlarning toifalari: professional mutaxassislar bilan texnik yoki xizmat koʻrsatuvchi xodimlar bajaradigan ishlarning farqi yoki bir xil toifadagi xodim boʻlsa ham, lekin ayrim ishlarni yuqori malakali mutaxassislar tomonidan bajarish mumkinligiga, ishni bajarish uchun bilim va koʻnikmalar, masʼuliyat talab qilishiga eʼtibor qaratish tavsiya etiladi.

Ish haqini amalga oshirishda xodimning bajargan ishining miqdori va sifati eʼtiborga olishda muhim ahamiyatga ega.

MISOL

Bir xil lavozimda ikki nafar xodim ishlamoqda, biri malakali (bilimli, tajribali, koʻnikmalarga ega) xodim yuqoriroq samaradorlikka ega boʻlsa, ikkinchisi malakasi kamroq va ish samaradorligi, sifati pastroq boʻlganda ularga bir xil miqdorda ish haqi toʻlash maqsadga muvofiq emas.

Shuningdek, ish haqini amalga oshirishda mehnat sharoitlari inobatga olinadi. Bu borada mehnat faoliyatini noqulay mehnat sharoitlarida, noqulay tabiiy-iqlim sharoitlarida amalga oshiruvchi xodimlarga toʻlanadigan ish haqining eng kam darajasi qonunchilikda belgilanadi. Jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomasida yoki ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan holda qabul qilingan boshqa ichki hujjatlarda mazkur toifadagi xodimlarga qoʻshimcha toʻlovlar nazarda tutilishi mumkin.

MILLIY QONUNCHILIK

Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 6 sentyabrdagi 743-son qarori bilan Mehnatning tabiiy-iqlim sharoitlari ogʻir va noqulay boʻlgan tumanlar va joylardagi xodimlar uchun mehnatga haq toʻlashga tuman koeffitsiyentlari boʻyicha ustamalar miqdori hamda ishlarning ayrim texnologik turlari, ishlab chiqarishlar va iqtisodiy faoliyat turlari boʻyicha ishchilarning tarif stavkalarini oshirishning tarmoq koeffitsiyentlari belgilangan.

4. Mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori Yagona tarif setkasining birinchi razryadiga muvofiq boʻlishi kerak.

Mehnatga haq toʻlash yagona tarif setkasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 16 sentyabrdagi 775-son qarori bilan tasdiqlangan. Unga koʻra, birinchi razryadda tarif koeffitsiyentlari boʻlmaydi va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmonlari bilan tasdiqlangan mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdorining oʻzi hisoblanadi.

Yagona tarif setkasida ikkinchi razryaddan yigirma ikkinchi razryadlarga tarif koeffitsiyentlari belgilangan boʻlib, xodimning lavozim maoshini belgilash uchun tarif koeffitsiyenti mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoriga koʻpaytiriladi.

MKning 243-moddasi uchinchi qismida xodimning oddiy ishlarni, yaʼni malaka talab etmaydigan mehnati uchun mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kam boʻlmagan oylik ish haqi belgilanishi qonunchilikda kafolatlanganligi koʻrsatilmoqda.

Bunda qanday ishlar oddiy ish ekanligi va malaka talab etilmaydigan ishlar ekanligini aniqlashda, xodimga yuklatilgan vazifalarni bajarishi uchun oʻquv yoki kasbiy faoliyat sohasi boʻyicha elementar va boshlangʻich umumiy bilimlar hamda belgilangan qoidalarga muvofiq standart va oddiy vazifalarni bajarish uchun zarur boʻlgan koʻnikmalar ega boʻlgan hamda oʻzganing bevosita nazorati va kuzatuvi ostida ishlovchi xodimlar toifalari tushuniladi.

Shuningdek, byudjet tashkiloti hisoblanmaydigan korxonalar uchun xizmatchilarning asosiy lavozimlari va ishchilar kasblari klassifikatorida birinchi razryad belgilangan ishchi kasblar uchun mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori belgilash tavsiya etiladi. Ish samaradorligi va tashkilot moliyaviy imkoniyatlaridan kelib chiqib, malaka talab etmaydigan kasblar uchun mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan koʻp boʻlgan ish haqini amalga oshirish qonun buzilish hisoblanmaydi.

Mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdori belgilangan xodimga ushbu ish haqini toʻlashda uni normal ish sharoitlarida ish vaqtining normasini toʻliq ishlab berganligi ham eʼtibor qaratish tavsiya etiladi. Agar ish vaqtining normasini toʻliq ishlab bermagan boʻlsa, bajargan ishiga mutanosib ravishda ish haqi toʻlanadi.

MISOL

Mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoriga teng ish haqi belgilangan qorovul bir oy davomida 22 ish kuni, yaʼni 176 soat ishlashi kerak boʻlganda, ushbu ish soatlarida toʻliq ishlaganda ish haqi toʻliq toʻlanadi, lekin 10 ish kuni davomida 80 soat ishlasa, ushbu 80 soat uchun ish haqi toʻlanadi.

MILLIY QONUNCHILIK

Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 16 sentyabrdagi 775-son qarori bilan Mehnatga haq toʻlash yagona tarif setkasi tasdiqlangan.