1. Mehnatga haq toʻlashning tarifsiz tizimi samaradorlikka asoslangan mehnatga haq toʻlash usuli boʻlib, xodimning ish haqi uning individual va jamoaviy ish natijalariga qarab belgilanadi. Bu tizim odamlarni faolroq, masʼuliyatliroq va jamoa manfaatlarini inobatga olgan holda ishlashga undaydi.

Mehnatga haq toʻlashning tarifsiz tizimida:

a) mehnatga haq toʻlashda differentsiyalash qoʻllaniladi — yaʼni, xodimlarga haq toʻlashda farqlanish, bu turli xodimlarga turli miqdorda haq toʻlash tizimini bildiradi;

b) har bir xodimning oladigan maoshi uning shaxsiy mehnati natijalari va jamoaviy ishlarga qoʻshgan hissasiga bogʻliq boʻladi;

v) xodimning oylik maoshi yoki ish haqi oldindan belgilangan tarif stavkalariga asoslanmaydi, yaʼni muayyan razryad yoki malaka toifalaridan foydalanilmaydi;

g) har bir xodimning ish natijasi maxsus koeffitsiyent orqali baholanadi. Bu koeffitsiyent uning faoliyati samaradorligini, ishga munosabatini va jamoaning umumiy natijasiga qoʻshgan hissasi hisobga olinadi. Xodimning ishining natijadorligi yuqori boʻlsa, uning koeffitsiyenti yuqori boʻladi yoki aksincha boʻlishi mumkin;

d) jamoa tomonidan ishlab topilgan umumiy mehnatga haq toʻlashda jamgʻarmadan (xodimlar birgalikdagi ishlari uchun moʻljallangan mablagʻ) har bir xodim oʻzining koeffitsiyentiga muvofiq ravishda ulush oladi. xodimning koeffitsiyenti yuqori boʻlsa, uning jamgʻarmadagi ulushi ham yuqori boʻladi yoki aksincha boʻlishi mumkin.

Ushbu yuqoridagi qoidalardan kelib chiqib, tashkilotda mehnatga haq toʻlashning tarifsiz tizimini oʻrnatishda quyidagilarni amalga oshirish tavsiya etiladi:

barcha xodimlarga asosiy maosh belgilanadi, bu maosh xodimning lavozimi va tajribasiga qarab belgilanadi;

har bir xodimning ishining natijadorligi baholanadi va ularga natijadorlik koeffitsiyenti beriladi (masalan, bu koeffitsiyent 0 dan

1 gacha boʻlishi mumkin);

tashkilotning foydasidan ajratilgan mablagʻ miqdori aniqlanadi va mehnatga haq toʻlash jamgʻarmasiga kiritiladi;

dastlab jamoa ishining natijalari, soʻngra har bir xodimning natijadorlik koeffitsiyenti aniqlanadi;

xodimning natijadorlik koeffitsiyentiga qarab uning mehnatga haq toʻlash jamgʻarmasidagi ulushiga muvofiq, yaʼni yuqori koeffitsiyentga ega xodimga yuqori yoki koeffitsiyenti past boʻlgan xodimga pastroq haq toʻlanadi.

MISOL

Xodim A.: Asosiy maoshi 2 000 000 soʻm, natijadorlik koeffitsiyenti 0,9 Uning mehnatga haq toʻlash jamgʻarmasidagi ulushi 2 000 000 * 0,9 = 1 800 000 soʻm boʻladi.

Xodim B.: Asosiy maoshi 3 000 000 soʻm, natijadorlik koeffitsiyenti 0,5 Uning mehnatga haq toʻlash jamgʻarmasidagi ulushi 3 000 000 * 0,5 = 1 500 000 soʻm boʻladi.

Bu misolda xodim A.ning natijadorlik koeffitsiyenti yuqori boʻlgani uchun uning mehnatga haq toʻlash jamgʻarmasidagi ulushi xodim B.ga qaraganda yuqori boʻladi.

Mehnatga haq toʻlashning tarifsiz tizimi har bir tashkilot uchun mos kelmaydi. Bu tizimni qoʻllashda xodimlarning ishining natijadorligini aniq va obʼyektiv baholash tizimini yaratish muhimdir.

2. Mehnatga haq toʻlashning tarifsiz tizimida xodimning shaxsiy kasbiy yutuqlarini baholash mezonlari va normalari ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning vakillik organi bilan kelishuvga koʻra belgilanishi majburiy talab boʻlib, bunda nafaqat xodimning mehnati baholanadi, balki uning ish haqi ushbu baho bilan bogʻliq boʻladi. U adolatli amalga oshirilmasa, xodimlarning mehnat huquqlari buzilishiga olib keladi.

Xodimning shaxsiy kasbiy yutuqlarini baholash mezonlari va normalariga asosan, ish beruvchi (uning vakillari) tomonidan xodimning shaxsiy kasbiy yutuqlari baholanadi.

3. Tashkilotda mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda mehnatga haq toʻlashning tarifsiz tizimi qoʻllanilishini belgilashda hamda mehnat shartnomalarda xodimlarning ish haqi (bazaviy) mehnatga haq toʻlashning qonunchilik bilan kafolatlangan eng kam miqdoridan kam boʻlmasligi kerak.