1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida oʻrtacha ish haqini qoʻllanilishi, MK va qonunchilikda nazarda tutilgan barcha hollar uchun hamda uni hisoblash uchun qoʻllaniladigan davr aniq belgilangan.

Oʻrtacha ish haqi deganda xodimning ish haqining oʻrtacha miqdori tushuniladi. Ushbu miqdor, masalan, taʼtil uchun haq, ishdan boʻshash nafaqasi, mehnatga layoqatsizlik davri uchun nafaqa va boshqa hollarda xodimga toʻlanadigan toʻlov miqdorini hisoblash uchun qoʻllaniladi.

Hisob-kitob davri deganda oʻrtacha ish haqini hisoblash uchun qoʻllaniladigan vaqt oraligʻi tushuniladi.

Qoidaga koʻra, oʻrtacha ish haqini hisoblash uchun ikkita asosiy davr nazarda tutilgan:

Agar xodim tashkilotda oʻn ikki oy va undan koʻp ishlagan boʻlsa, oʻrtacha ish haqi u hisoblanayotgan oydan oldingi oʻn ikki oy davomidagi unga hisoblangan ish haqidan kelib chiqib belgilanadi.

MISOL

Agar xodim may oyida mehnat taʼtilga chiqayotgan boʻlsa, uning oʻrtacha ish haqi oʻtgan yilning may oyidan shu yilning aprel oyigacha boʻlgan davrdagi ish haqi asosida hisoblanadi.

Agar xodim tashkilotda oʻn ikki oydan kam ishlagan boʻlsa, u holda oʻrtacha ish haqi uning amalda ishlagan davri uchun hisoblangan ish haqidan kelib chiqib belgilanadi.

Agar xodim tashkilotda 5 oy ishlagan boʻlsa, oʻrtacha ish haqi shu 5 oy davomidagi ish haqi asosida hisoblanadi.

Shuningdek, sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida kalendar oy tushunchasiga aniqlik kiritilgan boʻlib, unga koʻra, har bir oyning 1-kunidan boshlab, 30 yoki 31-kunigacha (fevral oyida esa 28 yoki 29-kunigacha) boʻlgan davr, oxirgi kuni ham hisobga olingan holda bir kalendar oy deb qabul qilinadi. Bu oʻrtacha ish haqini hisoblashda oylarni toʻgʻri aniqlash uchun muhimdir.

Xulosa qilib aytganda, bu qoida oʻrtacha ish haqini hisoblashning asosiy printsiplarini belgilaydi, yaʼni uzoqroq ishlagan xodimlar uchun oʻtgan bir yillik ish haqi, qisqaroq ishlaganlar uchun esa amaldagi ish davrining ish haqi asos qilib olinadi. Shuningdek, oylarni hisoblashda kalendar oy tushunchasidan foydalaniladi.

2. Oʻrtacha ish haqini hisoblab chiqarish uchun faqat xodimga hisoblangan ish haqi eʼtiborga olinishini anglatadi. Bu degani xodim haqiqatda qoʻliga olgan summa emas, balki unga toʻlanishi kerak boʻlgan jami summa (soliqlar va boshqa ushlanmalar chegirilmagan holda) hisobga olinadi.

Soliq toʻgʻrisidagi qonunchilikda nazarda tutilgan deyilganda Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi nazarda tutilgan.

Soliq solinishi lozim boʻlgan va ish beruvchi tomonidan haqiqatda toʻlangan mehnatga haq toʻlash tarzidagi barcha daromadlar roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 371-moddasida belgilab qoʻyilgan boʻlib, unga koʻra ish beruvchi bilan mehnatga oid munosabatlarda boʻlgan va tuzilgan mehnat shartnomasiga (kontraktiga) muvofiq ishlarni bajarayotgan xodimlarga hisoblanadigan hamda toʻlanadigan quyidagi barcha toʻlovlar mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadlar deb eʼtirof etiladi:

mehnatga haq toʻlashning qabul qilingan shakllari va tizimlariga muvofiq ishbay narxlardan, tarif stavkalaridan va mansab maoshlaridan kelib chiqqan holda hisoblab chiqarilgan, haqiqatda bajarilgan ish uchun hisoblangan ish haqi;

ilmiy daraja va faxriy unvon uchun ustamalar;

Soliq Kodeksning 372-moddasiga muvofiq ragʻbatlantirish xususiyatiga ega toʻlovlar;

Soliq Kodeksning 373-moddasiga muvofiq kompensatsiya toʻlovlari (kompensatsiya);

Soliq Kodeksning 374-moddasiga muvofiq ishlanmagan vaqt uchun haq toʻlash;

haqiqatda bajarilgan ish uchun haq hisoblangan boshqa toʻlovlar.

Mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadlar jumlasiga quyidagilar ham kiradi:

predmeti ishlarni bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan iborat boʻlgan, tuzilgan fuqarolik-huquqiy tusdagi shartnomalarga muvofiq jismoniy shaxslarga toʻlovlar (bundan yakka tartibdagi tadbirkorlik faoliyatidan olingan daromadlar mustasno);

yuridik shaxsning boshqaruv organi (kuzatuv kengashi yoki boshqa shunga oʻxshash organi) aʼzolariga yuridik shaxsning oʻzi tomonidan amalga oshiriladigan toʻlovlar;

Oʻzbekiston Respublikasining Mudofaa, Ichki ishlar va Favqulodda vaziyatlar vazirliklarining, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati, Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Davlat xavfsizlik xizmatining, harbiy xizmatchilariga, ichki ishlar organlarining, Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasining oddiy askarlar, serjantlar va ofitserlar tarkibiga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasining va boshqa harbiy xizmat nazarda tutilgan idoralar xodimlariga xizmatni oʻtashi (xizmat majburiyatlarini bajarishi) munosabati bilan toʻlanadigan pul taʼminoti, pul mukofotlari va boshqa toʻlovlar.

Shu oʻrinda alohida eʼtibor qaratiladigan jihati ish beruvchi xodimga toʻlanadigan barcha toʻlovlar ham oʻrtacha ish haqini hisoblashda inobatga olinmas ekan, yaʼni Soliq kodeksining 377-moddasida nazarda tutilgan boshqa daromadlar hisoblanuvchi:

xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi (kontrakti) bekor qilinganda mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq beriladigan ishdan boʻshatish nafaqasi va boshqa toʻlovlar;

quyidagicha koʻrsatiladigan moddiy yordam:

vafot etgan xodimning oila aʼzolariga yoki oila aʼzosi vafot etganligi munosabati bilan xodimga koʻrsatiladigan;

xodimga mehnatda mayib boʻlganligi, kasb kasalligi yoxud sogʻligʻiga boshqacha tarzda shikast yetganligi bilan bogʻliq holda koʻrsatiladigan;

bola tugʻilishi, xodim yoki uning farzandlari nikohdan oʻtishi munosabati bilan koʻrsatiladigan;

qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini berish yoki ularni sotib olish uchun mablagʻlar berish tarzida koʻrsatiladigan moddiy yordam;

maʼnaviy zararni kompensatsiya qilish boʻyicha pullik toʻlovlar.

3. Mehnatga haq toʻlashning tizimlari boʻyicha MKning 249-251-moddalariga berilgan sharhga qarang.

Bu qoida mehnatga haq toʻlashning barcha tizimlaridagi xodimlarga tegishli va ularning oʻrtacha ish haqini adolatli hisoblashni taʼminlashga qaratilgan.

Xodimning oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladigan oydan oldingi oʻn ikki oy davomida xodimga hisoblangan mehnatga haq toʻlash tarzidagi barcha daromadlar (Soliq kodeksining 371-moddasida koʻrsatilgan daromadlar) summasining oʻn ikkiga boʻlinishi oʻrtacha ish haqini keltirib chiqaradi.

Agar xodim ishga qabul qilinganligiga besh oy boʻlgan boʻlsa, bunda oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladigan oydan oldingi besh oy davomida xodimga hisoblangan mehnatga haq toʻlash tarzidagi barcha daromadlar summasining beshga boʻlinishi oʻrtacha ish haqini keltirib chiqaradi.

MISOL

Oʻrtacha ish haqi = (Oxirgi 12 oydagi barcha ish haqi daromadlari) / 12

Agar xodimning oldingi oʻn ikki oydagi barcha daromadlar summasi 144 mln soʻm boʻlsa, uning oʻrtacha ish haqi 144 mln / 12 = 12 mln soʻm boʻladi.

Agar xodimning oldingi besh oydagi barcha daromadlar summasi 80 mln soʻm boʻlsa, uning oʻrtacha ish haqi 80 mln / 5 = 16 mln soʻm boʻladi.

4.1. MKning 257-moddasi toʻrtinchi qismida oʻrtacha ish haqini hisoblashda qaysi davrlar va shu davrlarda hisoblangan summalar inobatga olinmasligi belgilab qoʻyilgan. Buning asosiy sababi – xodimning oʻrtacha ish haqini aniqroq va haqqoniyroq hisoblash, xodimning mehnat faoliyatiga xos boʻlmagan daromadlarini inobatga olmaslikdir.

Hisob-kitob davri deganda bu maʼlum bir vaqt oraligʻi boʻlib, unda xodimning oʻrtacha oylik ish haqi aniqlanadi (masalan, taʼtil uchun haq, mehnatga layoqatsizlik davri uchun nafaqa yoki boshqa toʻlovlarni hisoblash uchun).

4.2. MK yoki qonunchilikka muvofiq xodimning oʻrtacha ish haqi saqlanib qolgan davrlar koʻrsatilgan boʻlib, bunga misol qilib mehnat taʼtili, ijodiy taʼtil, ijtimoiy taʼtillar, mehnatga layoqatsizlik davri, malaka oshirishda boʻlgan davr va boshqalarni aytish mumkin. Ushbu davrlar va ular uchun toʻlangan oʻrtacha ish haqi hisob-kitob davridan vaqt chiqarib tashlanadi. Faqat MKning 407-moddasida nazarda tutilgan bolani ovqatlantirish uchun tanaffuslar chiqarib tashlanmaydi.

Chunki bunday tanaffuslar xodimning ish vaqtiga kiradi va unga haq toʻlanadi, bu uning daromadining bir qismi hisoblanadi.

MISOL

MKning 257-moddasi toʻrtinchi qismi ikkinchi xatboshida koʻratilgan xodim qonunchilikka muvofiq xodimning oʻrtacha ish haqi saqlanib qolganda oʻrtacha ish haqini hisoblashda inobatga olinmaydigan davrlarga quyidagilarni misol qilish mumkin:

mehnat taʼtili (MK 216-235-moddalar);

ijtimoiy taʼtillar (MK 237-moddasi);

ijodiy taʼtillar (MK 387-moddalari);

qayta tayyorlash yoki malaka oshirish (MK 370-moddasi);

davlat va jamoat majburiyatlarini bajarish (MK 282-moddasi);

ishdan chetlashtirish (MK 151, 152 va 309-moddalar);

boshqa hollardagi oʻrtacha ish haqi saqlangan holda ishdan ozod etish (MK ning 45, 64, 238, 283, 355, 356, 358, 360, 394, 403, 406, 511, 557 va 578-moddalari).

4.3. Xodim kasal boʻlgani uchun vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasi olgan boʻlsa yoki homiladorlik va tugʻish nafaqasini olgan boʻlsa, bu davr va unga toʻlangan nafaqa summasi oʻrtacha ish haqini hisoblashda hisobga olinmaydi. Chunki bular ish haqi emas, balki ijtimoiy toʻlovlardir.

Vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasi MKning 281-moddasida hamda homiladorlik va tugʻish taʼtili uchun oʻrtacha ish haqi toʻlanishi MKning 404-moddasida koʻrsatilgan (ushbu moddalar sharhiga qarang).

4.4. Agar tashkilotda ish beruvchining ham, xodimning ham aybisiz bekor turib qolish holati yuz bersa (masalan, xom ashyo yetishmasligi, elektr energiyasida uzilishlar va h.k.) va shu sababli xodim ishlamagan boʻlsa, bu davr va agar shu davr uchun toʻlov qilingan boʻlsa, u ham oʻrtacha ish haqi hisoblashda inobatga olinmaydi.

Bekor turib qolingan vaqt uchun haq toʻlash MKning 266-moddasida koʻrsatilgan.

4.5. Oʻn olti yoshga toʻlmagan nogironligi boʻlgan bolani tarbiyalayotgan ota-onadan biriga (ota-ona oʻrnini bosuvchi shaxsga) oyiga beriladigan qoʻshimcha bir dam olish kuni va shu vaqt uchun nafaqa (MK 399-m) ham oʻrtacha ish haqini hisoblashda inobatga olinmaydi. Bu ham oʻziga xos ijtimoiy kafolat boʻlib, xodimning doimiy ish haqi tarkibiga kirmaydi.

4.6. Yuqorida sanab oʻtilganlardan tashqari xodim qonunchilikda belgilangan boshqa hollarda ish haqi toʻliq yoki qisman saqlanadigan yoki haq toʻlanmaydigan ishdan ozod etilgan boʻlsa, bu davrlar oʻrtacha ish haqi hisoblashda inobatga olinmaydi.

Ushbu qoidaning maqsadi oʻrtacha ish haqini hisoblashda faqat xodimning haqiqiy ishlagan vaqtini va unga toʻlangan haqni inobatga olish, turli xil kompensatsiyalar, nafaqalar va ish beruvchi yoki xodimga bogʻliq boʻlmagan sabablarga koʻra ishda boʻlmagan davrlar uchun toʻlovlarni hisobdan chiqarishdir. Bu xodimning kelgusidagi oʻrtacha ish haqini adolatli va toʻgʻri hisoblab chiqarishga yordam beradi.

MISOL

Oʻrtacha ish haqi hisoblab chiqarilayotganda hisob-kitob davridan vaqt, shuningdek ushbu vaqtda hisoblangan summalar chiqarib tashlanadigan, qonunchilikda belgilangan boshqa hollarda ish haqi toʻliq yoki qisman saqlanadigan yoki haq toʻlanmaydigan ishdan ozod etilgan holatlarga quyidagilarni misol qilish mumkin:

MKning 165-moddasi toʻrtinchi qismiga koʻra ish beruvchining tashabbusi koʻra xodimga ogohlantirish berilgan muddati ichida boshqa ish qidirish uchun haftada kamida bir kun ishga chiqmaganda;

MK 399-moddasiga asosan nogironligi boʻlgan bolalarni va bolalikdan nogironligi boʻlgan shaxslarni parvarishlash uchun qoʻshimcha haq toʻlanadigan dam olish kunlariberilganda;

ish haqi saqlanmaydigan taʼtilda (MK 241, 384-moddasi);

bolani ikki va uch yoshga toʻlguniga qadar parvarishlash taʼtillarida (MKning 405-moddasi).

5. Agar xodimning hisob-kitob davri uchun ish haqi yoki ishlagan kunlari boʻlmasa hamda hisob-kitob davri boshlanishidan oldin ham u haqiqatda ish haqi olmagan yoki ish kunlariga ega boʻlmagan boʻlsa, u holda oʻrtacha ish haqini aniqlashning maxsus tartibi qoʻllaniladi.

Bunday holatda oʻrtacha ish haqi xodimning oʻrtacha ish haqi saqlanib qolinadigan hodisa yuz bergan oydagi haqiqatda ishlagan kunlari uchun hisoblangan ish haqi asosida belgilanadi.

Tasavvur qiling, yangi ishga kirgan xodimga taʼtil uchun haq yoki boshqa oʻrtacha ish haqi saqlanadigan toʻlovni hisoblash kerak. Agar u hali hech qancha ishlamagan boʻlsa, unda oxirgi oʻn ikki oydagi ish haqini olib boʻlmaydi. Bu qoidaga koʻra uning oʻrtacha ish haqini aniqlash uchun, ushbu toʻlov berilayotgan oyda u haqiqatda qancha ishlagan boʻlsa va qancha maosh olgan boʻlsa, shundan kelib chiqiladi.

MISOL

Xodim iyun oyida birinchi marta ishga kirdi. Iyul oyida u 5 kun vaqtincha mehnatga layoqatsizlik davrida boʻldi. Uning hisob-kitob davri (oʻtgan 12 oy) uchun ish haqi ham ish kunlari ham yoʻq. Hatto, iyungacha ham u hech qayerda ishlamagan.

Bu holatda uning vaqtincha mehnatga layoqatsizlik davri uchun nafaqani hisoblash uchun iyul oyidagi haqiqatda ishlagan kunlari va olgan ish haqi miqdori inobatga olinadi. Masalan, agar u iyul oyida 20 kun ishlab, 1 mln soʻm ish haqi olgan boʻlsa, uning bir kunlik oʻrtacha ish haqi 1 mln / 20 = 50 ming soʻm boʻladi.

Bir kunlik oʻrtacha ish haqi 50 ming soʻmni vaqtincha mehnatga layoqatsizlik davri 5 kunga koʻpaytirilganda nafaqa miqdori kelib chiqadi.

Bu qoida yangi ish boshlagan yoki uzoq tanaffusdan keyin ishga qaytgan xodimlarning oʻrtacha ish haqini adolatli hisoblash imkonini beradi.

6. Yangi xodim ishga kirganda yoki bola parvarishlash taʼtili tugagan xodim ishga qaytganda (yoki boshqa shunga oʻxshash hollarda) oʻrtacha ish haqini hisoblashda xodim hisob-kitob davri uchun, hisob-kitob davri boshlanguniga qadar va oʻrtacha ish haqining saqlanib qolishi bilan bogʻliq boʻlgan hodisa yuz berguniga qadar ishlamagan, shuning uchun ish haqiga ham ega emas, lekin maʼlum sababli koʻra unga oʻrtacha ish haqini hisoblash zaruriyati tugʻilmoqda. Bunday holda oʻrtacha ish haqi unga belgilangan tarif stavkasidan (maoshidan) kelib chiqqan holda aniqlanadi.

Xodimning tarif stavkasi (maoshi) qonunchilik hujjatlarida, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda va mehnat shartnomasida belgilangan boʻladi.

7. Sharhlanayotgan moddaning yettinchi qismi agar hisob-kitob davrida (odatda oxirgi 12 oy) xodim toʻliq bir oy yoki bir necha oy ishlamagan boʻlsa yoki ushbu moddaning toʻrtinchi qismiga koʻra ish haqi va ish vaqti chiqarib tashlangan boʻlsa, xodimning oʻrtacha kunlik ish haqini hisoblash tartibini belgilaydi.

Unga koʻra oʻrtacha kunlik ish haqini aniqlash uchun quyidagi amallar bajariladi:

birinchi, haqiqatda hisoblangan ish haqi summasi aniqlanadi. Bunda xodimning hisob-kitob davrida (toʻliq yoki toʻliq boʻlmagan oylarda) amalda ishlagan vaqti uchun olgan barcha ish haqi (maosh, qoʻshimcha toʻlovlar, mukofotlar va boshqalar) jamlanadi.

ikkinchi, toʻliq kalendar oylar soni aniqlanadi. Hisob-kitob davrida xodim toʻliq ishlab bergan oylar soni hisoblanadi;

uchinchi, toʻliq boʻlmagan kalendar oylardagi kalendar kunlar soni aniqlanadi. Hisob-kitob davrida xodim toʻliq ishlamagan oylardagi kalendar kunlar soni ish taqvimidan kelib chiqib aniqlanadi;

toʻrtinchi, ish kunlarining oʻrtacha oylik soni (25,3)ga koʻpaytiriladi. Bu yerda 25,3 raqami Oʻzbekistondagi oʻrtacha oylik ish kunlari sonini bildiradi;

beshinchi, toʻliq kalendar oylar soni 25,3 ga koʻpaytiriladi;

oltinchi, toʻliq boʻlmagan kalendar oylardagi ish kunlari soni alohida hisoblanadi. Buning uchun ish kunlarining oʻrtacha oylik soni (25,3) ushbu oydagi ish kunlarining haqiqiy soniga boʻlinadi va mazkur oyda ishlab berilgan vaqtga toʻgʻri keladigan ish kunlari soniga koʻpaytiriladi.

MISOL

Agar oyda 20 ish kuni boʻlsa va xodim shu oyda 10 kun ishlagan boʻlsa, toʻliq boʻlmagan oydagi ish kunlari soni quyidagicha hisoblanadi: (25,3 / 20 \ 10 = 12,65).

Oʻrtacha kunlik ish haqini aniqlash uchun: Haqiqatda hisoblangan ish haqi summasi toʻliq kalendar oylar sonining 25,3 ga koʻpaytirilgan qiymati va toʻliq boʻlmagan kalendar oylardagi hisoblangan ish kunlari sonining yigʻindisiga boʻlinadi.

Oddiyroq qilib aytganda, agar xodim hisob-kitob davrida toʻliq ishlagan boʻlsa, oʻrtacha kunlik ish haqini topish uchun jami ish haqini ish kunlari soniga boʻlamiz. Ammo agar xodim toʻliq ishlamagan oylari boʻlsa, unda har bir toʻliq oy uchun oʻrtacha 25,3 ish kuni qabul qilinadi, toʻliq boʻlmagan oylarda esa amalda ishlangan kunlar soni oʻrtacha oylik ish kunlariga nisbatan qayta hisoblanadi.

Bu qoida xodimlarning oʻrtacha ish haqini adolatli hisoblanishini taʼminlashga qaratilgan boʻlib, ularning toʻliq boʻlmagan ish davrlari ham eʼtiborga olinadi.

8. Sharhlanayotgan moddaning sakkizinchi qismida oʻrtacha kunlik ish haqini hisoblab chiqarishning umumiy qoidasi koʻrsatilgan boʻlib, unga koʻra oʻrtacha kunlik ish haqi uni hisoblab chiqarishning barcha hollarida hisoblangan oʻrtacha ish haqi summasini ish kunlarining oʻrtacha oylik soniga (25,3) boʻlish orqali belgilanadi.

Ushbu qoidaga asosan agar xodim hisob-kitob davrida toʻliq ishlab bergan yoki ushbu moddaning toʻrtinchi qismiga muvofiq undan vaqt chiqarib tashlanmagan boʻlsa, oʻrtacha kunlik ish haqi aniqlanadi.

Xodimlarga ayrim hollarda oʻrtacha ish haqidan kelib chiqib, toʻlovlar hisoblash amalga oshirish kerak. Shunda ushbu toʻlov miqdorini aniqlashda oʻrtacha kunlik ish haqi aniqlash kerak boʻladi.

Oʻrtacha kunlik ish haqi aniqlangandan keyin xodimga ishda boʻlmagan, yaʼni oʻrtacha ish haqi saqlanadigan kunlarga koʻpaytiriladi.

MISOL

Xodim 5 kun mehnatga layoqatsizlik davrida boʻldi, qonunchilikka muvofiq ushbu davrda unga oʻrtacha ish haqi miqdorida nafaqa toʻlanishi kerak.

Ushbu holatda xodimning oʻrtacha ish haqi 5 000 000 soʻmni tashkil etgan (masalan, hisob-kitob davri 6 oy va xodim shu olti oyda toʻliq ishlagan) boʻlsa, ushbu oʻrtacha ish haqi summasi (5 000 000) ish kunlarining oʻrtacha oylik soniga (25,3) boʻlinganda oʻrtacha kunlik ish haqi hosil boʻladi va ushbu summa mehnatga layoqatsizlik davri boʻlgan 5 kunga koʻpaytirish yoʻl bilan nafaqa miqdori aniqlanadi.

5 000 000 /25,3=197 628 *5=988 142

Bu yerda 197 628 oʻrtacha kunlik ish haqi, 988 142 nafaqa miqdori

9. Ayrim hollarda xodimlarga ish haqini hisoblashda oʻrtacha soatlik ish haqini aniqlash kerak boʻladi.

Ushbu holatda oʻrtacha soatlik ish haqi oʻrtacha ish haqi summasini xodimning oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladigan oydan oldingi oxirgi kalendar oyda ishlab berilgan soatlar soniga boʻlish orqali aniqlanadi.

Oʻrtacha soatlik ish haqini hisoblashda asosiy jihat oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladigan oydan oldingi oxirgi kalendar oyda xodim tomonidan amalda ishlangan soatlar sonini toʻgʻri aniqlash va oʻrtacha ish haqi summasini MK talablariga muvofiq hisoblashdir.

MISOL

MKning 266-moddasi birinchi qismiga koʻra ish beruvchining aybi bilan bekor turib qolingan vaqt uchun (iqtisodiy, texnologik, texnik yoki tashkiliy sabablarga koʻra ishni vaqtincha toʻxtatib turish) xodimning oʻrtacha ish haqi miqdorida haq toʻlanadi.

Xodim 2025 yil 5 iyun kuni ish beruvchining aybi bilan 3 soat bekor turib qoldi.

Ushbu xodimga 3 soat uchun oʻrtacha soatlik ish haqini aniqlash zaruriyati mavjud.

Xodimning oʻrtacha ish haqi 5 000 000 soʻm, oʻrtacha ish haqi saqlanib qoladigan oydan oldingi oxirgi kalendar oy, yaʼni 2025 yil may oyida ishlab berilgan soatlar soni 167 boʻlganda 29 940 soʻm oʻrtacha soatlik ish haqi boʻladi. Ushbu oʻrtacha soatlik ish haqini xodimning bekor turib qolgan

3 soatga koʻpaytirilganda 89 820 soʻm toʻlash kerak boʻladi.

5 000 000 /167=29 940*3=89 820

10. Alohida hollar (ish vaqti jamlab hisobga olinganda, uni hisoblab chiqarish uchun qabul qilingan davrda ish vaqti toʻliq ishlab berilmaganda, ushbu davrda ish haqi boʻlmaganda va boshqa hollarda) uchun xodimlarning oʻrtacha ish haqini hisoblab chiqarishning oʻziga xos xususiyatlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 14 noyabrdagi “Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksini amalga oshirishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 758-son qarori bilan tasdiqlangan “Alohida hollar uchun xodimlarning oʻrtacha ish haqini hisoblab chiqarishning oʻziga xos xususiyatlari toʻgʻrisida”gi Nizom bilan belgilangan.

Mazkur Nizomga koʻra:

ish vaqtini jamlab hisobga olish — ishlab chiqarish (ish) sharoitlariga koʻra ish beruvchida ushbu toifadagi xodimlar uchun belgilangan ish vaqtining kunlik yoki haftalik davomiyligiga rioya etish imkoni boʻlmaganda, joriy etiladigan (oy, chorak va boshqa bir yilgacha) ish vaqtini hisobga olishning turi;

ish vaqtini jamlab hisobga olish davri — ish vaqti kunlik normasiga amal qilinmaydigan, uzoqroq muddatga (bir oy, chorak, yarim yil, lekin bir yildan oshmagan muddat) amal qilinadigan, ishning kunlik yoki haftalik muddati oʻzgarishi mumkin va natijada paydo boʻlgan ortiqcha ishlaganlik yoki normada ishlamaslik holatlari hisob-kitob davridagi muvozanatlashadigan davr tushuniladi.

Ish vaqti jamlab hisobga olinganda xodimning oʻrtacha ish haqini hisoblash uchun oʻrtacha soatlik ish haqi qoʻllaniladi, xodimga taʼtil uchun haq toʻlash va foydalanmagan taʼtil uchun pulli kompensatsiya toʻlash bundan mustasno. Chunki mehnat taʼtillari va foydalanmagan taʼtil uchun pulli kompensatsiya ish yili boʻyicha beriladi va oʻrtacha ish haqini hisoblash uchun oʻrtacha soatlik ish haqi emas, balki oʻrtacha kunlik ish haqi qoʻllaniladi.

Ish vaqti jamlab hisobga olinganda oʻrtacha soatlik ish haqini hisoblash MKning 257-moddasi toʻqqizinchi qismidan farq qiladi. Yaʼni, oʻrtacha soatlik ish haqi MKning 257-moddasiga muvofiq hisoblab chiqarilgan oʻrtacha ish haqi summasini ushbu davrda ish vaqti grafigi boʻyicha ishlab berilgan soatlar soniga boʻlish hamda oʻrtacha ish haqi saqlanib qolingan davrdagi (masalan, mehnatga layoqatsizlik davridagi) ish soatlariga koʻpaytirish orqali aniqlanadi.

Chunki oldingi oxirgi kalendar oyda ishlagan ish soatlari boʻlmasligi yoki kam boʻlishi mumkin.

Ish vaqti jamlab hisobga olinganda, uni hisoblab chiqarish uchun qabul qilingan davrda ish vaqti toʻliq ishlab berilmaganda yoki ushbu davrda ish haqi boʻlmaganda xodimning tarif stavkasi (maoshi)ni ushbu davrda ish vaqti grafigi boʻyicha ishlab berilgan soatlar soniga boʻlish hamda oʻrtacha ish haqi saqlanib qolingan davrdagi ish soatlariga koʻpaytirish orqali belgilanadi.

MISOL

Toʻliq ishlab berilgan holatda

Korxonada ish vaqti jamlab hisobga olish davri 3 oy (chorak: 2025 yil yanvar, fevral, mart). Xodimning oʻrtacha ish haqi 5 000 000 soʻm.

Oʻrtacha soatlik ish haqi qoʻllaniladigan holat, masalan, xodimning mehnatga layoqatsizlik davri 2025 yil 11-15 mart kunlari, yaʼni 5 kun, ushbu kunlardagi ish soati 33 soat (ish grafigiga asosan).

Mehnatga layoqatsizlik davrida nafaqani hisoblash kerak boʻladi.

Jamlab hisobga olish davridagi jami ishlanadigan soatlari: yanvar -

167 soat, fevral - 160 soat, mart - 117 soat (150-33=117). Jami ishlangan soatlar: 167+160+117= 444 soat.

5 000 000 soʻm (oʻrtacha ish haqi) / 444 soat (ishlangan soatlar) = 11 261 soʻm (oʻrtacha soatlik ish haqi).

Nafaqa summasi (agar 100% toʻlansa): 11 261 * 33 = 371 613

Shunda mehnatga layoqatsizlik davrida uchun nafaqa miqdori 371 613 soʻm boʻladi.

Ushbu misolda xodim toʻliq ishlab berilmagan holatda

Korxonada ish vaqtini jamlab hisobga olish davri 3 oy (chorak: 2025 yil yanvar, fevral, mart). 2025 yil 1 martdan ishga qabul qilingan xodimning tarif stavkasi (maoshi) 4 000 000 soʻm.

Oʻrtacha soatlik ish haqi qoʻllaniladigan holat, masalan, xodimning mehnatga layoqatsizlik davri 2025 yil 11-15 mart kunlari, yaʼni 5 kun, ushbu kunlardagi ish soati 33 soat (ish grafigiga asosan).

Jamlab hisobga olish davridagi jami ishlangan soatlari: 1-10 mart kunlarida 70 soat (ish vaqtini jamlab hisobga olish davri 2025 yil yanvar, fevral, mart toʻliq ishlab berilmagan).

4 000 000 soʻm (maoshi) / 444 soat (ishlangan soatlar) = 9 009 soʻm (oʻrtacha soatlik ish haqi)

Nafaqa summasi (agar 100% toʻlansa): 9 009 * 33 = 297 297

Shunda, 297 297 soʻm mehnatga layoqatsizlik davrida uchun nafaqa miqdori boʻladi.

11. Barcha hollarda ish vaqtining oylik normasini ishlab bergan deganda xodim oy davomida ish beruvchi tomonidan belgilangan barcha ish kunlari va soatlarini toʻliq ishlagan boʻlishi kerak. Agar u mehnatga layoqatsizlik davri yoki boshqa sababga koʻra ishga chiqmagan boʻlsa, bu qoida unga toʻliq taalluqli boʻlmaydi, chunki u ish vaqti normasini toʻliq bajarmagan boʻladi.

Barcha hollarda deganda hech qanday istisnolar boʻlishi mumkin emas. Qanday vaziyat boʻlishidan qatʼi nazar, bu qoidaga rioya qilish kerak.

Mehnat shartnomasida belgilangan mehnat vazifasini bajargan deganda xodim oʻz lavozim yoʻriqnomasi va mehnat shartnomasida koʻrsatilgan barcha vazifalarini sifatli va toʻliq bajargan boʻlishi shart. Agar xodim oʻz vazifalarini bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi uchun ish beruvchi tomonidan jazolangan boʻlsa, bu ham uning ish haqiga taʼsir qilishi mumkin. Ammo bu holatda ham qonunchilikda belgilangan eng kam ish haqidan kam boʻlmaslik qoidasi saqlanib qoladi, faqatgina ish beruvchining jarima qoʻllashi yoki ragʻbatlantirishlardan mahrum qilishi mumkin.

Demak, xodim ish vaqtining oylik normasini ishlab bergan va mehnat shartnomasida belgilangan mehnat vazifasini bajargan taqdirda, uning oʻrtacha oylik ish haqi qonunchilikda belgilangan hisoblash kunidagi mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kam boʻlishi mumkin emas.

12. Hisob-kitob davrida tariflarni qayta koʻrib chiqish chogʻida oʻrtacha oylik ish haqi oʻzgartirilgan tarifni hisobga olgan holda qayta hisob-kitob qilinishi lozim.

Tariflarni qayta koʻrib chiqish deganda bu ish haqi stavkalari, tarif setkalari yoki ish haqi tizimidagi boshqa elementlarning oʻzgartirilishini anglatadi. Masalan, oylik maoshlar oshirilgan boʻlishi mumkin.

Qayta hisob-kitob qilish lozim deganda agar tariflar oʻzgargan boʻlsa, oʻrtacha oylik ish haqini hisoblashda avvalgi tariflar emas, balki yangi, oʻzgartirilgan tariflar asos qilib olinishi kerak. Bu ayniqsa tarif oʻzgarishi hisob-kitob davrining oʻrtasida sodir boʻlgan holatlarda juda muhimdir.