1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismida Xalqaro mehnat tashkilotining konventsiyalari talablari, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida belgilangan asosiy normalar va MKning printsiplari hamda qoidalaridan kelib chiqib, xodimlarning mehnatiga haq toʻlash sohasidagi asosiy kafolatlari mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda nazarda tutilishi belgilab qoʻyilgan.

Normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqish va tashabbus qilish yoki qabul qilish vakolatiga ega tashkilotlar mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda xodimlarning mehnatiga haq toʻlash sohasidagi asosiy kafolatlarga rioya etadi.

Shu bilan birga, ushbu moddada birinchi qismida belgilangan kafolatlar barcha uchun majburiy hisoblanadi.

Mehnatga haq toʻlash sohasida kamsitishni taqiqlash MK 4-moddasida belgilangan mehnat va mashgʻulotlar sohasida kamsitishni taqiqlash printsipiga asoslanadi.

Jinsi, yoshi, irqi, millati, tili, ijtimoiy kelib chiqishi, qarindoshlarida sudlanganlikning mavjudligi, mulkiy holati va mansab mavqei, yashash joyi, dinga boʻlgan munosabati, eʼtiqodi, jamoat birlashmalariga mansubligi, shuningdek xodimlarning ishchanlik sifatlari va mehnati natijalari bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa jihatlariga qarab mehnat va mashgʻulotlar sohasida biror-bir toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita cheklovlar belgilash, xuddi shuningdek biror-bir toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita imtiyozlar berish (mehnatga haq toʻlashda) kamsitishdir.

MISOL

“Erkaklar uchun”, “toshkentliklar uchun”, “pensiya yoshdagilar uchun”, “kasaba uyushmasiga aʼzo boʻlganlar uchun” degan maʼnoda mehnat haq toʻlashni koʻp yoki kam amalga oshirish mehnatga haq toʻlash sohasida kamsitish hisoblanadi.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Xalqaro mehnat tashkilotining Mehnat va mashgʻulotlar sohasida kamsitishlar toʻgʻrisidagi 111-sonli Konventsiyasining 1-moddasi 1-bandiga koʻra, irq, tana rangi, jins, din, siyosiy qarashlar, milliy mansublik yoki ijtimoiy kelib chiqish belgilari asosidagi, mehnat yoki ish turlari sohasidagi muomala yoki imkoniyatlar tengligining yoʻqolishiga yoki putur yetkazilishiga olib keluvchi har qanday farqlash, yoʻl qoʻymaslik yoki ustun qoʻyish ushbu Konventsiya maqsadlarida “kamsitish”ga olishi belgilangan.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasining:

26-moddasi birinchi qismida insonning shaʼni va qadr-qimmati daxlsizdir. Hech narsa ularni kamsitish uchun asos boʻlishi mumkin emasligi;

42-moddasi birinchi qismida har kim mehnati uchun hech qanday kamsitishlarsiz adolatli haq olish huquqiga egaligi belgilab qoʻyilgan.

Teng qiymatli mehnat uchun erkaklar va ayollarga teng miqdorda haq toʻlanishini taʼminlash MKning 4-moddasida belgilangan mehnat huquqlarining tengligi printsipiga asoslanadi.

Har kim mehnat huquqlarini amalga oshirish va himoya qilishda, shu jumladan mehnati uchun olishda teng imkoniyatlarga ega.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Xalqaro mehnat tashkilotining Bir xil qiymatga ega boʻlgan mehnat uchun erkaklar va xotin-qizlarni teng ragʻbatlantirish toʻgʻrisidagi 100-son Konventsiyasi 1-moddasiga koʻra, “teng ahamiyatli mehnat uchun erkak va ayol mehnatkashlarga teng haq toʻlash” atamasi jins asosida kamsitmay belgilanadigan haq toʻlash miqdori maʼnosini anglatadi.

MILLIY QONUNCHILIK

1. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasining 19-moddasi ikkinchi qismiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasida barcha fuqarolar bir xil huquq va erkinliklarga ega boʻlib, jinsi, irqi, millati, tili, dini, eʼtiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi, ijtimoiy mavqeidan qatʼi nazar, qonun oldida tengdirlar.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 141-moddasida (Fuqarolarning teng huquqliligini buzish) jinsi, irqi, millati, tili, dini, eʼtiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi, ijtimoiy mavqeidan qatʼi nazar, fuqarolarning huquqlarini bevosita yoki bilvosita buzish yoki cheklash yoxud fuqarolarga bevosita yoki bilvosita afzalliklar berish jinoyat hisoblanadi.

Mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdorini belgilash Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi 42-moddasi va MKning 245-moddasida belgilangan.

Qonunchilikda, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda va mehnat shartnomasida belgilangan xodimlar tomonidan bajarilgan ish uchun haq toʻlash majburiyati ish beruvchining oʻz moliyaviy ahvolidan qatʼi nazar amalga oshirilishi shart.

MILLIY QONUNCHILIK

Ish haqi belgilangan muddatlarda toʻlanmasa:

MK 333-moddasida koʻrsatilgan ish beruvchining moddiy javobgarligiga olib keladi. Yaʼni, toʻlovlar har bir kechiktirilgan kun uchun pullik kompensatsiya bilan birga toʻlanadi;

Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 49 va 493-moddalariga asosan maʼmuriy jarimaga tortilishiga asos boʻladi.

Mehnatga natura shaklida haq toʻlanishini cheklash MKning 256-moddasiga koʻra mehnatga natura shaklida haq toʻlash taqiqlanadi, bundan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan hollar mustasno.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Ish haqini natura shaklida toʻlashni tartibga solish toʻgʻrisida”gi 2023 yil 13 iyuldagi 286-son qarorida ish haqini natura shaklida toʻlashni tartibi belgilangan.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Xalqaro mehnat tashkilotining Ish haqini himoya qilish toʻgʻrisidagi 95-sonli Konventsiyasining 4-moddasi 2-bandiga koʻra, ish haqini qisman natura shaklida toʻlashga ruxsat etilgan hollarda quyidagilarni taʼminlash uchun tegishli chora-tadbirlar koʻriladi:

a) natura shaklidagi toʻlov xodimlar va ularning oilalari tomonidan shaxsan foydalanishi uchun va ularning manfaatlari uchun mos boʻlishini;

b) natura shaklidagi toʻlov adolatli va maqbul narxga ega boʻlishini.

Mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda ish haqini toʻlash tartibi va muddatlariga doir talablarni tartibga solingan boʻlishi kerak. Ayniqsa, maʼlum bir tashkilot yoki tarmoq uchun amal qiladigan qonunchilikda ish haqini toʻlash tartibi tartibga solinmasa, mehnat nizolarini va xodimlarni huquqlarini buzilishi sabab boʻladi.

Ish vaqtidan tashqari ish uchun haq toʻlash MKning 262-moddasida, dam olish va ishlanmaydigan bayram kunlari uchun haq toʻlash 263-moddasida hamda tungi vaqtdagi mehnat uchun haq toʻlash 264-moddacida belgilangan.

MKning 100-moddasi oltinchi qismiga koʻra, ish beruvchi toʻlovga qobiliyatsiz deb topilgan taqdirda, u bilan mehnatga oid munosabatlarda boʻlgan xodimlar ish haqi va oʻziga tegishli boshqa toʻlovlar xususida boshqa barcha kreditorlarning talablariga nisbatan imtiyozli huquqdan foydalanadi.

MKning 100-moddasi yettinchi qismiga koʻra, tugatilayotgan tashkilotlarda mablagʻlar mavjud boʻlmagan taqdirda, ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan xodimlarga kompensatsiyalarni toʻlash Oʻzbekiston Respublikasi Bandlikka koʻmaklashish davlat jamgʻarmasining mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasining “Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida”gi Qonuni 150-moddasi ikkinchi qismiga koʻra, ish haqi toʻlash uchun pul mablagʻlari berilishini nazarda tutuvchi toʻlov (ijro) hujjatlari boʻyicha, qarzdorning mehnatga oid munosabatlardan va ularga tenglashtirilgan huquqiy munosabatlardan kelib chiquvchi toʻlovlar hamda talablar boʻyicha majburiyatlari teng darajada bajarilishini taʼminlaydigan talablar birinchi navbatda qanoatlantiriladi.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Xalqaro mehnat tashkilotining Ish haqini himoya qilish toʻgʻrisidagi 95-sonli Konventsiyasining 11-moddasiga koʻra:

1. Tashkilot bankrot deb topilgan yoki majburiy tugatilgan taqdirda, unda ishlaydigan xodimlar bankrotlik yoki tugatilishdan oldingi davrda ishlaganligi uchun milliy qonunchilikda belgilangan miqdordan oshmaydigan ularga tegishli boʻlgan ish haqi boʻyicha imtiyozli kreditorlar kabi mavqega ega;

2. Imtiyozli qarzni tashkil etuvchi ish haqi oddiy kreditorlar oʻz ulushini talab qilishdan oldin toʻliq toʻlanadi;

3. Ish haqidan tashkil topgan imtiyozli talabning boshqa imtiyozli talablarga nisbatan navbatdagi tartibi milliy qonun hujjatlari bilan belgilanishi kerak.

MKning 249-moddasi oltinchi qismiga koʻra, byudjet tashkilotlari xodimlarining mehnatiga haq toʻlash tizimlari va turlari qonunchilikda belgilanadi.

MILLIY QONUNCHILIK

1. Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 16 sentyabrdagi 775-son qarori bilan Mehnatga haq toʻlash yagona tarif setkasi tasdiqlangan.

2. Vazirlar Mahkamasining 2005 yil 21 dekabrdagi 275-son qarori bilan:

maktab va maktabdan tashqari taʼlim, madaniyat va sport muassasalari pedagog va boshqa xodimlari mehnatiga haq toʻlash boʻyicha bazaviy tarif stavkalari miqdorlari;

maktab va maktabdan tashqari taʼlim, madaniyat va sport muassasalari rahbar xodimlari mehnatiga haq toʻlash boʻyicha bazaviy tarif stavkalari miqdorlari;

davlat maktabgacha taʼlim tizimi rahbar, pedagog va boshqa xodimlari mehnatiga haq toʻlash miqdorlari;

tuman (shahar) maktabgacha va maktab taʼlimi boʻlimlari xodimlari mehnatiga haq toʻlash miqdorlari belgilangan.

3. Vazirlar Mahkamasining 2005 yil 21 dekabrdagi 276-son qarori bilan:

Oʻzbekiston Respublikasi davlat muassasalari tibbiyot va farmatsevtika xodimlari mehnatiga haq toʻlashning tarif setkasi;

tibbiyot va farmatsevtika xodimlari uchun mehnatga haq toʻlash boʻyicha razryadlari tasdiqlangan.

Xodimning ish haqidan ushlab qolish miqdorini cheklash MKning 269-270-moddalarida belgilangan.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Xalqaro mehnat tashkilotining Ish haqini himoya qilish toʻgʻrisidagi 95-sonli Konventsiyasining 8-moddasiga koʻra, ish haqidan chegirib tashlashlarni faqat milliy qonun hujjatlari, jamoa shartnomasi yoki arbitraj qarorida belgilangan shartlar va chegaralar doirasida amalga oshirish ruxsat etiladi. Shunday chegirib tashlashlar amalga oshirilishini ruxsat etadigan shartlar va chegaralar toʻgʻrisida vakolatli organ xodimlarni eng maqbul hisoblaydigan usulda xabardor qiladi.

Xodimning ishlab topilgan mablagʻlarni erkin tasarruf etishini cheklashni taqiqlanadi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno. MKning 271-moddasining birinchi qismiga koʻra, xodimning xohishiga koʻra ish haqi yoki uning muayyan qismi xodimning yozma arizasida koʻrsatilgan miqdorlarda va muddatlarda kreditorlarga bank muassasalaridan olingan ssudalar, kreditlar, kommunal toʻlovlar va boshqa xarajatlarni toʻlash uchun yuborilishi mumkin.

MILLIY QONUNCHILIK

Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasining 66-moddasiga koʻra, mulkdor oʻziga tegishli boʻlgan mol-mulkka oʻz xohishicha egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi.

XALQARO STANDARTLAR

Oʻzbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan Xalqaro mehnat tashkilotining Ish haqini himoya qilish toʻgʻrisidagi 95-sonli Konventsiyasining 6-moddasiga koʻra, ish beruvchilarga xodimning ish haqini tasarruf etish erkinligini har qanday tarzda cheklash taqiqlanadi.

Xodimlarga ish haqi oʻz vaqtida toʻlanishini taʼminlash ish beruvchining majburiyatini hisoblanadi. Ushbu majburiyatni amalga oshirishini nazorat qilish boʻyicha:

davlat nazorati:

Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligining Davlat mehnat inspektsiyasi (MK 535-m);

prokuratura organlari (MK 534-m);

tasarrufidagi tashkilotlarda idoraviy nazoratni davlat organlari (MK 534-m);

jamoatchilik nazorati:

jamoatchilik kengashlari, komissiyalari hamda boshqa jamoatchilik tashkiliy tuzilmalari (MK 539-m);

kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari, boʻlinmalari va boshlangʻich kasaba uyushmasi tashkilotlari (MK 540-m).

2. MKning 13-moddasi birinchi qismida mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarda xodimlar uchun mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilanganiga nisbatan qoʻshimcha huquqlar va kafolatlar nazarda tutilishi mumkinligi belgilab qoʻyilgan, shu jumladan mehnatiga haq toʻlash sohasidagi qoʻshimcha kafolatlar nazarda tutilgan.

Ushbu holatda MKning 249-moddasi oltinchi qismida koʻrsatilgan byudjet tashkilotlari xodimlarining mehnatiga haq toʻlash tizimlari va turlari qonunchilikda belgilanishi va 252-moddaning yettinchi qismida nazarda tutilgan byudjet tashkilotlarida ragʻbatlantiruvchi toʻlovlarni qoʻllash tartibi va shartlari qonunchilikda belgilanishiga eʼtibor qaratish lozim.

MISOL

Vazirlar Mahkamasining 2005 yil 21 dekabrdagi 276-son qarori bilan Oʻzbekiston Respublikasi davlat muassasalari tibbiyot va farmatsevtika xodimlari mehnatiga haq toʻlashning tarif setkasi, ustamalar va Tibbiyot va farmatsevtika xodimlari uchun mehnatga haq toʻlash boʻyicha razryadlari tasdiqlangan boʻlib, byudjet tashkiloti hisoblanmaydigan tibbiyot muassasasi (davlat muassasasi) ushbu Qarorda koʻrsatilgandan yuqori va imtiyozli miqdori mehnatga haq toʻlashni belgilashi mumkin.

3. Xodimning huquqiy holati yomonlashishiga yoʻl qoʻyilmaslik MK 3-moddasiga koʻra yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni va ular bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solishning asosiy printsiplaridan hisoblanadi.

Xodimning huquqiy holati deganda yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar va ular bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy munosabatlardagi xodimning barcha huquqlari, imtiyoz va kafolatlariga ega ekanligi tushuniladi.

MKning 16-moddasi ikkinchi qismiga koʻra, mehnat shartnomasiga xodimning huquqiy holatini mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga nisbatan yomonlashtiruvchi shartlarni kiritish taqiqlanadi.

MKning 3, 16, 17 va 245-moddaning uchinchi qismiga koʻra, xodimning holatini, mehnatga haq toʻlash shartlarini mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga nisbatan yomonlashtiradigan mehnat shartnomasi shartlarining haqiqiy emas hisoblanadi.

Haqiqiy boʻlmagan mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarning qoidalari, shuningdek mehnat shartnomasining shartlari qoʻllanilmaydi. Bunday qoidalar va shartlar qabul qilingan paytdan eʼtiboran haqiqiy emas deb hisoblanadi.

4. Jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomasida, mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarni rasmiylashtirishda xodimlar mehnatga haq toʻlash shartlarini belgilashda mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilangan minimal talablarga rioya etish kerak. Agar mehnatga haq toʻlash shartlari mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilanganiga nisbatan yomonlashtirilsa, haqiqiy emas hisoblanadi.

5. Jamoa shartnomasida va ichki hujjatlarda (nizom, buyruq va boshqa) mehnatga haq toʻlash shartlarini belgilashda jamoa kelishuvida (hududiy, tarmoq va bosh jamoa kelishuvlarida) belgilanganiga nisbatan yomonlashtirilsa, haqiqiy emas hisoblanadi.

MISOL

Vazirlar Mahkamasining 2005 yil 21 dekabrdagi 276-son qarori bilan qishloq vrachlik punktlarining umumiy amaliyot vrachlariga — tarif stavkasiga nisbatan 25 foiz miqdorda maxsus har oylik ustama belgilanadi.

Jamoa kelishuvida, jamoa shartnomasida va ichki hujjatlarda mehnatga haq toʻlash shartlarini belgilashda ushbu qishloq vrachlik punktlarining umumiy amaliyot vrachlariga — tarif stavkasiga nisbatan 25 foizdan kamaytirish mumkin emas.