1. Oʻzbekiston Respublikasi milliy valyutasi “soʻm” hisoblanadi. Qonunchilikka muvofiq, mehnatga haq toʻlash tizimida ish haqi milliy valyutada (soʻmda) amalga oshirilishi shart.

Chet el valyutasida yoki tovar bilan toʻlash mumkin emas.

Ish beruvchi ish haqini dollar, yevro yoki boshqa xorijiy valyutalarda yoki tovar, xizmatlar bilan toʻlash huquqiga ega emas. Bunday holatlar qonunbuzarlik hisoblanadi va javobgarlik belgilangan.

Ish haqi milliy valyutada (soʻmda) toʻlanishi Oʻzbekiston milliy iqtisodiyoti barqarorligiga xizmat qiladi.

2. Ish haqi milliy valyutada (soʻmda) toʻlanishi boʻyicha istisnolar Oʻzbekiston Respublikasining "Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida"gi Qonuni va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda koʻrsatilgan.

MISOL

Oʻzbekiston Respublikasining "Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida"gi Qonuni 15-moddasiga koʻra, ish haqi, stipendiyalar, pensiyalar, alimentlar toʻlash nosavdo tusidagi pul oʻtkazmalari jumlasiga quyidagilar kiradi. Nosavdo tusidagi pul oʻtkazmalari joriy xalqaro operatsiyalar jumlasiga kiradi. Joriy xalqaro operatsiyalar hamda ular bilan bogʻliq holda chet el valyutasini rezidentlar va norezidentlar tomonidan sotib olish yoki sotish cheklovlarsiz amalga oshiriladi.

3. Ish beruvchi xodimga maosh (ish haqi)ni faqat pul shaklida toʻlashi shart, uning oʻrniga boshqa turdagi toʻlov shakllari, yaʼni pulni keyinroq toʻlashni vaʼda qiluvchi pulni oʻrnida hisoblanadigan qarz majburiyatlari tilxatlar yoki maxsus kuponlar (ish haqi oʻrniga doʻkonlardan tovar yoki mahsulot olish imkoniyatini beruvchi hujjat) berish mumkin emas.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Xalqaro mehnat tashkilotining Ish haqini himoya qilish toʻgʻrisidagi 95-sonli Konventsiyasining 3-moddasi 1-bandiga koʻra, naqd pulda toʻlanishi lozim boʻlgan ish haqi faqat qonuniy toʻlov vositasida toʻlanadi va oddiy veksel, vaucher, kupon shaklida yoki qonuniy toʻlov vositasi deb gumon qilinayotgan har qanday boshqa shaklda toʻlanishi man qilinadi.

4. Mehnatga haq toʻlashni natura shaklida amalga oshirish taqiqlanadi va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan hollardagina yoʻl qoʻyiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 13 iyuldagi “Ish haqini natura shaklida toʻlashni tartibga solish toʻgʻrisida”gi 286-son qaroriga koʻra, mehnatga natura shaklida haq toʻlanishi xodimning yozma roziligiga asosan quyidagi hollarda mumkin:

xodim yoki uning oilasi isteʼmoli uchun ish beruvchi tomonidan ishlab chiqarilgan va yetishtirilgan oziq-ovqat hamda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bilan hisob-kitob qilish;

oʻziga xizmat koʻrsatilishi va uy xoʻjaligini yuritishda koʻmaklashish maqsadida uy xizmatchilarini yollagan ish beruvchilar tomonidan uy xizmatchilariga oziq-ovqat va vaqtincha yashash uchun uy-joy bilan taʼminlash shaklida hisob-kitob qilish.

Bundan tashqari, ish haqini natura shaklida toʻlash sharti xodimning roziligi asosida u bilan tuziladigan mehnat shartnomasida koʻrsatiladi. Bunda ish haqining natura shaklidagi umumiy summasi 30 foizdan ortiq boʻlishi mumkin emas.

Oʻzbekiston Respublikasi MKning 269 va 270-moddalarida belgilangan talablarga asosan, xodimning yozma roziligidan qatʼi nazar uning ish haqidan:

50 foizgacha miqdorda ushlab qolinsa — xodimga natura shaklida toʻlanadigan ish haqining umumiy summasi 10 foizdan ortiq boʻlishi mumkin emas;

50 foizdan ortiq miqdorda ushlab qolinsa — xodimga ish haqini natura shaklida toʻlash taqiqlanadi.

Ish haqini natura shaklida toʻlashda quyidagilar taqiqlanadi:

xodimning oylik mehnat haqi qonunchilikda Mehnatga haq toʻlash yagona tarif setkasining birinchi razryadi boʻyicha belgilangan miqdordan oz boʻlganda, ish haqini natura shaklida toʻlash;

qishloq xoʻjaligi tovar va oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilar tomonidan taqdim etilayotgan mahsulotlarning narxini ularning tannarxidan yuqori belgilash;

alkogol, tamaki mahsulotlari, dori vositalari, kannabis oʻsimligi hamda qonunchilikda realizatsiya qilish (berish) taqiqlangan oʻsimlik va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bilan hisob-kitob qilish;

uy xizmatchilarini yollagan ish beruvchilar tomonidan taqdim etilayotgan oziq-ovqatlar narxini va uy-joydan vaqtincha foydalanganlik uchun toʻlovlar miqdorini haqiqiy bozor narxidan yuqori narxda belgilash.

Bunda qishloq xoʻjaligi tovar va oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilar hamda uy xizmatchilarini yollagan ish beruvchilar sifatsiz yoki isteʼmolga yaroqsiz qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va oziq-ovqatlarni, shuningdek sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga muvofiq kelmaydigan uy-joyni taqdim etishi mumkin emas.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Xalqaro mehnat tashkilotining Ish haqini himoya qilish toʻgʻrisidagi 95-sonli Konventsiyasining 4-moddasiga koʻra:

1. Milliy qonun hujjatlari, jamoa shartnomalari yoki arbitraj qarorlari ayrim sanoat yoki ish turlari sohasida ish haqini qisman natura shaklida toʻlashga ruxsat berishi mumkin, agar mazkur sanoat yoki ish turlari sohasida haq toʻlashning shu shakli odat boʻlsa, yoki mazkur sanoat yoki ish turlari xususiyati uchun maʼqul boʻlsa. Lekin hech bir holda ish haqi spirtli ichimlik va giyohvand moddalar shaklida toʻlanishiga ruxsat berilmaydi.

2. Ish haqini qisman natura shaklida toʻlashga ruxsat etilgan hollarda quyidagilarni taʼminlash uchun tegishli chora-tadbirlar koʻriladi:

a) natura shaklidagi toʻlov xodimlar va ularning oilalari tomonidan shaxsan foydalanishi uchun va ularning manfaatlari uchun mos boʻlishini;

b) natura shaklidagi toʻlov adolatli va maqbul narxga ega boʻlishini.

5. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismida xodimga ish haqini toʻlash u ishni bajargan joyda amalga oshirilishi va buni qoida tariqasida ekanligi koʻrsatilmoqda.

MKning 104-moddasiga koʻra, ish joyi — xodim shartnomada shart qilib koʻrsatilgan mehnat vazifasiga koʻra mehnat faoliyatini amalga oshiradigan ish beruvchi (tashkilot, uning alohida boʻlinmasi yoki jismoniy shaxs), shuningdek xodim mehnat qilishi kerak boʻlgan joy tushuniladi.

Qoida tariqasida, ushbu norma qoʻllanilishi, ushbu qoidani ayrim hollarda qoʻllamaslik mumkinligini anglatadi.

MISOL

Agar tashkilotda xodimning ish haqi plastik karta orqali toʻlanadigan boʻlsa, unda ish joyini ahamiyati yoʻqoladi.

Ushbu normaga xodim oʻz mehnati uchun oladigan ish haqini odatda oʻzi ishlayotgan joyda — yaʼni ish joyida olishi kerakligini anglatadi va quyidagi maqsadlarga qaratilgan:

xodim ish haqini ish joyida olganida, bu jarayonda shaffoflik va ishonchlilik taʼminlanadi. Muddatli va belgilangan tartibda toʻlash osonlashadi;

ish haqini boshqa joyda berish, masalan, pul oʻtkazish yoki boshqa manzilda toʻlash, baʼzida noaniqliklarga yoki hatto ish haqini toʻlamaslik holatlariga sabab boʻlishi mumkin;

ish joyida ish haqini olish xodimga oʻz huquqlarini kuzatib borish va talab qilish imkoniyatini beradi.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Xalqaro mehnat tashkilotining Ish haqini himoya qilish toʻgʻrisidagi 95-sonli Konventsiyasining 13-moddasiga koʻra:

1. Ish haqi naqd pul bilan toʻlanganda, agar milliy qonun hujjatlari, jamoa shartnomasi yoki arbitraj qarorida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa yoki xodimlarga maʼlum boʻlgan usullar maqsadga muvofiqroq deb topilmasa, xodimlarga faqat ish kunlarida va ish joyining oʻzida yoxud unga yaqin joyda amalga oshiriladi.

2. Ish haqini toʻlash tavernalarda yoki shunga oʻxshash joylarda, agar suiisteʼmollikning oldini olish zarur boʻlsa, doʻkonlarda yoki chakana savdo doʻkonlarida va koʻngilochar joylarda amalga oshirilishi man qilinadi, biroq shunday tashkilotlarda ishlaydigan xodimlar bundan mustasnodir.

6. Ish haqini yoki uning bir qismini bank muassasalari yoki pochta boʻlimlari orqali toʻlashga xodimning yozma roziligi shart.

Bu xodimning huquqlarini himoya qilish maqsadida belgilangan shartdir. Yaʼni, ish beruvchi oʻz xohishi bilan ish haqini bank yoki pochtaga oʻtkazib yubora olmaydi.

Ish haqi xodimning roziligi asosida bank hisob raqamiga yoki pochta orqali pul oʻtkazish yoʻli bilan amalga oshirilishi mumkin. Bunda bank yoki pochta xizmatlari uchun olinadigan komissiya yoki xizmat haqi xodim emas, balki ish beruvchi tomonidan toʻlanadi. Bu ham xodimning iqtisodiy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan.

Bu norma ish beruvchi va xodim oʻrtasida ish haqini toʻlash usuli yuzasidan kelishuv boʻlishini talab qiladi. Ushbu kelishuv xodim arizasi yoki roziligini asoslovchi boshqa hujjat bilan tasdiqlanadi. Bunda bank yoki pochta xizmatlari uchun xarajatlar ish beruvchi zimmasiga yuklanadi.

7. Agar xodim ish haqi toʻlanadigan kuni ish beruvchining topshirigʻini ish joyidan tashqarida vaqtinchalik boshqa joyda (xizmat safarida, malaka oshirish kurslarida boʻlsa va boshqalar) bajarayotgan boʻlsa xodimning iltimosiga koʻra ish beruvchi uning ish haqini oʻz hisobidan yuborishi (masalan, bank orqali pul oʻtkazishi) yoki xodimning ishonchli shaxsiga toʻlashi shart.

Bunda xodim oʻz iltimosini yozma ravishda yuborishi va oʻz arizasida uning ishonchli shaxsini aniq koʻrsatishi, ishonchli shaxsi esa oʻzining shaxsini tasdiqlovchi hujjati bilan birga kelishi maqsadga muvofiq boʻladi.

Mazkur norma xodimlar ish haqidan oʻz vaqtida foydalanishi, xizmat safari yoki oʻqish sababli ish joyida boʻlmagan paytda ham moddiy qiyinchilikka duchor boʻlmasligi uchun joriy etilgan. Bu ish beruvchining masʼuliyatini belgilaydi va xodimning mehnat huquqlarini himoya qiladi.