Ragʻbatlantiruvchi xususiyatga ega toʻlovlar jumlasiga xodimlarga mehnatdagi yuksak yutuqlari, kasbiy mahorati, energiya resurslarini, materiallarni tejaganligi, oldindan belgilangan boshqa koʻrsatkichlarga erishganligi uchun beriladigan mukofotlar, ish haqiga qoʻshimcha toʻlovlar, ustamalar va boshqa toʻlovlar kiradi.
Mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilgan mukofot xodimni oldindan belgilangan koʻrsatkichlar va shartlarga erishishga undash maqsadida ish haqining tarkibiga kiritilgan hamda xodimga asosiy maoshidan (tarif stavkasidan) tashqari toʻlanadigan pul mukofotidir.
Mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilmagan ragʻbatlantiruvchi mukofot bir marta beriladigan xususiyatga ega boʻlgan hamda ish beruvchining qaroriga koʻra xodimning oldindan belgilangan koʻrsatkichlar va shartlarga erishganligi uchun emas, balki muayyan voqealar (yubileylar, bayram sanalari va boshqalar) yuz berganligi yoki xodim tomonidan muayyan harakatlar amalga oshirilganligi (ish beruvchining alohida muhim topshirigʻini bajarish, ratsionalizatorlik taklifini kiritish va boshqalar) munosabati bilan toʻlanadigan pul mukofotidir.
Ustama xodim tomonidan mehnat shartnomasida shart qilib koʻrsatilgan ish bajarilganligi uchun amalga oshiriladigan va ragʻbatlantiruvchi (kasbiy mahorat, uzoq muddat xizmat qilganlik, muayyan tashkilotdagi yoki tarmoqdagi ish staji uchun ustamalar va boshqalar) yoxud kompensatsiya xususiyatiga ega (ishning koʻchma yoxud sayyor xususiyati, noqulay tabiiy-iqlim sharoitlaridagi ish yoxud zararli yoki ogʻir mehnat sharoitlaridagi ish, mehnatning jadalligi uchun ustamalar va boshqalar) pul toʻlovidir.
Ish haqiga qoʻshimcha toʻlov xodim tomonidan uning toʻgʻridan-toʻgʻri majburiyatlariga kirmaydigan qoʻshimcha vazifalar bajarilishini kompensatsiya qilish (bir necha kasbda (lavozimda) ishlaganlik, bajariladigan ish hajmining koʻpayganligi, xizmat koʻrsatish doirasining kengayganligi, yoʻq boʻlgan xodimning majburiyatlarini bajarganlik uchun qoʻshimcha toʻlov va boshqalar) uchun hisoblanadigan yoki kafolatli xususiyatga ega boʻlgan hamda mehnatning normal sharoitlaridan chetga chiqilgan hollarda yoxud ish haqi xodimning aybisiz kamaytirilgan taqdirda xodimga ish haqining bir qismini saqlab qolish maqsadida amalga oshiriladigan (tungi vaqtdagi, dam olish kunlaridagi va ishlanmaydigan bayram kunlaridagi ish, ish vaqtidan tashqari ish uchun qoʻshimcha toʻlovlar, sogʻligʻining holatiga koʻra, bekor turib qolish, ishlab chiqarish zaruriyati munosabati bilan kam haq toʻlanadigan ishga oʻtkazilgan xodimlarga qoʻshimcha toʻlovlar va boshqalar) pul toʻlovidir.
Mukofotlash, ish haqi asosiy qismiga doir qoʻshimcha toʻlovlar va ustamalar, boshqa ragʻbatlantiruvchi toʻlovlar tizimlari ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra belgilanadi.
Byudjet tashkilotlarida ragʻbatlantiruvchi toʻlovlarni qoʻllash tartibi va shartlari qonunchilikda belgilanadi
1. Ragʻbatlantiruvchi xususiyatga ega toʻlovlar xodimlar ishining natijadorligini oshirish, kasbiy mahoratlarini rivojlantirish va ishga boʻlgan sadoqatlarini kuchaytirish maqsadida beriladigan pul toʻlovlari hisoblanadi.
Ragʻbatlantiruvchi xususiyatga ega toʻlovlar mukofot, ustama, ish haqiga qoʻshimcha toʻlovlar va boshqa turdagi toʻlovlardan iborat boʻladi.
Xodimlarga mehnatdagi yuksak yutuqlari, kasbiy mahorati, energiya resurslarini, materiallarni tejaganligi, oldindan belgilangan boshqa koʻrsatkichlarga erishganligi va boshqa bir qancha sabablarga xodimlar ragʻbatlantirilishi mumkin.
MISOL
Ishlab chiqarish rejasini ortiqcha bajarganlik, yangi texnologiyani joriy qilganlik, ishlab chiqarish xavfsizligini yaxshilaganlik va boshqalar.
Ragʻbatlantiruvchi xususiyatga ega toʻlovlar xodimning asosiy maoshiga qoʻshimcha ravishda beriladi va uning ishining murakkabligi, masʼuliyati, ish vaqtidan tashqari ishlash, uzoq muddat xizmat qilganligi, ish sharoitlarining qiyinligi va boshqa omillarga bogʻliq boʻlishi mumkin.
2. Ish beruvchi mehnat toʻgʻrisidagi boshqa huquqiy hujjatlarda tashkilot xodimlarining mehnatga haq toʻlash tizimi belgilashda mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilgan mukofotni aniq belgilash tavsiya etiladi. Bunda ushbu mukofot xodimni oldindan belgilangan koʻrsatkichlar va shartlarga erishishga undash maqsadida berilishi va ish haqining tarkibiga kiritilishi hamda xodimga asosiy maoshidan (tarif stavkasidan) tashqari toʻlanishi maqsadga muvofiqdir.
MKning 299-moddasi beshinchi qismida intizomiy jazoning amal qilish muddati ichida xodimga nisbatan ragʻbatlantirish choralari, shu jumladan mehnatga haq toʻlash tizimiga kirmaydigan va mehnat natijalariga asoslanmagan mukofotlar ham (bayramlar, shu jumladan kasb bayramlari, yubileylar munosabati bilan va hokazolar) qoʻllanilmasligi koʻrsatilgan boʻlib, intizomiy jazo chorasi qoʻllanilgan xodimni ragʻbatlantirish masalasini hal etishda mukofotlarni mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilgan yoki tutilmaganligini aniq belgilanishi asos sifatida xizmat qiladi.
3. MKda mukofotlar ikki turga boʻlinmoqda. Mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilgan mukofot va nazarda tutilmagan ragʻbatlantiruvchi mukofotlar.
Mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilmagan ragʻbatlantiruvchi mukofotlar:
mukofot bir marta beriladigan xususiyatga ega boʻlgan (bir necha marotaba ham berilishi mumkin, lekin har safar oʻziga xos sabablari mavjud boʻlishi kerak);
muayyan voqealar (yubileylar, bayram sanalari, tugʻilgan kun, nikoh marosimi, kuz-qish mavsumiga tayyorgarlik koʻrish uchun va boshqalar) yuz berganligi;
xodim tomonidan muayyan harakatlar amalga oshirilganligi (ish beruvchining alohida muhim topshirigʻini bajarish, ratsionalizatorlik taklifini kiritish va boshqalar) munosabati bilan toʻlanadigan pul mukofotidir.
4. Ragʻbatlantiruvchi xususiyatga ega boʻlgan toʻlovlarning yana bir turi bu ustamadir. Avvalambor, mukofot bilan ustamaning farqiga toʻxtalib oʻtsak, mukofot xodim tomonidan ish bajarilgan yoki bajarilmagan boʻlsa ham toʻlanishi mumkin, lekin ustama xodim tomonidan mehnat shartnomasida shart qilib koʻrsatilgan ish bajarilganligi uchun toʻlanadi.
Ustama ham ikki turga boʻlinadi, yaʼni:
ragʻbatlantiruvchi (kasbiy mahorat, uzoq muddat xizmat qilganlik, muayyan tashkilotdagi yoki tarmoqdagi ish staji uchun ustamalar va boshqalar);
kompensatsiya xususiyatiga ega (ishning koʻchma yoxud sayyor xususiyati, noqulay tabiiy-iqlim sharoitlaridagi ish yoxud zararli yoki ogʻir mehnat sharoitlaridagi ish, mehnatning jadalligi uchun ustamalar va boshqalar) pul toʻlovidir.
Demak, ayrim ustamalar ham ragʻbatlantiruvchi ham kompensatsiya xususiyatlariga ega ekan.
5. Ragʻbatlantiruvchi xususiyatga ega toʻlovlarning turlari koʻp boʻlib, ularning ayrimlari MKning 252-moddasi beshinchi qismida umumiy qilib ish haqiga qoʻshimcha toʻlov sifatida yuritiladi.
Ish haqiga qoʻshimcha toʻlov bir turi sifatida xodim tomonidan uning toʻgʻridan-toʻgʻri majburiyatlariga kirmaydigan qoʻshimcha vazifalar bajarilishini kompensatsiya qilish uchun toʻlanadigan toʻlovlar hisoblanadi.
MISOL
Bir necha kasbda (lavozimda) ishlaganlik, bajariladigan ish hajmining koʻpayganligi, xizmat koʻrsatish doirasining kengayganligi, yoʻq boʻlgan xodimning majburiyatlarini bajarganlik uchun qoʻshimcha toʻlov va boshqalar.
Ish haqiga qoʻshimcha toʻlovning yana bir turi sifatida kafolatli xususiyatga ega boʻlgan hamda mehnatning normal sharoitlaridan chetga chiqilgan hollarda yoxud ish haqi xodimning aybisiz kamaytirilgan taqdirda xodimga ish haqining bir qismini saqlab qolish maqsadida amalga oshiriladigan pul toʻlovlari hisoblanadi.
Demak, mazkur kafolatli toʻlovlar ham ragʻbatlantiruvchi xususiyatga ega hisoblanar ekan.
MISOL
Tungi vaqtdagi, dam olish kunlaridagi va ishlanmaydigan bayram kunlaridagi ish, ish vaqtidan tashqari ish uchun qoʻshimcha toʻlovlar, sogʻligʻining holatiga koʻra, bekor turib qolish, ishlab chiqarish zaruriyati munosabati bilan kam haq toʻlanadigan ishga oʻtkazilgan xodimlarga qoʻshimcha toʻlovlar va boshqalar.
6. MKning 15-moddasi uchinchi qismida agar mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda, jamoa kelishuvlarida yoxud jamoa shartnomasida yoki ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra qabul qilingan mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda u yoki bu masala ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra hal etilishi kerakligi nazarda tutilgan boʻlsa, ushbu talabga rioya etish ish beruvchi uchun majburiydir.
Sharhlanayotgan moddaning oltinchi qismida mukofotlash, ish haqi asosiy qismiga doir qoʻshimcha toʻlovlar va ustamalar, boshqa ragʻbatlantiruvchi toʻlovlar tizimlari ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra belgilanganligi sababli ushbu talab ish beruvchi uchun majburiy hisoblanadi.
7. MKning 252-moddasida ragʻbatlantiruvchi toʻlovlar haqida bayon etilgan boʻlib, ushbu moddaning yettinchi qismida byudjet tashkilotlarida ragʻbatlantiruvchi toʻlovlarni qoʻllash tartibi va shartlari qonunchilikda belgilanishi koʻrsatilgan.
Bu norma byudjet tashkilotlarida ish beruvchilarni mukofotlash, ish haqi asosiy qismiga doir qoʻshimcha toʻlovlar va ustamalar, boshqa ragʻbatlantiruvchi toʻlovlar tizimlari ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishuvga koʻra belgilanishi talabini bajarishdan ozod etmaydi. Byudjet tashkilotida ish beruvchi qonunchilik talablariga asosan ragʻbatlantiruvchi toʻlovlar tizimini belgilaydi.
Byudjet tashkilotlarida ragʻbatlantiruvchi toʻlovlarni qoʻllash tartibi va shartlari qonunchilikka zid boʻlsa yoki qonunchilikda belgilanmagan tartib va shartlar joriy etilsa, MKning 252-moddasi yettinchi qismi talablariga rioya etilmagan hisoblanadi.
O'zbekiston Respublikasi Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi